thumb|240px|Model liburny (Muzeum Archeologiczne w Zadarze) Liburna (, lub ) – typ lekkiego okrętu rzymskiego z dwoma rzędami wioseł (birema), o wydłużonym, wąskim, niskim kadłubie i niewielkiej wyporności.
Pochodzenie Jego pierwowzór stanowiły szybkie i zwrotne okręty Liburnów, iliryjskiego plemienia z wybrzeża dalmatyńskiego, tradycyjnie zajmującego się morskim rozbojemDer Kleine Pauly. Lexikon der Antike. T. 3. München: Deutscher Taschenbuchverlag, 1979, kol. 627, .Oxford – Wielka Historia Świata. T. 12: Cywilizacje Europy. Indoeuropejczycy – Celtowie. Poznań: Polskie Media Amer.Com, 2006, s. 168, .. Ich pirackie okręty były rodzajem niszczyciela o niskiej, opływowej sylwetce, wyjątkowo przydatnego w działaniach rozpoznawczo-pościgowych, co ostatecznie zdecydowało o zaadaptowaniu go przez RzymianLionel Casson: Starożytni żeglarze basenu Morza Śródziemnego. Warszawa: Państwowe Wyd. Iskry, 1965, s. 219, 234.. Na obecność liburn już w połowie I wieku p.n.e. wskazują Lukan (Farsalia III, 529-536) i Cezar (O wojnie domowej III 5, 9), a Horacy w 31 p.n.e. poświadcza je (Epody I,1) wśród okrętów OktawianaPaul Gauckler: Liburna ou liburnica (navis). W: Charles Daremberg, Edmond Saglio: Dictionnaire des antiquités grecques et romaines d'après les textes et les monuments. T. III/2. Paris: Hachette, 1904, s. 1238-1239.. Wprowadzone wówczas liburny zostały po raz pierwszy licznie użyte pod wodzą Marka Agryppy w bitwie pod AkcjumAndrzej Murawski: Akcjum 31 p.n.e. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1986, s. 107-113..
Opis thumb|240px|Szczątki dna z kadłuba liburny eksponowane w Muzeum Archeologicznym w Zadarze Niejednakowe rozmiary liburny, zależne od okresu i kategorii jednostki, szacowane są na 29-33 m do ok. 36 m długości przy 3,5-5 m szerokości i ok. 1 m głębokości zanurzeniaZdzisław Żygulski jun.: Broń starożytna. Grecja – Rzym – Galia – Germania. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1998, s. 109, .. Liburny nie miały pełnego pokładu, a jedynie wąski pomost łączący kryty dziób z krytą rufą, wyposażoną w niewielką kabinę pokładową przeznaczoną dla sternika (gubernator) i oficerówAndrzej Murawski: Akcjum 31 p.n.e., dz. cyt., s. 74.. Na pierwotnych liburnach był prawdopodobnie jeden rząd ław wioślarskich, lecz później, we flotach w których je przyjęto, dodano drugi, zaś opuszczanie masztu i żagla przed walką nie stanowiło dla wiosłujących istotnej przeszkody. Zasadnicza różnica pomiędzy tym typem a innymi polegała jednak nie tyle na sposobie rozmieszczenia i liczbie wioseł, co na swoistej konstrukcji kadłuba z jej specyficznymi cechamiRaffaele D’Amato, Giuseppe Rava: Okręty cesarskiego Rzymu 27 przed Chr.–197 po Chr.. Oświęcim: Wydawnictwo Napoleon V, 2016, s. 20, 38, .. Wiadomo, iż liburny budowano z lekkiego drzewa jodłowego lub świerkowego (por. Naturalis historia XVI, 17), co znacząco wpływało na ich masę, prędkość i zdolność manewrowąFriedrich Lübker: Reallexikon des classischen Alterthums. Wyd. 6. Leipzig: B.G. Teubner, 1882, s. 666..
