Księstwo opolskie (, ) – historyczne księstwo śląskie istniejące w epoce średniowiecza ze stolicą w Opolu, którego trzon terytorialny stanowiły ziemie w trójkącie Niemodlin–Strzelce–Olesno. Powstało w latach 70. XII w. na skutek rozbicia dzielnicowego Monarchii Piastów i podziału prowincji wrocławskiej pomiędzy potomków księcia Władysława Wygnańca.

W XIII w. księstwo opolskie na wschodzie objęło swoim zasięgiem Racibórz, Bytom, Cieszyn i Oświęcim, co stanowiło tymczasową konsolidację w postępującym procesie dezintegracji feudalnej ziem polskich. W XIV w. księstwo zostało okrojone na powrót jedynie do ziemi opolskiej, a następnie w jej obrębie rozbite na trzy małe księstewka – opolskie, niemodlińskie i strzeleckie, które weszły w stosunek lenny z królem czeskim.

W XV w. po serii bezpotomnych śmierci kolejnych książąt z linii Piastów opolskich, doszło do ponownej integracji Opola z Niemodlinem i Strzelcami w jeden organizm polityczny. Pod rządami Jana Dobrego w XVI w. księstwo opolskie wchłonęło także Koźle i Bytom, a następnie na mocy układów spadkowych w 1521 r. połączyło się z księstwem raciborskim, tworząc odtąd nowożytne księstwo opolsko-raciborskie w ramach Monarchii Habsburgów.

Wydzielenie z księstwa wrocławskiego U zarania okresu rozbicia dzielnicowego Polski, konflikt pomiędzy spadkobiercami Władysława Wygnańca na Śląsku spowodował, że dotychczasowa prowincja wrocławska ok. 1170 r. podzieliła się na mniejsze byty polityczne. Bolesław Wysoki pozostał księciem wrocławskim, musiał jednak wydzielić zbuntowanemu bratu Mieszkowi Plątonogiemu we władanie księstwo raciborskie, a synowi Jarosławowi – opolskie. Gdy w 1201 r. zmarli Jarosław oraz Bolesław Wysoki, w regionie rozgorzał kolejny konflikt o ziemie i władzę zwierzchnią, który dał już trwalszy podział na dwa niezależne księstwa – wrocławskie Henryka Brodatego, nazywane też księstwem śląskim, oraz opolsko-raciborskie, zwane także opolskim, rządzone przez Mieszka Plątonogiego i jego potomków.

Po śmierci Mieszka Plątonogiego w 1211 r. władzę w księstwie opolskim sprawował jego syn Kazimierz, a następnie, z tytułu opieki nad małoletnimi książętami opolskimi Mieszkiem Otyłym i Władysławem, od 1230 r. Henryk Brodaty. Mieszko Otyły objął prawowite rządy nad ojcowizną w 1238 r. Sam jednak zmarł przedwcześnie, co wyniosło na tron opolski w 1246 r. brata Władysława, który panował do 1281 r. Po tej dacie doszło do rozpadu rozległej dzielnicy opolskiej na cztery księstwa zajęte przez poszczególnych synów Władysława – opolskie w węższym znaczeniu, raciborskie, bytomskie i cieszyńskie.

Podziały terytorialne księstwa opolskiego Władcą uszczuplonego księstwa opolskiego z Opolem, Niemodlinem, Białą, Głogówkiem, Strzelcami, Olesnem i Lublińcem, został Bolko I. Po śmierci Bolka I w 1313 r. państewko opolskie zostało przejęte przez jego syna Bolka II i skurczyło się zaledwie do okręgu opolskiego i oleskiego. Kolejny podział dynastyczny zaskutkował bowiem wyodrębnieniem się księstwa niemodlińskiego wraz z okręgami bialskim i głogóweckim, oraz księstwa strzeleckiego z dystryktem lublinieckim, wykrojonych dla dwóch braci Bolka II. Te niewielkie organizmy polityczne nie odgrywały znaczącej roli jako samodzielne podmioty i stopniowo wpadły w orbitę wpływów czeskich. W 1327 r. Piastowie śląscy, w tym książęta opolscy, zawarli kontrakty lenne z królem czeskim, a w 1348 r. Śląsk jako konglomerat księstw został włączony w formalno-prawne ramy Krajów Korony Czeskiej

Synowie Bolka II w 1367 r. rozdysponowali spuściznę po ojcu w ten sposób, że starszemu Władysławowi Opolczykowi przypadła część okręgu opolskiego oraz okręg oleski. W pozostałej części dystryktu opolskiego zapanował Bolko III, który zmarł w 1382 r. Bezpotomne zgony książąt strzeleckiego i niemodlińskiego przyniosły dalsze zmiany geopolityczne. Pod koniec 1382 r. terytorium księstwa opolskiego dzieliło się na dwie składowe. W jednej – obejmującej część Opola, Głogówek, Olesno i Lubliniec – rządy sprawował Władysław Opolczyk, a drugi fragment – z częścią Opola, Niemodlinem, Białą i Strzelcami – posiadali jego bratankowie, synowie Bolka III, początkowo wspólnie zawiadując przydziałem. Bracia dokonali rozdziału swoich włości w 1400 r. Bernard uzyskał okręgi niemodliński i strzelecki, Bolko IV otrzymał okręg bialski oraz część opolskiego, a Jan Kropidło resztę okręgu opolskiego.

