thumb|200px|Mapa obecnego terytorium Ukrainy z zaznaczonym obszarem Galicji Wschodniej thumb|200px|Położenie Galicji Wschodniej na mapie Polski thumb|200px|Ludność uważająca język ukraiński za ojczysty (w powiatach) według spisu powszechnego 1931. Galicja Wschodnia () – określenie używane w latach 1795–1809 na określenie całej Galicji, w opozycji do Nowej Galicji, zwanej niekiedy Zachodnią. Później, do roku 1850, do Galicji Wschodniej wliczano zaś wszystkie tereny na wschód od Tarnowa (z samym miastem włącznie). Po roku 1850 określenie to stosowano dla wschodnich terenów Królestwa Galicji i Lodomerii ze Lwowem, Stanisławowem, Tarnopolem, Przemyślem i Sanokiem, jej zachodni kres stanowiła granica okręgu sądu apelacyjnego we Lwowie – zachodnie granice powiatów: jarosławskiego, brzozowskiego i sanockiego„Wobec trudności w precyzyjnym określeniu obszaru Galicji Wschodniej najczęściej przyjmuje się, że obejmował on powiaty podległe od 1850 r. jurysdykcji sądu III instancji (Oberlandesgericht) we Lwowie”. Grzegorz Hryciuk, Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931–1948, Toruń 2005, Wydawnictwo Adam Marszałek, ; s. 25.„W przypadku ziem znajdujących się od 1772 r. do 1918 r. pod władaniem austriackim pojęcie to oznaczać może termin geograficzny, obejmujący wschodnie powiaty tzw. kraju koronnego Cesarstwa Austriackiego lub też termin polityczny, odnoszący się do projektu stworzenia odrębnej jednostki terytorialnej w ramach monarchii Habsburgów, jako państwa samodzielnego lub autonomicznego terytorium w granicach II Rzeczypospolitej”. Grzegorz Hryciuk, Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931–1948, Toruń 2005, Wydawnictwo Adam Marszałek, ; s. 25.Podział okręgów sądowych Królestwa Galicji i Lodomerii „Reichsgesetzblatt vom 24. April 1854”, Nr. 111.. Stolicą tego regionu był Lwów.
Oficjalna nazwa Królestwo Galicji i Lodomerii nawiązywała do jednego z tytułów królów węgierskichKrólami Węgier od XVI wieku do 1918 byli Habsburgowie austriaccy.: “rex Galiciae et Lodomeriae”, tj. “król Halicza i Włodzimierza”, co miało uzasadniać moralne prawo do zaboru tych ziem przez Austrię. W skład Galicji Wschodniej weszła część województwa ruskiego, zachodnie skrawki województwa podolskiego oraz wschodnia część województwa bełskiego przedrozbiorowej RzeczypospolitejGalicja..
Austria W marcu 1849 od Galicji odłączono należącą do niej od 1775 roku Bukowinę, tworząc nowy kraj koronny – Księstwo Bukowiny. Ostatecznie granice Galicji ustalono na kongresie wiedeńskim, natomiast krajem koronnym Galicja stała się od 1849. W 1850 przeprowadzono rozdział jurysdykcji sądowej (sądu apelacyjnego II instancji) na dwa okręgi z siedzibami we Lwowie i Krakowie. Do tego podziału dostosowano podział izb adwokackich, notarialnych, lekarskich, aptekarskich, handlowych i przemysłowych. Stało się to podstawą późniejszego wydzielenia Galicji Zachodniej i Wschodniej. Sądowi apelacyjnemu we Lwowie podlegało 10 okręgów sądowych: Kołomyja, Tarnopol, Stanisławów, Brzeżany, Złoczów, Stryj, Lwów, Sambor, Przemyśl i Sanok. Obszar jurysdykcji sądu apelacyjnego we Lwowie (czyli generalnie Galicji Wschodniej) wynosił 55 300 km² i był zamieszkały przez 5 337 000 osób (1910).
Przy wprowadzaniu podziału administracyjnego i sądowego władze austriackie nie kierowały się zasadami historycznymi, lecz narodowościowymi. Linia podziału była również uważana za granicę etnograficzną pomiędzy polską i ukraińską częścią GalicjiTadeusz Dąbkowski, Ukraiński ruch narodowy 1912-1923 w Galicji Wschodniej, Warszawa 1985, s. 25–26..
