thumb|250px|Część ruin asklepiejonu na Kos thumb|250px|Leczenie w świątyni Asklepiosa (mal. John W. Waterhouse, 1877) thumb|250px|Teren ateńskiego asklepiejonu u podnóża Akropolu
Asklepiejon – świątynia Asklepiosa wraz z ośrodkiem kultowej medycyny i terapii, stosującym praktyki przyrodolecznicze i diagnostyczną inkubacjęWładysław Kopaliński: Słownik mitów i tradycji kultury. Warszawa: PIW, 1993, s. 58, ..
Początkowo była to studnia lub źródło z ołtarzem w świętym gaju; później okręg sakralny ze świątynią bóstwa, przy której funkcjonowały lecznice, budynki szpitalne i portyki dla chorych oczekujących na przyjęcie.
Sanktuaria Asklepiosa, w których jako lekarze służbę pełnili kapłani tego bóstwa (asklepiadzi), spełniały funkcję obecnych szpitali i uzdrowisk. Stosowano w nich w szerokim zakresie przyrodolecznictwo oraz rytualne praktyki (inkubację) i zróżnicowane zabiegi lecznicze (post, kąpiele, masaże, ćwiczenia fizyczne)Słownik kultury antycznej, dz. cyt., s. 58.David Sacks: Encyklopedia świata starożytnych Greków, dz. cyt., s. 65.. Przygotowująca zwykle do leczenia inkubacja (gr. enkoimesis, łac. incubatio) była praktyką polegającą na spędzeniu nocy w dormitoriach świątyni, a następnie zinterpretowaniu przez kapłanów wieszczego snu, który miał wskazywać sposób kuracji choregoSłownik kultury antycznej, dz. cyt., s. 202.. Wcześniej przybywający chorzy składali odpowiednie ofiary i poddawali się obrzędom oczyszczającymEncyklopedia sztuki starożytnej, dz. cyt., s. 90-91..
W starożytności klasycznej asklepiejony – obok jatrejonów oraz rzymskich valetudinariów – były instytucjami zapewniającymi namiastkę zorganizowanej opieki społecznej; nie zakładano ich jednak ze względów filantropijnych, lecz z powodów utylitarnych. Poza funkcją religijną były ośrodkami opieki nad chorymi, a ich istota nawiązywała do tradycji egipskiej, gdzie do świątyń różnych bóstw przybywali ludzie dla uleczenia z rozmaitych choróbMarian Surdacki: Miłosierdzie czy opieka społeczna. Od starożytności do oświecenia, dz. cyt., s. 21-22..
Asklepiejony były rozmieszczonymi na planie kwadratu kompleksami budynków z portykami, wznoszonymi najczęściej na obrzeżach miasta – na wzgórzach oraz nad rzekami. Tam, gdzie brakowało dopływu wody, doprowadzano ją poprzez dobudowywanie akweduktu. Do asklepiejonu nierzadko należało hospicjum, w którym gromadzili się i sypiali chorzy. Centralne miejsce zajmowała świątynia wraz z posągiem bóstwa. Do kompleksu świątynnego należały także magazyny, w których przechowywano dary ofiarne oraz opisy dokonanych uzdrowień.
Zwyczajowe praktyki sprawiały, że uzdrowieni pozostawiali w świątyni wota wyobrażające uzdrowione części ciała, wrzucali monety do leczniczego źródła, a także wypisywali na tabliczkach historię własnej choroby i uleczeniaSłownik kultury antycznej, dz. cyt., s. 59.; wystawiano też stele z opisami chorób i przykładów nadzwyczajnych uzdrowień.
Do głównych ośrodków kultu Asklepiosa z zachowanymi pozostałościami asklepiejonów należały: Epidauros – najsłynniejsze, w mitycznym miejscu urodzenia Asklepiosa, gdzie co pięć lat obchodzono panhelleńskie święto (tzw. asklepiaja) ku czci patronującego bóstwaJanusz Stępniewski: Asklepiejon w Epidauros. „Filomata”, 1985, nr 365.; wyspa Kos – sławne w V/IV w. p.n.e. ze szkoły medycznej założonej przez HipokratesaLidia Winniczuk: Ludzie, zwyczaje i obyczaje starożytnej Grecji i Rzymu, dz. cyt., s. 336-338., rozbudowane w okresie hellenistycznym i zdobione dziełami sztukiJanusz Stępniewski: Asklepiejon na Kos. „Filomata”, 1985, nr 368.; Pergamon – ze świątynią wzorowaną na rzymskim Panteonie, w II wieku szczególnie znane z działalności GalenaPiotr Dyczek: Asklepiejon w Pergamonie. „Filomata”, 1980, nr 341.; Trikka – uważane za najstarsze sanktuarium bóstwa (i również za miejsce jego urodzenia), z dotąd nie zlokalizowanym asklepiejonemAn Inventory of Archaic and Classical Poleis (ed. Mogens Herman Hansen, Thomas Heine Nielsen). Oxford: Oxford University Press, 2004, s. 707, .; Ateny (od 420 p.n.e.); Rzym (od 291 p.n.e.) – od 291 p.n.e. na wyspie Tybru (Insula Tiberina)Janusz Stępniewski: Asklepiejon w Rzymie. „Filomata”, 1986, nr 371.; KoryntJanusz Stępniewski: Asklepiejon w Koryncie. „Filomata”, 1986, nr 375..
W czasach rzymskich miejsca te były celem masowych pielgrzymek wiernych i chorych z ziem całego cesarstwa, zwłaszcza w okresie obchodzonych co 5 lat uroczystości (tzw. asklepiaja) ku czci bóstwa (w Epidauros i Pergamonie)Jerzy Wielowiejski: Na drogach i szlakach Rzymian. Warszawa: PIW, 1984, s. 228, ..
Asklepiejony poczęły stopniowo zanikać pod koniec IV wieku, gdy wskutek postępującej chrystianizacji, wśród pielgrzymów zabiegających o uzdrowienie zaczęła przeważać praktyka nocowania przy relikwiach świętych w sanktuariach, np. św. Jana Chrzciciela w KonstantynopoluRobert Wiśniewski: Wróżbiarstwo chrześcijańskie w późnym antyku, czyli jak poznać przyszłość i nie utracić zbawienia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Sub Lupa, 2013, s. 204, 213, ..
Przypisy
Bibliografia Słownik kultury antycznej. Grecja – Rzym (pod red. L. Winniczuk). Wyd. 5. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1988, s. 58-59, David Sacks: Encyklopedia świata starożytnych Greków. Warszawa: Książka i Wiedza, 2001, s. 65, Encyklopedia sztuki starożytnej. Europa – Azja – Afryka – Ameryka (opr. zbiorowe). Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe / Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998, s. 90-91, (PWN), (WAiF) Lidia Winniczuk: Ludzie, zwyczaje i obyczaje starożytnej Grecji i Rzymu. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983, s. 336-338, Marian Surdacki: Miłosierdzie czy opieka społeczna. Od starożytności do oświecenia. Lublin: Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II, 2020,
Kategoria:Historia medycyny Kategoria:Starożytna Grecja Kategoria:Świątynie starożytne