Zależnie od wielkości jednostki, załoga składała się z 50-80 wioślarzy (remiges) i 30-50 żołnierzy (classiarii). Wczesne liburny miały 10-14 par wioseł w jednym rzędzie, ławy wioślarskie były odsłonięte, a napęd pomocniczy stanowił prostokątny żagiel rejowy na grotmaszcie i niekiedy drugi, na skośnym fokmaszcie (artemonie). Według Pliniusza (Naturalis historia IX, 5; X, 32) okręty miały ostry dziób stawiający falom możliwie najmniejszy opór, zakończony taranującą ostrogąKrzysztof Kubiak: Piraci końca republiki. W: Mare nostrum. Wielkie wojny Rzymian z piratami i Galami, seria: Bitwy i wyprawy morskie nr 8, s. 14. „Rzeczpospolita” 6 marzec 2010.. Natomiast przy liczbie 60 wioseł na burcie liburny mogły dysponować obsadą 120 wioślarzy, mając w załodze oprócz 10-15 marynarzy (nautes) także 40 żołnierzy. Za czasów Oktawiana Augusta nawet okazałe liburny były uważane za jednostki niewielkie i szybkie w porównaniu z niezwrotnymi okrętami Antoniusza walczącymi pod Akcjum. Współczesne ustalenia dopuszczają, że liburna mogła rozwijać prędkość 14 węzłów pod żaglami i 7 węzłów na wiosłachRichard A. Gabriel: The Roman Navy. Masters of the Mediterranean. „Military History” 29 (9), 2007, s. 36–43.. Wprowadzane późniejsze modyfikacje, jak np. zwiększenie ochrony przed pociskami, zapewne wpływały ujemnie na prędkość jednostki, dlatego ekrany takie można w razie potrzeby demontować.
Rola i wykorzystanie thumb|240px|Liburny rzeczne na reliefie z Kolumny Trajana Ze względu na niewielkie wymiary i dużą manewrowość liburny stosowano głównie jako jednostki zwiadowcze przeznaczone do rozpoznania (navis lusoria), choć źródła informują też o ich udziale w poważnych starciach. Jedna z inskrypcji (CIL X, s. 1128) świadczy, że typ ten początkowo zaliczano do okrętów najniższej klasy we flocie rzymskiej. W czasach cesarstwa stanowiły już główną kategorię jednostek pływającychOktawiusz Jurewicz, Lidia Winniczuk: Starożytni Grecy i Rzymianie w życiu prywatnym i państwowym. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 418., zwłaszcza w składzie flot prowincjonalnych. Używano ich w całym imperium rzymskim, nie tylko na akwenach morskich (jak classis Britannica w Gesoriacum), ale też we flotyllach rzecznych, np. na Nilu, Renie (classis Germanica) czy Dunaju i jego dopływach (classis Pannonica). Do tej ostatniej należą najpewniej jednostki ukazane na płaskorzeźbie Kolumny TrajanaPeter Connolly: Grecja i Rzym na wojnie. Oświęcim: Wydawnictwo Napoleon V, 2021, s. 339, .. Były też zasadniczym typem w morskiej eskadrze aleksandryjskiej, z okrętami o nazwach takich jak Neptunius, Mercurius, Sol, Lupa, Draco, FidesAdam Łukaszewicz: Egipt Greków i Rzymian. Warszawa: Książka i Wiedza, 2006, s. 256, ..
Według źródeł historycznych o niejednolitej terminologii, liburnami nazywano później każdy rzymski okręt, od prostych birem do wielkich galer sześciorzędowych, i w praktyce ich nazwa stała się synonimem okrętu wojennego (np. u Tacyta i Swetoniusza). W pewnym okresie terminu tego używano również jako synonimu galery. thumb|180px|Wyobrażenie liburny na albańskiej monecie (20 leków) Wzmianka zawarta w dialogu Lukiana z Samosaty (Amores 6) świadczy, iż dwurzędową liburnę wykorzystywano również w funkcji statku handlowego, a wówczas zabierała ona również pasażerów. Ich wyjątkowe zalety (w tym niewielki koszt i wielostronność) sprawiły, iż jako sprawdzona konstrukcja liburny przetrwały aż do V wiekuMała encyklopedia wojskowa. T. 2 (K-Q). Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1970, s. 181., kiedy we flocie bizantyjskiej zastąpiono je podobnym typem jednostki (pamfylion)Lionel Casson: Ships and Seamanship in the Ancient World. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1995, s. 149-150, ..
Jedna z toponomastycznych hipotez od tego typu okrętu wywodzi prawdopodobne pochodzenie historycznej nazwy toskańskiego nadmorskiego Livorno (Liburna, Liorna, Livorna)Dizionario di toponomastica. Torino: UTET, 1990, s. 420, ..
Uwagi
Przypisy
Linki zewnętrzne Leonhard Schmitz: «Navis» w: William Smith: A Dictionary of Greek and Roman Antiquities. London: John Murray, 1875, s. 786 Rzymska flota wojenna na stronie Imperium Romanum
Kategoria:Historyczne typy i klasy jednostek pływających Kategoria:Flota starożytnego Rzymu