SMS Posen – jeden z czterech pancerników typu Nassau, pierwszych drednotów zbudowanych dla Kaiserliche Marine. Stępkę okrętu położono w stoczni Germaniawerft w Kilonii 11 czerwca 1907, zwodowano go 13 grudnia 1908. Jednostka weszła do służby 31 maja 1910. Okręt był wyposażony w artylerię głównego kalibru składającą się z dwunastu dział kal. 280 mm znajdujących się w sześciu wieżach ułożonych w charakterystyczny heksagonalny sposób.
Okręt służył wspólnie z siostrzanymi pancernikami przez większość I wojny światowej. Wielokrotnie brał udział w patrolach na Morzu Północnym, gdzie uczestniczył w kilku akcjach. Największą z nich była bitwa jutlandzka 31 maja – 1 czerwca 1916, podczas której „Posen” był mocno zaangażowany w nocne starcia z lekkimi siłami brytyjskimi. W ich trakcie pancernik przypadkowo staranował krążownik lekki , który odniósł duże uszkodzenia i został samozatopiony tej samej nocy.
Okręt brał także udział w działaniach na Morzu Bałtyckim przeciwko marynarce rosyjskiej. W czasie pierwszej takiej akcji „Posen” wspierał niemieckie siły w czasie bitwy w Zatoce Ryskiej. „Posen” wrócił ponownie na Bałtyk w 1918, by wspierać rząd Finlandii przeciwko bolszewikom. Po zakończeniu wojny okręt pozostał w Niemczech, podczas gdy większość floty została internowana, a następnie uległa samozatopieniu w Scapa Flow. „Posen” został przekazany Brytyjczykom w zastępstwie za utracone wówczas okręty. Wkrótce sprzedano go do stoczni rozbiórkowej w Holandii i zezłomowano w 1922.
Zamówienie i budowa SMS Posen został zamówiony pod tymczasową nazwą „Ersatz Baden”, jako następca SMS „Baden”, jednego z wycofywanych pancerników typu Sachsen. Kontrakt na jego budowę (numer stoczniowy 132) zawarto 13 listopada 1906, a stępkę położono 11 czerwca 1907 w stoczni Germaniawerft w Kilonii, w obecności nadprezydenta Prowincji Poznańskiej, od której otrzymał swą nazwę, Wilhelma von Waldowa. Podobnie jak w przypadku pozostałych siostrzanych jednostek, prace prowadzone były w absolutnej tajemnicy: oddziały żołnierzy chroniły stocznię oraz firmy dostawców podzespołów i materiałów, takich jak Krupp. Uroczystość wodowania odbyła się półtora roku później, 13 grudnia 1908. Próby stoczniowe przeprowadzono w kwietniu 1910, następnie do maja prowadzono ostatnie prace wyposażeniowe. Pancernik wszedł do służby we flocie 31 maja. Próby odbiorcze były prowadzone później i zakończono je 27 sierpnia. Całkowity koszt budowy wyniósł 36 920 000 marek w złocie.
Opis konstrukcji
thumb|left|Plany jednostki typu Nassau prezentujące rozmieszczenie wież artylerii głównej „Posen” miał 146,1 metra długości całkowitej (145,6 metra na konstrukcyjnej linii wodnej), 26,9 metra szerokości i zanurzenie maksymalne 8,9 metra. Według różnych źródeł wartości wyporności konstrukcyjnej i pełnej wynosiły odpowiednio: 18 873 i 20 535 ton metrycznych, 18 569 i 20 535 ton metrycznych lub 18 570 i 21 000 (pełna głęboka) ton angielskich. Gładkopokładowy kadłub, o charakterystycznej dla niemieckich dużych okrętów tego okresu konstrukcji opartej na mieszanym, wzdłużno-poprzecznym układzie wiązań podzielony był grodziami na 19 przedziałów wodoszczelnych.
Okręt był wyposażony w trzy pionowe trzycylindrowe maszyny parowe potrójnego rozprężania o łącznej nominalnej mocy indykowanej 22 000 KM, umieszczone w oddzielnych maszynowniach, napędzające trzy czterołopatowe śruby o średnicy 5 metrów. Ponieważ niemieckie stocznie nie miały doświadczenia w instalowaniu na okrętach turbin parowych, a kierowane przez admirała Tirpitza Ministerstwo Marynarki (Reichsmarineamt) zaufania do nowinek technologicznych, wybrano tradycyjny rodzaj napędu. Parę do maszyn dostarczało 12 opalanych węglem dwupaleniskowych kotłów wodnorurkowych typu Schulz- o ciśnieniu roboczym 16 atmosfer, umieszczonych w sześciu kotłowniach. Na próbach morskich „Posen” osiągnął moc indykowaną 28 114 KM i prędkość maksymalną 20 węzłów przy 123 obrotach śrub na minutę. Normalny zapas węgla wynosił 950 ton, maksymalny 2700 ton, co zapewniało zasięg 9400 mil morskich przy prędkości ekonomicznej 10 węzłów. Zimą 1915 w kotłach zainstalowano dodatkowo rozpylacze paliwa płynnego, ułatwiające rozpalenie i szybkie zwiększenie ilości wytwarzanej pary. Zapas paliwa zwiększył się w związku z tym o 160 ton ropy. Okręt dysponował dwoma równoległymi sterami.