W 1902 Galicja Wschodnia liczyła 50 powiatów (a w nich 3734 gminy i 3488 obszarów dworskich) i miasto wydzielone Lwów. W Galicji w latach 1857, 1880, 1890, 1900 i 1910 przeprowadzono spisy ludności, w oparciu o dwa kryteria – wyznanie i język (nie pytano o narodowość). Ponieważ Żydzi (nie mogąc zadeklarować jidysz, który nie był uznany za język, lecz za gwarę języka niemieckiego) deklarowali zwykle znajomość języka polskiego, stąd można ich odnaleźć jedynie według wyznania. Zgodnie ze spisem ludności w 1910 roku było to 3,291 mln (61,7%) grekokatolików, 1,350 mln (25,3%) rzymskich katolików, 659 tys. (12,4%) żydów. Na co dzień posługiwanie się językiem ruskim zadeklarowało 3,132 mln (58,9%) ankietowanych, językiem polskim – 2,114 mln (39,8%), językiem niemieckim – 65 tys. (1,2%). W miastach przeważali zdecydowanie Polacy i Żydzi, na wsi – UkraińcyWyniki austro-węgierskiego spisu ludności z 1910 – religia i język w Galicji.Informator statystyczny o spisach ludności w Galicji w latach 1857–1910.Beata Hołub, Studium historyczno-geograficzne narodowości w Galicji Wschodniej w świetle spisów ludności w latach 1890–1910, Lublin 2013.. W przeszłości niektórzy autorzy ukraińscy i w ślad za nimi polscy wyodrębniali dodatkowo tzw. łacinników, czyli ludność katolicką ruskojęzyczną, kwalifikując ich jako Ukraińców i szacując liczbę Rusinów na 3,791 miliona (71,1%) i Polaków na 770 tysięcy (14,4%)Tadeusz Dąbkowski, Ukraiński ruch narodowy w Galicji Wschodniej 1912-1923, s. 28–29, 71, na podstawie spisu ludności z 1910 i następujących publikacji: Wołodymyr Ochrymowycz Faktyczni i fiktywni straty rusyniw w demohraficznim balansi Hałyczyny, Lwów 1912; tegoż Rusyny – łatynnyky, Lwów 1912; S. Rudnicki Ohlad nac. teritoriji, wyd. cyt. s. 42; Stepan Tomasziwski Korolistwo Halyczyny i Wołodymiriji, w Diło nr 1903/1916, Lwów (wielkanocne wydanie).Stanisław S. Nicieja, Cmentarz Obrońców Lwowa, Wrocław 1990, s. 10.Michał Klimecki, Polsko-ukraińska wojna o Lwów i Galicję Wschodnią 1918–1919, Oficyna Wydawnicza Volumen, 2000, s. 16., jednak te szacunki już na początku XX wieku były kwestionowane przez niektórych autorów, wskazując na fakt, iż ludność mieszana religijnie i językowo, tj. ruskojęzyczni katolicy i polskojęzyczni grekokatolicy stanowiła w istocie dużo mniejszą liczbę i była po obu stronach na zbliżonym do siebie poziomiePrace geograficzne wydawane przez Eugeniusza Romera: Stanisław Pawłowski Ludność rzymskokatolicka w polsko-ruskiej części Galicji, Lwów 1919, s. 7–12: „Statystycznie opracował problem narodowościowy w Galicji Ochrymowicz, polegając również na danych spisowych z r. 1900. (...) Autor podnosi bez bliższego uzasadnienia cyfrę Rusinów rzymsko-katolików z 66 000 na 130 000 lub całkiem dowolnie, nie udowodniwszy, że spis jest fałszywy, przydziela 100 000 grekokatolików, którzy podali język polski jako język towarzyski, na rzecz Rusinów. Nie może być chyba lepszego dowodu stronniczości autora jak ten, że zaliczył skrupulatnie i bez zastrzeżeń do Rusinów wszystkich przyznających się do używania języka ruskiego rzymsko-katolików i żydów, ale nie zaliczył do Polaków ani jednego żyda, a tylko 33 000 grekokatolików z 133 000 podających język polski jako język towarzyski. Na spisie z roku 1900 polegał wreszcie Rudnicki w swej „Ukrainie”. Książka ta, gdy chodzi o stosunki narodowościowe Galicji, zawiera wiadomości nie zawsze zgodne z prawdą. Do takich wiadomości należy twierdzenie, iż liczba Ukraińców rzymsko-katolików przenosi pół miliona, albo że Rusini stanowią we Lwowie 1/5 część ludności. (...) Znaną jest bowiem rzeczą, iż ogromna większość żydów podaje jako język towarzyski język polski (w r. 1900 622 358 osób, w r. 1910 808 327), nadto blisko 1/4 miliona (w r. 1910 235 328 głów) grekokatolików przyznało się do używania języka polskiego, ale za to 42 822 (r. 1910) rzymsko-katolików posługuje się w domu językiem ruskim, zaś 36 623 rzymsko-katolików posługuje się językiem niemieckim.”..
