Seria 81 – seria wagonów metra produkowana od 1976 w ZSRR i Rosji w zakładach Mietrowagonmasz w Mytiszczach i Wagonmasz z Petersburga.
Historia Geneza W 1963 powstały wagony metra serii Je (ros. Е). Ich prędkość eksploatacyjna nie była zadowalająca, a z upływem czasu nie były one także w stanie zapewnić maksymalnej przepustowości na liniach o dużej liczbie pasażerów.
W 1973 rozpoczęto prace nad nowymi pojazdami kolei podziemnej, które byłyby w stanie zastąpić popularną serię sprzed dekady. W 1974 zbudowano pierwsze prototypowe wagony serii I (ros. И), które posiadały aluminiowe pudła. W tym samym roku opracowano także konstrukcję wagonów serii 81, których nadwozia były wykonane ze stali.
Prototypy W pierwszej połowie 1976 Mytiszczinskij maszinostroitielnyj zawod (ros. Мытищинский машиностроительный завод) wyprodukował sześć prototypowych wagonów – trzy końcowe kabinowe serii 81-717 o numerach 5846, 5854 i 5855 oraz trzy środkowe bez kabiny serii 81-714 o numerach 5837, 5867, 5868. Pod koniec 1977 w tym samym zakładzie produkcyjnym wybudowano małą serię składającą się z dwóch wagonów kabinowych 81-717 o numerach 9050 i 9051 oraz sześciu wagonów środkowych 81-714 o numerach od 9350 do 9355.
Produkcja seryjna Seria Lataprodukcji Zakład produkcyjny Liczbawagonów Uwagi Źródła 81-717/714 od 1978 Mietrowagonmasz, Mytiszczi wersja dla miast ZSRR od 1980 Wagonmasz, Petersburg 81-717.1/714.1 Mietrowagonmasz, Mytiszczi wersja dla Pragi 81-717.2/714.2 Mietrowagonmasz, Mytiszczi wersja dla Budapesztu 81-717.3/714.3 1989 Mietrowagonmasz, Mytiszczi 10 wersja dla Warszawy 81-717.4/714.4 Mietrowagonmasz, Mytiszczi wersja dla Sofii 81-717.6/714.6 Mietrowagonmasz, Mytiszczi Wagonmasz, Petersburg Twierskoj wagonostroitielnyj zawod, Twer 81-720/721 Jauza od 1993 Mietrowagonmasz, Mytiszczi 78 81-572/573 1994 Wagonmasz, Petersburg 32 wersja dla Warszawy 81-572.1/573.1 1997 Wagonmasz, Petersburg 18 wersja dla Warszawy 81-740.2/741.2 Rusicz Mietrowagonmasz, Mytiszczi wersja dla Sofii 81-740.4/741.4 Rusicz od 2007 Mietrowagonmasz, Mytiszczi 512 wersja dla Moskwy 81-572.2/573.2 2008-2009 Wagonmasz, Petersburg 42 wersja dla Warszawy 81-540/541 Wagonmasz, Petersburg 81-553/554/555 Wagonmasz, Petersburg 81-556/557/558 Niewa od 2009 Wagonmasz, Petersburg 81-760/761 Oka Mietrowagonmasz, Mytiszczi 81-780/781 Ładoga 2011 Oktiabrskij elektrowagonoriemontnyj zawod, Petersburg 6 W połowie 1978 rozpoczęto produkcję seryjną wagonów 81-717/714 w Mytiszczinskim maszinostroitielnym zawodzie.
W 1980 produkcję tych pojazdów na podstawie dokumentacji opracowanej przez zakład z Mytiszczi rozpoczął Leningradskij wagonostroitielnyj zawod () z Leningradu. W styczniu 1980 powstał pierwszy wagon środkowy 81-714 o numerze 7202, a w sierpniu 1980 fabrykę opuścił pierwszy wagon kabinowy 81-717 o numerze 8400.
