mały|Grób Bronisławy i Jana Wajssów na cmentarzu Parafii św. Józefa w Inowrocławiu (2021) Papusza, właśc. Bronisława Wajs (Wajss) z domu Zielińska (ur. 17 sierpnia 1908 w Sitańcu, zm. 8 lutego 1987 w Inowrocławiu) – polska poetka wywodząca się z romskiej grupy etnicznej Polska Roma, pisząca w języku romskim.
Życiorys Jej matką była Katarzyna Zielińska. Ojciec zmarł na Syberii około 1914 roku. Matka Papuszy wyszła ponownie za mąż za Jana Wajsa. Papusza nigdy nie uczęszczała do szkoły. W wieku 16 lat została wydana za mąż za starszego o 24 lata harfiarza Dionizego Wajsa (zm. 1972), brata jej ojczyma. Nie mieli dzieci, choć po II wojnie światowej wychowywali wojennego sierotę o imieniu Władysław, który był nazywany „Tarzanio”. Była jedną z niewielu kobiet romskich, które samodzielnie nauczyły się pisać i czytać.
Przed II wojną światową jej tabor wędrował po Wołyniu, Podolu i Wileńszczyźnie, a w czasie wojny ukrywała się wraz ze swoim taborem w lasach wołyńskich, co opisała w poemacie Krwawe łzy co za Niemców przeszliśmy na Wołyniu w 1943 i 44 roku. Po wojnie trasa taboru prowadziła przez Mazury i Pomorze na zachód Polski. Zimę z 1947 na 1948 rok spędziła w Wieprzycach, a na przełomie 1949 i 1950 roku mieszkała w Witnicy. W 1950 roku Bronisława Wajs zamieszkała w Żaganiu. Od 1953 roku stale mieszkała w Gorzowie Wielkopolskim, co było wynikiem odgórnie narzuconego przez władze PRL nakazu osiedlania się. W 1981 roku, starą i schorowaną, przyjęła pod opiekę siostra, Janina Zielińska, mieszkająca w Inowrocławiu.
Talent poetki odkrył w 1949 roku Jerzy Ficowski, który później został jej tłumaczem z języka romskiego. Pierwsze tłumaczenia jej tekstów przesłał Julianowi Tuwimowi, który doprowadził do ich publikacji. Twórczość Papuszy po raz pierwszy pojawiła się w prasie literackiej w 1950 roku w miesięczniku „Problemy” (nr 10/50). Ukazał się wtedy wywiad Tuwima z Ficowskim, do którego dołączono cztery wiersze oraz kilka fotografii cygańskiej poetki o pseudonimie „Papusza”. Oficjalnie Papusza zadebiutowała wierszem w „Nowej Kulturze” w 1951 roku. Jednocześnie w miesięczniku „Twórczość” pojawił się biogram poetki wraz z Pieśnią Cyganki.
W środowisku romskim spotykała się z niechęcią, ze względu na odstępstwo od tradycyjnej roli kobiety. Została odrzucona z powodu zdrady plemiennych tajemnic po ukazaniu się w 1953 roku książki Ficowskiego Cyganie polscy, w której autor opisał wierzenia, prawa moralne oraz słownik romskich wyrażeń. Szykany, którym była poddana, spowodowały wystąpienie choroby psychicznej i konieczność okresowego leczenia w zakładach psychiatrycznych.
Od 1962 roku Bronisława Wajs należała do Związku Literatów Polskich. Jej wiersze były przekładane na języki: niemiecki, angielski, francuski, hiszpański, szwedzki i włoski.
Zmarła 8 lutego 1987 roku w Inowrocławiu. Została pochowana 14 lutego na inowrocławskim cmentarzu Świętego Józefa.
W 1996 roku rękopisy i pamiątki poetki zostały odkupione od Jerzego Ficowskiego i przekazane Stowarzyszeniu Twórców i Miłośników Kultury Cygańskiej w Gorzowie Wielkopolskim. W roku 2020 trafiły ostatecznie do gorzowskiej biblioteki publicznej.
Nagrody Lubuska Nagroda Kulturalna (1958) Nagroda Ministra Kultury (1978) Nagroda Kulturalna „Nadodrza” (1978) Nagroda Gorzowska (1978)
Tomiki wierszy (Tłumaczenie Jerzego Ficowskiego) Pieśni Papuszy (Wrocław, 1956), Pieśni mówione (Łódź, 1973), Lesie, ojcze mój (Warszawa, 1990), Papusza, czyli wielka tajemnica. Wybór tekstów (Gorzów Wlkp., 1992).
Upamiętnienie 1974 – powstał film dokumentalny Papusza w reżyserii Mai Wójcik oraz Ryszarda Wójcika. Realizatorzy filmu opisali obyczaje i życie społeczności cygańskiej. Bohaterami filmu byli Papusza oraz Jerzy Ficowski. 1991 – powstał film Historia Cyganki według scenariusza i w reżyserii Grega Kowalskiego z muzyką Jana Kantego Pawluśkiewicza. 1994 – 24 czerwca na Błoniach w Krakowie odbyło się prawykonanie poematu symfonicznego Harfy Papuszy, skomponowanego przez Jana Kantego Pawluśkiewicza w 1993 r. do słów romskiej poetki. 2007 – w parku Wiosny Ludów w Gorzowie Wielkopolskim – miejscu częstego przebywania poetki i wróżenia przechodniom – postawiony został pomnik Papuszy. 2013 – powstał film fabularny Papusza według scenariusza i w reżyserii Krzysztofa Krauze oraz Joanny Kos-Krauze, z Jowitą Budnik w roli głównej i Antonim Pawlickim w roli Jerzego Ficowskiego. 2013 – nakładem Wydawnictwa „Czarne” ukazała się książka Angeliki Kuźniak Papusza. 2017 – ukazał się esej Adriana Zawadzkiego Papusza. Granice przynależności. Jej imieniem nazwano ulice w Gorzowie Wielkopolskim, Inowrocławiu oraz w Poznaniu na Strzeszynie.
Uwagi
Przypisy
Linki zewnętrzne
(wideoklip) Pieśni Papuszy / Papušakre gila. Wiersze w języku cygańskim przełożył, opracował, wstępem i objaśnieniami opatrzył Jerzy Ficowski. 1956. Wrocław : Wydawnictwo Zakładu im. Ossolińskich. Papusza / Bronisława Wajs. 2024. Tears of Blood A Poet’s Witness Account of the Nazi Genocide of Roma. Edited by Volha Bartash, Tomasz Kamusella, and Viktor Shapoval (Ser.: Roma History and Culture, Vol. 4). Brill. NB: Oprócz romskiego oryginału książka zawiera angielskie tłumaczenie dokonane przez szkockiego poetę Hamisha MacDonalda. Papusza. 1952. Ratvale jasva (Tears of Blood), oryginał w języku romskim deklamowany przez Viktora Shapovala (2025).
Kategoria:Polscy poeci Kategoria:Romscy poeci Kategoria:Polscy Romowie Kategoria:Pisarze związani z Gorzowem Wielkopolskim Kategoria:Pisarze związani z Inowrocławiem Kategoria:Urodzeni w 1908 Kategoria:Zmarli w 1987 Kategoria:Ocalali z Porajmosu