Lublin Główny im. Lubelskiego Lipca 1980 – najważniejsza stacja kolejowa na terenie Lublina. Według klasyfikacji PKP ma najwyższą kategorię Premium. Została wybudowana w latach 70. XIX wieku w ramach budowy Kolei Nadwiślańskiej. Stanowi węzeł kolejowy łączący linie do Dorohuska, Przeworska, Terespola i Warszawy. W Lublinie mieszczą się następujące sekcje: Przewozy Regionalne, PKP Intercity i PKP Cargo.
Położenie Stacja znajduje się na południe od Starego Miasta, przy placu Dworcowym, na granicy dzielnic Za Cukrownią i Dziesiąta.
Przed dworcem znajdują się postój taksówek oraz dworzec metropolitalny, który jest centralnym dworcem aglomeracji lubelskiej, łączącym ze sobą różne formy transportu publicznego. W sąsiedztwie dworca ma swoją siedzibę Lubelski Zakład Przewozów Regionalnych, a także Urząd Pocztowy Lublin 2.
Historia thumb|Plan Lublina z 1875. W dolnym lewym rogu widoczny Dworzec Kolei
XIX wiek Lubelski dworzec główny mieści się w zabytkowym budynku wzniesionym w 1877 w ramach budowy Kolei Nadwiślańskiej łączącej Warszawę z Kowlem. Zanim jednak poprowadzono tory przez Lublin, należało uzgodnić przyszłą lokalizację dworca, a spory o to, gdzie ma się on znajdować, trwały ponad 10 lat. Pierwotnie proponowano budowę na północ od Lublina, od strony Lubartowa, w okolicach ówczesnych wsi Ponikwoda i Tatary. W 1863 inżynier gubernialny Feliks Bieczyński przedstawił argumenty za ulokowaniem stacji na południe od miasta, na gruntach Bronowic. Ostatecznie zwyciężyła druga koncepcja i przystąpiono do budowy na przedmieściu Piaski.
Budowę rozpoczęto 10 sierpnia 1875. Dworzec zaprojektował Witold Lanci, budowniczy Towarzystwa Kolei Nadwiślańskiej. Kolej budowali robotnicy z guberni kałuskiej. W marcu 1877 do dworca były już doprowadzone wszystkie tory, wybudowano także niezbędne mosty i przejazdy. Wkrótce rozpoczęły się testy, a pierwsze próbne pociągi zaczęły przyjeżdżać do miasta. Dworzec został otwarty 30 sierpnia 1877. Lokalna prasa podkreślała wagę tego wydarzenia. Rzeczywiście, wpięcie Lublina do siatki kolejowej przyśpieszyło rozwój gospodarczy i urbanistyczny Lublina. Krytykowano jednak rozmiary budynku dworca – według „Gazety Lubelskiej” był on zbyt mały.
Podróż do Warszawy według ówczesnego rozkładu jazdy trwała 7 godzin. Pociąg osobowy jechał z prędkością 35 wiorst na godzinę (). Pociągami można było podróżować w trzech klasach: za trzecią, najtańszą klasę, jadąc do Warszawy trzeba było zapłacić 2 ruble i 4 kopiejki, a za klasę pierwszą płacono 4 ruble i 89 kopiejek. Odjazd pociągu ogłaszany był trzema dzwonkami.
W latach 1893–1894 przeprowadzono pierwszą rozbudowę dworca. Dobudowano skrzydło zachodnie, powiększając budynek o ok. . Przed budynkiem, w miejscu nasadzeń i trawników, utworzono wtedy brukowany plac. 28 marca 1898 otwarto linię kolejową przez Łuków do Brześcia. Przebudowano także most na Bystrzycy, dzięki czemu prędkość pociągów wzrosła do 45 wiorst na godzinę (ok. 48 km/h).
XX wiek Budynek dworca przeszedł przebudowę w latach 1924–1925, zgodnie z eklektycznym projektem arch. Jerzego Müllera (inż. Romualda Millera). Dalsze modernizacje miały miejsce w latach 1967 oraz 1984–1986. W 1974 wpisano go do rejestru zabytków.
Od 16 do 19 lipca 1980 lubelscy kolejarze uczestniczyli w strajkach nazwanych Lubelskim Lipcem 1980. Wydarzenia te upamiętnia „Krzyż kolejarskiej niedoli” stojący obok lokomotywowni, skonstruowany z białych szyn.
Po II wojnie światowej dworzec nadal pełnił ważną funkcję w lubelskim węźle kolejowym. W drugiej połowie XX wieku prowadzono kolejne modernizacje obiektu, w tym przebudowę wnętrz i elewacji w latach 1984–1986, a w latach 90. rozbudowano zespół dworcowy. W pobliżu dworca rozwijała się również infrastruktura kolejowa, obejmująca m.in. lokomotywownię, warsztaty i zaplecze administracyjneUrząd Miasta Lublin, Ekofizjografia podstawowa – rejon ulic Krochmalnej, 1 Maja, al. Zygmuntowskich i Piłsudskiego, s. 23.