W 1993 zakłady Mietrowagonmasz zaprezentowały nowe wagony metra serii 81-720/721 Jauza (ros. Яуза). Wyprodukowano ich łącznie 78 sztuk.
W 2007 Mietrowagonmasz rozpoczął produkcję wagonów 81-740.4/741.4 Rusicz (ros. Русич). Wyprodukowano ich łącznie 512 sztuk.
W 2008 rozpoczęto prace nad pojazdem serii 81-760/761 Oka (ros. Ока). W maju 2010 zaprezentowano pierwszy pociąg tego typu i planowano rozpoczęcie jego seryjnej produkcji w 2011.
W 2011 Oktiabrskij elektrowagonoriemontnyj zawod () wyprodukował pierwszy pojazd serii 81-780/781 Ładoga (ros. Ладога).
Modernizacje Seria Lata modernizacji Zakład modernizacyjny Liczba wagonów Źródła 81-71M 1996-2011 Škoda Transportation, Pilzno 465 81-553.1/554.1/555.1 Sławutycz 2000 Škoda Transportation, Pilzno Wagonmasz, Petersburg 5 81-7021/7022 2005, 2010-2011 Kriukiwskij wagonobudiwnij zawod, Krzemieńczuk 30 W latach 1996–2011 zakłady Škoda Transportation wykonały modernizację 93 składów 5-wagonowych dla metra praskiego. Pociągi otrzymały oznaczenie 81-71M.
W 2000 opracowano projekt pociągu serii 81-553.1/554.1/555.1 o nazwie Sławutycz dla Kijowa. Nowy skład został wykonany przez czesko-rosyjską spółkę utworzoną przez Škodę i UniKontrol z Pragi oraz Wagonmasz z Petersburga i Grupę Dedal z Moskwy.
W 2005 Kriukiwskij wagonobudiwnij zawod () wyprodukował pierwszy skład pięciowagonowy serii 81-7021/7022 dla metra kijowskiego. W latach 2010–2011 powstało kolejnych 5 pociągów, które nieco różniły się od pierwszego.
Konstrukcja 81-717/714 thumb|Miński wagon 81-717 Wagony serii 81 są przystosowane do sterowania wielokrotnego i mogą być łączone w składy o długości od 3 do 8 wagonów, przy czym pierwszy i ostatni z nich muszą być wyposażone w kabiny maszynisty.
Nadwozie Pudła wagonów są konstrukcji stalowej spawanej. Do ramy wykonanej z ceowników przyspawane są podłoga oraz ściany boczne i czołowe, natomiast do ścian przyspawany jest dach. Po każdej stronie każdego wagonu znajdują się cztery pary rozsuwanych drzwi pasażerskich.
Wnętrze Przedział pasażerski thumb|Wnętrze wagonu metra warszawskiego Zastosowano wzdłużny układ siedzeń. Stojący pasażerowie mogą chwycić się zamontowanych poręczy pionowych i wzdłużnych. Oświetlenie stanowią oprawy luminescencyjne. Podłoga jest pokryta linoleum. Znajdują się w niej pokrywy umożliwiające dostęp do wózków.
Kabina maszynisty Kabiny występują wyłącznie na jednym z końców wagonów kabinowych. Są one oddzielone od przedziałów pasażerskich przegrodą, której ściany tworzą przedział zawierający niektóre elementy układu elektrycznego i urządzenia odbiorcze systemu zabezpieczenia ruchu pociągu.
Wózki thumb|Wózek wagonu 81-714 Każdy wagon oparty jest na dwóch dwuosiowych wózkach.
Rama w kształcie litery H jest wykonana ze spawanych ceowników z blachy stalowej. Do belek wzdłużnych przyspawane są wsporniki do zamocowania dźwigni i cylindrów hamulcowych oraz zaprasowane tuleje służące do mocowania kolumn prowadzenia łożyska osi zestawu kołowego.
