Bitwa stalingradzka (także bitwa o Stalingrad, bitwa pod Stalingradem, bitwa nad Wołgą) – jedna z najważniejszych bitew II wojny światowej, stoczona na froncie wschodnim przez III Rzeszę i jej sojuszników przeciwko Związkowi Radzieckiemu o kontrolę nad miastem Stalingrad (obecnie Wołgograd) w południowej Rosji. Jedna z najkrwawszych bitew w historii wojen, charakteryzująca się zaciekłymi walkami na krótkim dystansie i bezpośrednimi atakami na ludność cywilną, z całkowitą liczbą ofiar sięgającą 2 milionów.

Niemiecka ofensywa w celu zdobycia Stalingradu rozpoczęła się w sierpniu 1942, wskutek przekształcenia planów operacji Fall Blau, z wykorzystaniem 6 Armii oraz elementów 4 Armii Pancernej. Atak był wspierany intensywnymi bombardowaniami Luftwaffe, które doprowadziły do zniszczenia znacznej części miasta. Bitwa przerodziła się w ciężkie walki miejskie, podczas których obie strony nadsyłały posiłki do miasta. W połowie listopada Niemcy zepchnęli radzieckich obrońców do czterech wąskich przyczółków wzdłuż zachodniego brzegu Wołgi, przejmując kontrolę nad 90% powierzchni Stalingradu.

19 listopada Armia Czerwona rozpoczęła operację Uran, dwukierunkowy atak na słabsze armie rumuńskie, węgierskie i włoskie chroniące flanki niemieckiej 6 Armii. Obrona sił Osi na flankach została przełamana, a 6 Armia odcięta i otoczona w rejonie Stalingradu. Adolf Hitler nakazał 6 Armii trwać na miejscu i nie próbować wyrwania się z okrążenia; zamiast tego podjęto próby zaopatrywania jej drogą powietrzną i przełamania pierścienia okrążenia z zewnątrz. Ciężkie walki trwały jeszcze przez dwa miesiące. Na początku lutego 1943 roku siły Osi w Stalingradzie, wyczerpawszy swoje zapasy amunicji i żywności, poddały się po pięciu miesiącach, tygodniu i trzech dniach walk. Po klęsce pod Stalingradem niemieckie dowództwo musiało wycofać znaczne siły wojskowe z Europy Zachodniej, aby uzupełnić swoje straty na froncie wschodnim..

Tło sytuacyjne thumb|left|Sytuacja polityczna w Europie na przełomie 1941 i 1942 r. Do wiosny 1942 r., pomimo porażki operacji Barbarossa w jej założeniach ostatecznego pokonania Związku Radzieckiego w ramach jednej kampanii, Wehrmacht zdobył bardzo duże obszary ZSRR, w tym Ukrainę, Białoruś i kraje bałtyckie. Na pozostałych frontach szczęście wciąż sprzyjało Niemcom: ofensywa U-Bootów na Atlantyku przebiegała pomyślnie, a gen. Erwin Rommel właśnie zdobył Tobruk. Front wschodni ustabilizował się w linii biegnącej od Leningradu na północy do Rostowa na południu. Hitler był przekonany, że może pokonać Armię Czerwoną wiosną 1942 r., bo choć Grupa Armii Środek poprzedniej zimy poniosła ciężkie straty na zachód od Moskwy, 65 proc. jej piechoty nie zostało zaangażowanych w walkę, odpoczęło i zostało ponownie wyposażone. Ani Grupa Armii Północ, ani Grupa Armii Południe nie były szczególnie mocno doświadczone przez minioną zimę. Józef Stalin spodziewał się, że głównym kierunkiem nowej niemieckiej ofensywy będzie ponownie Moskwa.

Ponieważ pierwsze operacje były bardzo udane, Niemcy zdecydowali, że ich letnia kampania w 1942 r. będzie skierowana w stronę południowych części Związku Radzieckiego. Początkowo zdobycie Stalingradu nie było założeniem operacji Fall Blau. Pierwotnymi celami sił Osi w regionie miasta były jedynie zniszczenie jego potencjału przemysłowego i rozmieszczenie sił wokół niego w celu zablokowania Wołgi. Rzeka była kluczową trasą zaopatrzeniową z Kaukazu i Morza Kaspijskiego do centralnej Rosji. Jej przecięcie przez wojska niemieckie zakłóciłoby ruch transportowy na rzece. Ponadto kontrolowanie Wołgi znacznie utrudniłoby dostawy w ramach programu Lend Lease przez korytarz perski.