„Posen” był uzbrojony w dwanaście dział kal. 28 cm SK L/45 umieszczonych w sześciu dwudziałowych wieżach, z zapasem 900 jednostek amunicji. Ponieważ siłownia okrętowa, z dużymi wertykalnymi maszynami parowymi zajmowała dużo miejsca na śródokręciu, wieże ustawione były w nietypowej, heksagonalnej konfiguracji: po jednej na pokładzie dziobowym i rufowym, oraz po dwie na każdej z burt na śródokręciu. Artyleria średniego kalibru składała się z dwunastu dział kal. 15 cm SK L/45 z zapasem 1800 pocisków, umieszczonych po sześć na burtę w kazamatach na pokładzie bateryjnym na śródokręciu, przy czym trzy z każdej burty mogły prowadzić ostrzał w kierunku dziobu, a trzy w kierunku rufy. Do zwalczania mniejszych jednostek przeznaczone było początkowo 16 dział kal. 8,8 cm SK L/45 z zapasem 2400 jednostek amunicji, z których 12 umieszczono w kazamatach: cztery na dziobie i cztery na rufie na pokładzie bateryjnym, cztery w dziobowej nadbudówce, zaś ostatnie cztery na odkrytych stanowiskach na nadbudówce rufowej. W 1915 zdjęto dwa z nich, instalując w zamian na pokładzie ochronnym dwa działa przeciwlotnicze kal. 8,8 cm L/45 C/13. Na przełomie lat 1916 i 1917 zdemontowano wszystkie pierwotne działa 8,8 cm, dodając jeszcze dwa działa przeciwlotnicze tego samego kalibru. Okręt był także wyposażony w sześć podwodnych wyrzutni torped kal 45 cm, z zapasem 16 torped. Jedna wyrzutnia była zamontowana na dziobie, jedna na rufie, a po dwie na każdej burcie na obu krańcach cytadeli pancernej. Całość uzbrojenia artyleryjskiego, podobnie jak płyt pancernych, pochodziła z zakładów Kruppa.
Głównym elementem opancerzenia okrętu był znajdujący się na konstrukcyjnej linii wodnej burtowy pas pancerny grubości 290 mm (według jednego ze źródeł 305 mm) i wysokości 1,22 metra, rozciągający się pomiędzy zewnętrznymi skrajami barbet dziobowej i rufowej wieży artyleryjskiej. Pod nim, do głębokości 1,6 metra poniżej linii wodnej, umieszczono drugi pas pancerny grubości 170 mm. Powyżej linii wodnej pancerz burtowy miał maksymalną grubość 160 mm, w kierunku dziobu i rufy zmniejszającą się do 80 mm. Tworzył on ściany cytadeli pancernej, chroniącej najważniejsze mechanizmy okrętowe, a zamkniętej z przodu i z tyłu poprzecznymi grodziami grubości do 200 mm. Główny pokład pancerny miał grubość do 38 mm w części horyzontalnej, do 58 mm na skosach łączących go z pancerzem burtowym, oraz do 90 mm na rufie, ponad mechanizmem sterowym. Barbety wież artylerii głównej miały maksymalną grubość 280 mm, podobnie jak płyty czołowe wież. Kazamaty dział średniego kalibru były chronione od czoła pancerzem grubości 160 mm, główne do 400, zapasowe do 220 mm. Ochronę przed skutkami podwodnych eksplozji zapewniały ciągłe grodzie przeciwtorpedowe grubości do 30 mm, rozciągające się pomiędzy barbetami skrajnych wież artyleryjskich, w odległości 4 metrów od burt, oraz podwójne dno, obejmujące 88% długości kadłuba. Do ostatnich miesięcy 1916 roku okręt posiadał sieci przeciwtorpedowe na wytykach, zdemontowane później jako nieskuteczne.
Służba Pierwszym dowódcą okrętu został komandor (Kapitän zur See) Otto Back. Po zakończeniu prób w sierpniu 1910 „Posen” opuścił Kilonię i przepłynął do Wilhelmshaven, gdzie dotarł 7 września. Jako że Kaiserliche Marine cierpiała na chroniczny brak wyszkolonych marynarzy, wielu członków załogi było wtedy przydzielonych do innych okrętów. Członkowie ci zostali zastąpieni przez personel starego predrednota , który został wycofany ze służby 20 września. Po wejściu do służby wszystkie cztery jednostki typu Nassau służyły jako jedna formacja – 2 Dywizjon I Eskadry Pancerników – gdzie „Posen” pełnił funkcję okrętu flagowego.