Silniki trakcyjne i reduktory zawieszone są na wspornikach przymocowanych do belek poprzecznych. W belkach tych znajdują się otwory z tulejami i specjalne okna do zamontowania centralnego zawieszenia.
Wózki są wyposażone w dwa stopnie usprężynowania. I stopień to usprężynowanie nadmaźnicze składające się z dwóch sprężyn śrubowych opierających się symetrycznie na maźnicy. II stopień to usprężynowanie centralne składające się z czterech podwójnych sprężyn śrubowych.
Rozruch Wagony serii 81 wyposażone są w standardowy rozruch oporowy sterowany za pomocą wału kułakowego, który sterowany jest za pomocą Przekaźnika Samoczynnego Rozruchu (PSR). Wał kułakowy odpowiednio steruje załączaniem / odłączaniem sekcji oporowych w obwodzie głównym, wpływając tym samym na odpowiednią wartość prądu jaką pobierają silniki trakcyjne.
Jazdą i hamowaniem służbowym steruje się za pośrednictwem ręcznego nastawnika jazdy, którym maszynista ustala pracę podzespołów sterowniczych składu odpowiednio załączając rozruch lub hamowanie.
Każdy wagon napędzany jest czterema silnikami prądu stałego.
81-71M thumb|Skład serii 81-71M w zajezdni Zličín Zakres zmian modernizacji wagonów dla praskiego metra obejmował całe składy. Z bazowych pojazdów wykorzystano jedynie pudła, wózki i silniki, które poddano regeneracji.
Wagony sterownicze otrzymały nowe ściany czołowe z szeroką szybą.
W przestrzeni pasażerskiej wzdłużny układ siedzeń zastąpiono układem mieszanym. Pojawiły się miejsca dla osób niepełnosprawnych i z większym bagażem.
Przearanżowano kabiny maszynisty, które otrzymały nowe wyposażenie oraz zostały poprawione pod względem ergonomii i estetyki.
W wózkach zamontowano nowe zestawy kołowe i ich ułożyskowanie. Zmianie uległ sposób połączenia wózków z pudłami wagonów.
Rozruch oporowy zastąpiono rozruchem impulsowym z częstotliwościowymi przekształtniki trakcyjnymi w technologii IGBT. Przyczyniło się to do poprawy parametrów ruchowych i zmniejszenia zużycia energii elektrycznej.
81-553.1/554.1/555.1 (Sławutycz) thumb|Kijowski Sławutycz Skład opracowany specjalnie dla metra w Kijowie składa się z dwóch wagonów sterowniczych silnikowych (typ 553, wagony o numerach 1 i 5), dwóch wagonów środkowych silnikowych (typ 554, wagony o numerach 2 i 4) i jednego wagonu środkowego doczepnego (typ 555, wagon o numerze 3).
Zmianie uległa zewnętrzna stylistyka kabiny maszynisty oraz aranżacja części pasażerskiej. Dokonane modyfikacje są zbliżone do tych wprowadzonych w praskich składach serii 81-71M.
Pociąg został wyposażony w asynchroniczne silniki trakcyjne o mocy 170 kW każdy, co przyczyniło się do zmniejszenia energochłonności składu o 30%. Zastosowanie rozruchu impulsowego umożliwiło zamontowanie elektrodynamicznego hamulca odzyskowego.
W wagonie numer 3 zamontowano komputer pokładowy.
81-7021/7022 thumb|Skład serii 81-7021/7022 Pierwszy kijowski skład serii 81-7021/7022 opierał się na wózkach z fabryki Mietrowagonmasz z Mytiszczi oraz był wyposażony w silniki prądu stałego i rozruch rezystorowy. Kolejnych pięć pociągów tej serii opiera się na wózkach opracowanych i wyprodukowanych przez KWSZ oraz posiada nieco zmieniony układ elektryczny w porównaniu z pierwszym pojazdem.