23 lipca 1942 r. Hitler osobiście wyznaczył cele operacyjne kampanii 1942 r., rozszerzając je o zajęcie miasta Stalingrad. Obie strony zaczęły przywiązywać wartość propagandową do miasta nazwanego imieniem przywódcy Związku Radzieckiego. Hitler ogłosił, że po zdobyciu Stalingradu wszyscy zamieszkujący go dorośli mężczyźni mieli zostać zabici, a wszystkie kobiety i dzieci deportowane, ponieważ jego populacja była „całkowicie komunistyczna” i „szczególnie niebezpieczna”. Założono, że kontrolowanie miasta zabezpieczy północne i zachodnie flanki armii niemieckiej, gdy ta będzie zbliżać się do Baku w celu zabezpieczenia strategicznych dla Niemiec zasobów ropy naftowej. Rozszerzenie celów kampanii było istotnym czynnikiem niepowodzenia Niemców w Stalingradzie, spowodowanego ich zbytnią pewnością siebie i niedoszacowaniem radzieckich rezerw.

Sowieci zdali sobie sprawę, że czas i zasoby grają na ich niekorzyść. Rozkazano, aby każdy mężczyzna zdolny do noszenia broni został wysłany na front.

Preludium

Grupa Armii Południe została wybrana do przeprowadzenia dalekiej ofensywy przez stepy południowej Rosji na Kaukaz, aby zdobyć tam bezcenne pola naftowe. Planowana letnia ofensywa, o kryptonimie Fall Blau, miała obejmować niemieckie 6 i 17 Armię oraz 4 i 1 Armię Pancerną. Grupa Armii Południe zajęła cały obszar radzieckiej Ukrainy w 1941 r. Przygotowywana na wschodniej Ukrainie, miała przewodzić nowej ofensywie.

Hitler interweniował jednak, rozkazując Armii rozdzielić się na dwie części. Grupa Armii A pod dowództwem feldmarszałka Wilhelma Lista miała uderzyć na południe w kierunku Kaukazu, z 17 Armią i 1 Armią Pancerną. Natomiast Grupa Armii B, w tym 6 Armia gen. Friedricha Paulusa i 4 Armia Pancerna gen. Hermanna Hotha, miała ruszyć na wschód w kierunku Wołgi i Stalingradu. Grupą Armii B dowodził gen. Maximilian von Weichs..

thumb|upright=1.2|Schemat niemieckiego ataku w stronę Donu od 7 maja do 23 lipca Rozpoczęcie operacji Fall Blau zaplanowano na koniec maja 1942 r. Jednak wiele niemieckich i rumuńskich jednostek, które miały wziąć w niej udział, oblegało Sewastopol na Półwyspie Krymskim. Opóźnienia w zakończeniu oblężenia kilkakrotnie przesunęły datę rozpoczęcia operacji, a krymska twierdza upadła dopiero na początku lipca.

Przed zasadniczym rozpoczęciem kampanii letniej, Niemcy przeprowadzili kilka mniejszych operacji pomocniczych. Operacja Fryderyk I przeciwko występowi iziumskiemu, zadała poważny cios siłom radzieckim w występie w czasie trwania drugiej bitwy o Charków i zakończyła się otoczeniem dużych sił radzieckich między 17 a 29 maja. Podobnie w czasie operacji Wilhelm Niemcy zaatakowali Wołczańsk 13 czerwca, a operacja Fryderyk doprowadziła do zajęcia Kupiańska 22 czerwca.

thumb|left|Niemieccy snajperzy pod Woroneżem, czerwiec 1942 r. Zasadnicza operacja Fall Blau rozpoczęła się, gdy Grupa Armii Południe przystąpiła do ataku w głąb południowej Rosji 28 czerwca 1942 r. Siły radzieckie stawiały niewielki opór na ogromnych, pustych stepach i zaczęły odchodzić na wschód. Kilka prób przywrócenia linii obrony nie powiodło się, gdy niemieckie jednostki je oskrzydliły. Utworzono i zniszczono dwa główne kotły: pierwszy, na północny wschód od Charkowa, 2 lipca, i drugi, wokół Millerowa w obwodzie rostowskim, tydzień później. W międzyczasie 2 Armia węgierska i niemiecka 4 Armia Pancerna rozpoczęły 5 lipca atak na Woroneż, zdobywając miasto do końca miesiąca.

thumb|Odprawa sytuacyjna w pobliżu Stalingradu pomiędzy dowódcą niemieckiej kompanii a dowódcą plutonu Początkowy postęp 6 Armii był tak szybki, że Hitler uznał, iż poradzi sobie dalej sama, dlatego nakazał 4 Armii Pancernej dołączyć do Grupy Armii A na południu. Powstały wskutek tej decyzji ogromny korek drogowy spowodował, że 4 i 1 Armia Pancerna zablokowały wszystkie dostępne drogi w okolicy. Obie armie zatrzymały się, próbując rozładować nagromadzenie tysięcy pojazdów na niewielkim obszarze. Opóźniło to ofensywę co najmniej o tydzień. Gdy postępy wojsk niemieckich uległy spowolnieniu, Hitler zmienił zdanie i skierował 4 Armię Pancerną z powrotem do Stalingradu.