Władysław Opolczyk na skutek wojen z Królestwem Polskim utracił ziemię olesko-lubliniecką na rzecz szlachcica Spytka z Melsztyna. Była to jednak tylko tymczasowa strata książąt opolskich, gdyż córka Spytka została wkrótce żoną Bernarda, który tym samym poszerzył swoje władztwo o wspomniane dwa okręgi. Część Opola i Głogówek stały się po śmierci Władysława Opolczyka w 1401 r. wdowią oprawą księżnej Ofki, która dożyła 1418 r. Jej terytoria rodzielili pomiędzy sobą Bolko IV z Janem Kropidło. Ten drugi dokonał żywota w 1421 r. i jego fragmenty okręgów opolskiego i głogóweckiego przypadły w spadku po połowie pozostałym braciom, czyli Bolkowi IV i Bernardowi. Po 1421 r. władztwo Bolka IV obejmowało zatem większość terenu dystryktów opolskiego i głogóweckiego, najpewniej cały bialski oraz niewielkie fragmenty strzeleckiego i niemodlińskiego. Bernard sprawował natomiast rządy w okręgach niemodlińskim, strzeleckim, oleskim, lublinieckim oraz w małych częściach opolskiego i głogóweckiego.

Zjednoczenie z księstwem raciborskim Głogówek został siedzibą odrębnego księstewka w 1425 r. Bolko IV oddał wtedy najstarszemu synowi Bolkowi V rządy nad swoją częścią ziemi głogóweckiej. Mikołaj I, młodszy brat Bolka V odziedziczył resztę posiadłości ojca gdy ten zmarł w 1437 r. Pozostałą część ziemi głogóweckiej Bolko V uzyskał w 1437 r. nadaniem od wuja Bernarda. Wkrótce doszło do kolejnych roszad, gdy w 1449 r. Bernard przekazał Mikołajowi I swój fragment okręgu opolskiego, zaś w 1450 r. oddał Bolkowi V okręg niemodliński oraz zapisał mu w spadku pozostałe swoje terytoria, które bratanek ten posiadł po śmierci wuja w 1455 r. Bezpotomna śmierć Bolka V w 1460 r. skupiła z kolei całe księstwo opolskie ponownie pod jednym berłem. Mikołaj I został władcą Opola, Białej, Niemodlina, Głogówka, Strzelec, Olesna oraz Lublińca. Rok ten jest ważną cezurą w dziejach księstwa, przynosi bowiem kres podziałów dynastycznych i rozpoczyna etap włączania do niego nowych obszarów.

Skonsolidowane księstwo opolskie po śmierci Mikołaja I w 1476 r. przejęli synowie, Mikołaj II i Jan II, którzy zrazu wspólnie rządzili ojcowizną. Bracia wykorzystali zamęt polityczny, jaki zapanował na Śląsku pod panowaniem zwierzchnim Macieja Korwina i dokonali ekspansji terytorialnej na ziemi kozielsko-bytomskiej. Gdy poszczególne dystrykty dawnego księstwa bytomskiego przeszły z rąk Piastów linii oświęcimskiej i oleśnickiej w posiadanie wpływowych rodów szlacheckich, ci postanowili spieniężyć nabyte tereny. Opolczycy dysponowali stosownym majątkiem i w 1492 r. zakupili okręg gliwicki, a w 1497 r. nabyli dystrykt toszecki. Po śmierci Mikołaja, Jan Dobry jako samodzielny książę opolski dokupił jeszcze w 1498 r. okręg bytomski, a w 1509 r. – także kozielski.

Jan Dobry nie posiadał potomka i w 1511 r. zawarł umowę sukcesyjną z także bezdzietnym siostrzeńcem, Walentynem raciborskim. Pokrewieństwo to było efektem układu z 1478 r. między Janem i Mikołajem opolskimi a Przemyślidami raciborskimi. Wydając wówczas swoją siostrę Magdalenę za żonę księciowi Janowi V raciborskiemu z pokaźnym posagiem w pakiecie, bracia zyskali perspektywę przejęcia tronu raciborskiego. Śmierć Walentyna raciborskiego nastąpiła w 1521 r. Ta okoliczność umożliwiła Janowi Dobremu przyłączenie księstwa raciborskiego do opolskiego, co dało początek zjednoczonemu, nowożytnemu księstwu opolsko-raciborskiemu w obrębie Ziem Korony Czeskiej.

Przypisy

opolskie Kategoria:Historia Śląska Kategoria:Historia Opola