Zmianie uległa stylistyka pudeł wagonów, w tym forma okien i kabina maszynisty.
Eksploatacja Kraj Miasto Serie Źródła Armenia 20px Erywań 81-717/714 Azerbejdżan 20px Baku 81-710 • 81-714/717 Białoruś 20px Mińsk 81-717/714 Bułgaria 20px Sofia 81-717.1/714.1 • 81-740.2c/741.2d Czechy 20px Praga 81-717.1/714.1 Gruzja 20px Tbilisi 81-703 • 81-707 • 81-708 • 81-710 • 81-714/717 • 81-501 • 81-502 Polska 20px Warszawa 81-717.3/714.3 • 81-572/573 • 81-572.1/573.1 • 81-572.2/573.2 Rosja 20px Jekaterynburg 81-717/714 20px Kazań 81-551/552/553 20px Moskwa 81-703 • 81-708 • 81-710 • 81-717/714 • 81-720/721 "Jauza"81-740/741 "Rusicz" • 81-508 • 81-509 • 81-760/761 • 81-581/582 • 81-765.2 20px Niżny Nowogród 81-717/714 20px Nowosybirsk 81-717/714 20px Petersburg 81-703-706 • 81-707 • 81-717/714 • 81-701-703 • 81-540/541 20px Samara 81-717/714 Ukraina 20px Charków 81-710 • 81-714/717 20px Dniepr 81-717/714 20px Kijów 81-707 • 81-501/502 • 81-717/714 • 81-717M/714M • 81-553/554/555 • 81-7021/7022 Uzbekistan 20px Taszkent 81-717/714 • 81-718/719 Węgry 20px Budapeszt 81-713 (Ev3) • 81-717.5/714.5 Kijów thumb|81-717/714 na stacji Osokorki W 1978 kijowskie metro rozpoczęło eksploatację wagonów serii 81-717/714. Zostały one skonfigurowane w składy 5-wagonowe i obsługują wszystkie linie.
W 1988 do eksploatacji włączono pociągi 5-wagonowe składające się z wagonów serii 81-717M/714M.
W 2002 w Kijowie rozpoczęto użytkowanie jednego prototypowego składu serii 81-553/554/555.
W 2010 rozpoczęto eksploatację 6 składów serii 81-7021/7022.
Warszawa thumb|Warszawska seria 81-717/714 thumb|Wagon serii 81-572.2/573.2 warszawskiego metra W styczniu 1982 przebywający z wizytą w Warszawie przewodniczący Rady Najwyższej Związku Radzieckiego Leonid Breżniew dokonał zapisu w dokumentach o ofiarowaniu warszawskiemu metru 90 wagonów.
W marcu 1990 dotarła do Warszawy pierwsza i ostatnia partia daru od ZSRR w postaci 10 wagonów. Wyprodukowane w 1989 w zakładach Mietrowagonmasz w Mytiszczi 4 wagony kabinowe i 6 wagonów środkowych zestawiono w 2 pociągi 5-wagonowe. Nie zapewniały one żadnych możliwości organizacji przewozu pasażerów, dlatego zdecydowano o zakupie kolejnych wagonów. Koncerny zachodnie oferowały drogi tabor i proponowały prawie dwuletni cykl dostaw, a rosyjskie zakłady Wagonmasz z Petersburga zobowiązały się dostarczyć niezbędną liczbę wagonów z bieżącej produkcji w cenie pięciokrotnie niższej. W 1994 zakupiono w tych zakładach 32 wagony podobne do już posiadanych pojazdów serii 81, co pozwoliło na zestawienie 14 składów 3-wagonowych.
7 kwietnia 1995 uruchomiono pierwszy odcinek I linii warszawskiego metra. Posiadany przez Metro Warszawskie tabor zapewniał kursowanie pociągów w takcie 5-minutowym w szczycie przewozowym i 7-minutowym poza szczytem.