Do końca lipca Niemcy zepchnęli Sowietów za rzekę Don i sforsowali ją w miejscu, gdzie Don i Wołgę dzieli od siebie tylko 65 km. Jednak atakujący niebezpiecznie wydłużyli swoje linie, co miało poważne konsekwencje w dalszej części bitwy. Niemcy zaczęli korzystać z armii sojuszników włoskich, węgierskich i rumuńskich, aby strzec lewej (północnej) flanki. Siły włoskie na ogół nie były poważnie traktowane przez Niemców i oskarżano je o niskie morale; w rzeczywistości jednak włoskie dywizje walczyły stosunkowo dobrze, a 3 Górska Dywizja Piechoty „Ravenna” i 5 Dywizja Piechoty „Cosseria”, zgodnie ze słowami niemieckiego oficera łącznikowego, oddawały pole nieprzyjacielowi dopiero po zmasowanym ataku pancernym.

thumb|left|Niemiecka piechota i działo pancerne StuG III podczas bitwy 25 lipca Niemcy stanęli w obliczu silnego oporu stawianego przez radziecki przyczółek na zachód od Kałacza:

Niemcy utworzyli kolejne przyczółki na wschodnim brzegu Donu 20 sierpnia, a 295 i 76 Dywizja Piechoty umożliwiły XIV Korpusowi Pancernemu dotarcie do Wołgi na północ od Stalingradu. Niemiecka 6 Armia znajdowała się już zaledwie kilkadziesiąt kilometrów od Stalingradu. 4 Armia Pancerna, oddelegowana rozkazem z 13 lipca na południe do zablokowania odwrotu sił radzieckich „osłabionych przez 17 Armię i 1 Armię Pancerną”, zwróciła się teraz na północ, aby pomóc zdobyć miasto od południa.

Na południu Grupa Armii A zapuściła się daleko na Kaukaz, ale jej postęp zwalniał, gdy linie zaopatrzeniowe nadmiernie się wydłużyły. Dwie niemieckie grupy armii nie były w stanie wspierać się nawzajem ze względu na dzielące je duże odległości.

Po tym, jak zamiary Niemców stały się jasne w lipcu 1942 r., Stalin mianował 1 sierpnia 1942 r. gen. Andrieja Jeriomienko na dowódcę Frontu Południowo-Wschodniego. Gen. Jeriomienko i komisarz Nikita Chruszczow mieli za zadanie zaplanować obronę Stalingradu. Wschodnią granicę obszaru administracyjnego Stalingradu wyznaczała rzeka Wołga, nad którą rozmieszczono dodatkowe jednostki radzieckie. Stały się one nowo utworzoną 62 Armią, którą 12 września 1942 r. Jeriomienko oddał pod dowództwo gen. Wasilija Czujkowa. Sytuacja była wyjątkowo trudna. Zapytany, jak interpretuje swoje zadanie, Czujkow odpowiedział:

Misją 62 Armii była obrona Stalingradu za wszelką cenę. Dowodzenie nią w czasie bitwy przyniosło Czujkowowi jedną z dwóch zdobytych przez niego w czasie II wojny światowej Złotych Gwiazd Bohatera Związku Radzieckiego.

Atak na Stalingrad thumb|upright=1.2|Niemieckie postępy od 7 maja do 18 listopada 1942 r. thumb|upright=1.2|„Stalingrad-Południe”, mapa niemieckiego Sztabu Generalnego z 1942 r.

Początkowy atak Amerykański historyk David Glantz wykazał, że seria czterech, ciężkich bitew, nazwanych zbiorczo operacją kotłubańską, stoczonych w rejonie Kotłubania na północ od Stalingradu, gdzie Sowieci zajęli najwyżej położone miejsce, przesądziła o wyniku bitwy, zanim Niemcy postawili stopę w samym mieście. Począwszy od końca sierpnia, aż do września i października, Sowieci zaangażowali od dwóch do czterech armii w pośpiesznie skoordynowanych i słabo kontrolowanych atakach na północną flankę Niemców. Działania te spowodowały ponad 200 000 ofiar w szeregach armii radzieckiej, ale spowolniły niemiecki atak.

23 sierpnia 6 Armia dotarła na przedmieścia Stalingradu w pogoni za 62 i 64 Armią, które wróciły do miasta. Gen. Ewald von Kleist, dowódca 4 Armii Pancernej, powiedział po wojnie:

Sowieci mieli wiele informacji o niemieckich postępach, aby odesłać zboże, bydło i tabory kolejowe za Wołgę i nie narażać ludności cywilnej na niebezpieczeństwo, ale większość cywilów na rozkaz generałów nie została ewakuowana. Sprawiło to, że miastu brakowało żywności jeszcze przed niemieckim atakiem. Zanim siły lądowe nieprzyjaciela dotarły do samego miasta, Luftwaffe sprawiło, że Wołga, niezbędna do dostarczenia zapasów do miasta, stała się śmiertelną pułapką dla radzieckiej żeglugi. Tylko pomiędzy 25 a 31 lipca niemieckie samoloty zatopiły 34 radzieckie statki, a kolejne dziewięć uszkodziły.

thumb|left|Dym nad centrum miasta po zbombardowaniu dworca centralnego przez niemieckie Luftwaffe thumb|Sowieci przygotowują się do odparcia niemieckiego ataku na przedmieściach Stalingradu