Pancernik przed wybuchem wojny brał udział w szkoleniach wraz z resztą floty. Pod koniec 1910 flota odbyła rejs szkolny na Bałtyku. Kolejnego roku flota odbyła manewry w maju, następnie w lipcu odbył się coroczny letni rejs do Norwegii. W kolejnym roku szkolenia odbywały się w podobny sposób, ale letni rejs do Norwegii został przerwany przez kryzys agadirski. W rezultacie zdarzeń letni rejs szkoleniowy odbył się tylko na Bałtyku. We wrześniu ćwiczenia przeprowadzono w pobliżu Helgolandu na Morzu Północnym. Rejs zimowy na Bałtyku zakończył większe ćwiczenia w tym roku. Rejsy szkoleniowe prowadzono normalnie w 1913 i 1914 – rejs letni ponownie przeprowadzono w kierunku Norwegii. Jednak w rejsie w 1914 flota opuściła wody norweskie 14 lipca, około dwa tygodnie po zabójstwie księcia Ferdynanda w Sarajewie. Prawdopodobieństwo wybuchu wojny spowodowało skrócenie rejsu – „Posen” wraz z resztą floty powrócił 29 lipca do Wilhelmshaven.
I wojna światowa O północy 4 sierpnia Wielka Brytania wypowiedziała wojnę Niemcom. „Posen”, którego dowódcą był wówczas komandor i który pełnił funkcję okrętu flagowego dla kontradmirała Friedricha Gädecke, wraz z resztą floty odbył kilka rejsów na Morze Północne, wspierając krążowniki liniowe I Grupy Rozpoznawczej kontradmirała Franza von Hippera. Krążowniki przeprowadziły ataki na przybrzeżne miasta brytyjskie, próbując wyciągnąć z portów część Grand Fleet na pełne morze, gdzie okręty brytyjskie mogłyby zostać zniszczone przez główne siły Hochseeflotte. Najpoważniejszą taką operacją było bombardowanie Scarborough, Hartlepool i Whitby w dniach 15–16 grudnia 1914. Wieczorem 15 grudnia niemiecka flota liniowa złożona z 12 drednotów – w tym „Posen” i jego trzy okręty siostrzane – oraz ośmiu przeddrednotów, znalazła się w odległości 10 mil morskich od samotnej eskadry sześciu brytyjskich pancerników. Jednak starcie lekkich sił eskorty obu flot, toczone w zapadających ciemnościach, przekonało niemieckiego dowódcę, admirała von Ingenohla, że staje on do walki z całą Grand Fleet już rozwiniętą w formację bojową. Postępując według rozkazów cesarza Wilhelma II nakazujących unikania zbędnego ryzykowania siłami floty, von Ingenohl oderwał się od przeciwnika i zawrócił swoje siły do Niemiec.
Operacja w Zatoce Ryskiej
W sierpniu 1915 Kaiserliche Marine zwiększyła swe zaangażowanie na Morzu Bałtyckim, w rejonie Zatoki Ryskiej. Do operujących już na tym obszarze sił wiceadmirała Ehrhardta Schmidta dołączyły wydzielone ze składu Hochseeflotte: I Eskadra Pancerników („Posen” i jego trzy okręty siostrzane oraz cztery pancerniki typu Helgoland) i krążowniki liniowe „Von der Tann”, „Moltke” oraz „Seydlitz” wraz z lżejszymi i pomocniczymi jednostkami, pod dowództwem wiceadmirała Hippera. Ogólne dowództwo objął wiceadmirał Schmidt, który wybrał „Posen” na swój okręt flagowy. Zadaniem tego, największego w dotychczasowym przebiegu wojny na Bałtyku zespołu, było wsparcie oddziałów armii niemieckiej mających zdobyć Rygę. W tym celu niemieccy dowódcy opracowali plan, zakładający przetrałowanie Cieśniny Irbeńskiej, atak na stacjonujące w Zatoce Ryskiej siły rosyjskie (wzmocnione w tym czasie przedrednotem „Sława”), opanowanie tego akwenu i zbombardowanie broniącej dostępu do Rygi twierdzy Dźwinoujście. Na północnych podejściach do Zatoki Ryskiej, w Cieśninie Moonsundzkiej, miała zostać postawiona zagroda minowa, uniemożliwiająca Rosjanom wzmocnienie swych sił tą drogą. Drednotom I Eskadry oraz krążownikom liniowym powierzono zadanie ubezpieczania akcji od strony pełnego morza. Pierwsza próba, podjęta 8 sierpnia, dzień po przybyciu w rejon walk sił wydzielonych z Hochseeflotte, była nieudana, gdyż utrata na minach kilku mniejszych jednostek i udana obrona Rosjan spowodowały, że wydzielony w tym celu stawiacz min nie był w stanie postawić zagrody minowej w Moonsundzie.
thumb|Rosyjska kanonierka „Siwucz”