XXI wiek W 2004 otwarto odnowiony i zmodernizowany gmach dworca, z nowo wybudowaną częścią wschodnią.
Od 2018 stacja przechodzi jeden z największych remontów w swojej historii. Zmodernizowano wiadukt kolejowy nad ulicą Kunickiego. Przejście podziemne zostało przebudowane i przedłużone do skweru przy ulicy Kunickiego. Wszystkie perony przechodzą remont. Peron pierwszy jest przedłużany w kierunku Chełma, powstają przy nim nowe krawędzie peronowe, skąd będą odjeżdżać pociągi na lotnisko i do Lubartowa. Tereny przydworcowe zostały zagospodarowane i przeszły rewitalizację. Prace zostały zakończone w Stacja nie posiada wyświetlaczy peronowych SDIP, które według informacji dostarczonych przez PKP PLK S.A. mają zostać założone w Spółka jest w trakcie przygotowywania dokumentów przetargowych.
26 kwietnia 2019 Rada Miasta Lublin, na wniosek PKP PLK i Ministra Infrastruktury, opowiedziała się w głosowaniu za zmianą nazwy stacji na „Lublin Główny”. Nowa nazwa obowiązuje od 15 grudnia 2019. 16 lipca 2023 nadano dworcowi imię Lubelskiego Lipca 1980, na pamiątkę udziału lubelskich kolejarzy w strajkach w lipcu 1980 roku. Data nadania imienia nie była przypadkowa – była to 43. rocznica rozpoczęcia protestów. Lublin Główny został 13. dworcem w Polsce mającym swojego patrona.
Infrastruktura Dworzec thumb|Hala główna dworca (2015) thumb|Wyjście na perony (2015) Budynek dworca i perony znajdują się w pobliżu wschodniego końca terenu stacyjnego, przy placu Dworcowym, na granicy dzielnic administracyjnych Za Cukrownią i Dziesiąta. Główna hala dworca mieści okienka kasowe, posterunek SOK, przechowalnię bagażu, punkty gastronomiczne i kiosk. W przejściu łączącym nową część z główną halą umieszczono poczekalnię. Po remoncie zlikwidowano antresolę mieszczącą punkty usługowe. Piętro istnieje natomiast w nowo wybudowanej części. Z hali istnieje bezpośrednie przejście na peron 1. Przejście podziemne łączy front dworca z peronami i ul. Kunickiego. Budynek dworca znajduje się na liście Wojewódzkiej Ewidencji Zabytkówhttps://wkz.lublin.pl/wp-content/uploads/2022/06/WYKAZ-WEZ-MIASTO-LUBLIN-na-prawach-POWIATU.pdf.
Perony
Na stacji jest pięć peronów, przy czym peron 1 przylega bezpośrednio do budynku dworca, 2 i 3 są wyspowe, a perony 1b i 1a obsługują ślepe tory zakończone kozłami oporowymi: peron 1 (tor 52) – przylegający tor przelotowy obsługuje ruch ze wschodu (Chełm, Zamość, Kijów) w kierunku Warszawy oraz pociągi wyjeżdżające z Lublina; głównie obsługuje długie składy dalekobieżne peron 1a (tor 82) – peron z przylegającym torem oporowym; stanowi on zachodnią część peronu 1, do którego przylega, służy do wyprawiania pociągów pasażerskich w kierunku Dęblina i Warszawy peron 1b (tor 54) – peron przylegający do peronu pierwszego od strony wschodniej, z torem oporowym utworzonym na bazie nieużywanej bocznicy pocztowej; obsługuje on głównie ruch pociągów osobowych w kierunku Portu Lotniczego (przystanek Lublin Airport), Chełma, Lubartowa, Parczewa i Zamościa, w przyszłości także dalej na północ województwa peron 2 – obsługuje głównie ruch dalekobieżny, przede wszystkim pociągi w kierunku wschodnim, oraz dłuższe składy wyjeżdżające z Lublina, jak i pociągi w kierunku Portu Lotniczego Lublin peron 3 – o skróconej długości; oba tory przy peronie służą krótszym składom, głównie regionalnym pociągom do Dęblina, Stalowej Woli, Rzeszowa i Chełma oraz na lotnisko, w przeszłości także – Łukowa; jest również wykorzystywany do obsługi krótszych składów dalekobieżnych, głównie kończących bieg peron 4 (rozebrany) – wybudowano również tymczasowy peron 4 (tor 113). Został zamknięty wraz ze zmianą rozkładu jazdy w grudniu 2020 roku, a następnie rozebrany
Pozostała infrastruktura Na stacji w Lublinie działa lokomotywownia (dawniej: parowozownia) ze sprawną obrotnicą, istnieje także spora liczba torów postojowych dla składów pasażerskich i EZT (grupa postojowa). Stacja Lublin Główny jest wyposażona w semafory świetlne, obsługiwana zaś przez nastawnie LbA (najbardziej na zachód; grupa postojowa), LbB i LbC (po wschodniej stronie stacji). Od strony wschodniej stacji powstała nastawnia Lokalnego Centrum Sterowania (LCS) w Lublinie. Obsługiwać ma ona wszystkie grupy stacji Lublin Główny, oraz stacje Lublin Północny, Motycz, Sadurki i Nałęczów.