Porównując spisy z roku 1857 i 1900, można zauważyć, że stopniowo postępował przyrost ludności polskiej. Działo się to w konsekwencji masowej emigracji Ukraińców do Kanady i USA, napływu ludności polskiej z Galicji Zachodniej do rozparcelowywanych majątków i sprowadzania polskich pracowników do administracji i szkolnictwa, a także na skutek procesu polonizacji Ukraińców (szczególnie inteligencji)Tadeusz Dąbkowski, Ukraiński ruch narodowy 1912-1923 w Galicji Wschodniej, Warszawa 1985, s. 27–29..
Zachodnioukraińska Republika Ludowa i wojna polsko-ukraińska 1 listopada 1918 roku, wobec rozpadu monarchii austro-węgierskiej, politycy ukraińscy proklamowali we Lwowie Zachodnioukraińską Republikę Ludową, która w oparciu o oddziały ukraińskie z armii Austro-Węgier objęła w listopadzie 1918 swą kontrolą zbrojną i administracjąПавло Гай-Нижник, УНР та ЗУНР: становлення органів влади і національне державотворення (1917 – 1920 рр.), Київ 2010, , s. 193–272 (СТРУКТУРИ ДЕРЖАВНОЇ ВЛАДИ В ЗУНР – ЗО УНР (ЛИСТОПАД 1918 р. – ГРУДЕНЬ 1919 р.). całe terytorium Galicji Wschodniej. Polska ludność Lwowa, dążąca do przyłączenia miasta, jak również całego terytorium Galicji Wschodniej, do odradzającego się po zaborach państwa polskiego, przeciwstawiła się temu zbrojnie. Jeszcze tego samego dnia (1 listopada) wybuchły polsko-ukraińskie walki o miasto, określane w polskiej historiografii jako obrona Lwowa, które przekształciły się następnie w regularną wojnę polsko-ukraińską, zakończoną w sierpniu 1919 roku wyparciem przez Wojsko Polskie oddziałów Armii Halickiej za rzekę Zbrucz, wyznaczającą wschodnią granicę Galicji, a tym samym de facto upadkiem ZURL. W umowie warszawskiej w kwietniu 1920 roku rząd Ukraińskiej Republiki Ludowej Symona Petlury uznał Zbrucz za granicę polsko-ukraińską, a tym samym przynależność Galicji Wschodniej (a także Wołynia) do Polski. W czasie wojny polsko-bolszewickiej w lipcu 1920 roku Armia Czerwona prowadziła ofensywę na Lwów, czasowo okupując część Galicji Wschodniej i ustanawiając marionetkową Galicyjską Socjalistyczną Republikę Rad z siedzibą władz w Tarnopolu. W sierpniu 1920 roku nacierająca na Lwów sowiecka 1 Armia Konna Siemiona Budionnego została zatrzymana przez Wojsko Polskie w bitwie pod Zadwórzem. W walkach z Armią Czerwoną w Galicji uczestniczyły siły sojuszniczej Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej, broniąc pod dowództwem gen Omelianowycza-Pawlenki linii Dniestru. W traktacie ryskim granicę między Polską a Ukraińską SRR na odcinku galicyjskim ustalono na Zbruczu, co wobec nieuznawania Rosji sowieckiej i USRR na forum międzynarodowymFrancja i Anglia uznały ZSRR i nawiązały stosunki dyplomatyczne w roku 1922 po układzie niemiecko-sowieckim w Rapallo, Stany Zjednoczone najpóźniej – w roku 1934. miało jedynie charakter dwustronny (wyrzeczenie się przez RFSRR i USRR pretensji do Galicji Wschodniej).
Mocarstwa Ententy a ZURL i kwestia Galicji Wschodniej