Na terenie stacji znajdują się dwa (niesprawne) żurawie wodne wykorzystywane niegdyś do naboru wody przez parowozy. Regularny ruch parowozowy został zawieszony na terenie stacji Lublin Główny w 1988. W Lublinie stacjonowały głównie Pt47, Ty2 i Ol49.
W bezpośrednim sąsiedztwie dworca powstał nowy dworzec autobusowy, który wraz ze stacją Lublin Główny będzie częścią Zintegrowanego Intermodalnego Dworca Metropolitalnego w Lublinie – centrum komunikacyjnego obejmującego transport kolejowy i autobusowy. Umożliwi to podróżnym łatwe przesiadki między dwoma środkami transportu.
Ruch pociągów mały|Widok na grupę postojową stacji Ruch towarowy w Lublinie jest obsługiwany głównie przez stację Lublin Tatary, stąd dla stacji Lublin Główny ma on mniejsze znaczenie.
Na stacji zatrzymują się/kończą i rozpoczynają bieg pociągi osobowe w kategorii Regio (R), oraz dalekobieżne (ekspresoweKategorie służbowe EIJ oraz EIE i pospieszne) pod markami InterCity (IC) i Twoje Linie Kolejowe (TLK).
Ze stacji Lublin Główny biegną linie kolejowe w kierunkach:
Warszawa Wschodnia przez Nałęczów, Puławy Miasto i Dęblin. W Dęblinie odgałęzienie w kierunku stacji Radom Główny, Skarżysko-Kamienna, Kielce przez Pionki, Przeworsk przez Lublin Zemborzyce, Niedrzwicę, Wilkołaz, Kraśnik, Rzeczycę, Zaklików, Stalową Wolę Rozwadów i Leżajsk przejście graniczne Dorohusk (i dalej Jahodyn, Kyiv-Pasazhyrskyi) przez Lublin Północny, Świdnik, Rejowiec, Chełm w Jaszczowie rozgałęzienie na Zawadów i Puchaczów (linia do LW Bogdanka) w Rejowcu odgałęzienie do Zawady, skąd biegnie w kierunkach na: Zamość i Hrubieszów do przejścia granicznego w Hrebennem przez Zawadę, Szczebrzeszyn, Zwierzyniec (w Zwierzyńcu, Szczebrzeszynie i Zawadzie linia styczna z LHS), Susiec i Bełżec (łączy się z linią kolejową Munina – Hrebenne) w Chełmie odgałęzienie na Włodawę Świdnik przez stację towarową Lublin-Tatary Łuków przez Lubartów, Parczew, Radzyń Podlaski – ruch pociągów osobowych został przywrócony do Łukowa w liczbie jednego połączenia wraz ze zmianą rozkładu 10 grudnia 2023 roku. Do Łukowa dojazd zapewniają też pociągi pospieszne Lublin – Warszawa (w Łukowie łączy się z linią z Warszawy do Terespola).
Ruch pasażerski Rok Wymianaroczna Wymianapasażerskana dobę Miejscew Polsce 2017 2 263 000 6200 38. 2018 1 861 500 5100 51. 2019 1 898 000 5200 68. 2020 1 281 000 3500 65. 2021 1 825 000 5000 54. 2022 3 175 500 8700 33. 2023 3 686 500 10 100 30. 2024 4 197 500 11 500 28.
Pomniki i tablice pamiątkowe Lubelskie maszyny zachowane jako pomniki thumb|Pt47-157 Pt47-157 na grupie postojowej stacji Lublin Główny, przy hali Polregio (odstawiony w 1983) z mini-muzeum poświęconym historii lokomotywowni Lublin Pt47-13 lokomotywownia PKP Cargo w Krakowie Płaszowie Pt47-93 ekspozycja Skansenu Taboru Kolejowego Zduńska Wola Karsznice, ul. Kolejowa 6 Pt47-104 Muzeum Kolejnictwa w Warszawie Pt47-152 ekspozycja Skansenu Taboru Kolejowego w Chabówce Ty2-949 ekspozycja Muzeum Przemysłu i Kolejnictwa na Śląsku, Jaworzyna Śląska, ul. Towarowa 4 Ol49-8 pomnik przy stacji kolejowej w Przeworsku
Tablice pamiątkowe
Zobacz też Transport kolejowy w Lublinie Dworzec metropolitalny w Lublinie Dworzec autobusowy w Lublinie
Przypisy
Bibliografia Mapa programu Rail Map v2.1 (mapa polskiej sieci kolejowej)
Linki zewnętrzne
Kategoria:Stacje i przystanki kolejowe w Lublinie Kategoria:Stacje i przystanki kolejowe w Polsce oddane do użytku w 1877 Kategoria:Obiekty w Lublinie wpisane do gminnej ewidencji zabytków