thumb|Retablo Mayor w Katedrze Najświętszej Marii Panny w Sewilli, największa nastawa ołtarzowa na świecie thumb|Nastawa ołtarzowa, Kolonia mały|Struktura elementów nastawy ołtarzowej na przykładzie ołtarzu Wita Stwosza w Kościele Mariackim w Krakowie. Nastawa ołtarzowa (także łac. retabulum od słów retro tabulum, tj. "za stołem") – dekoracja ołtarza we wnętrzu kościoła w formie malowidła, płaskorzeźby lub rzeźby, także nadbudowa umieszczona w tylnej części ołtarza ustawiana bezpośrednio na mensie, łącząca się z nią za pośrednictwem predelli (typowo gdy mensa jest zespolona ze ścianą, jak w ołtarzach pobocznych) lub na osobnym postumencie za mensą.
Nastawa pojawiła się w XI wieku jako dekoracja malowana, w formie płaskorzeźby lub rzeźby, ustawiona w tylnej części ołtarza bezpośrednio na mensie lub osobnej podbudowie. Wywodzi się ją czasem z obecnych na stole ołtarzowym wcześniej półek na świeczniki i inne akcesoria. W gotyku pojawił się ołtarz szafiasty, gdzie nastawa miała postać płytkiej skrzyni z bocznymi skrzydłami, które po zamknięciu tworzą rodzaj szafy. Ruchome skrzydła pokryte są z obu stron malowidłami lub rzeźbami. Nastawa łączy się z mensą za pośrednictwem predelli. Ponad retabulum znajduje się ozdobne zwieńczenie. Sama nastawa przybiera formę tryptyku, poliptyku lub pentaptyku. Kolejne warianty układu skrzydeł poliptyku nazywane są odsłonami, związanymi z momentem roku liturgicznego: codzienną, niedzielną i świątecznąJ. Białostocki, Sztuka XV wieku od Parlerów do Dürera, Warszawa 2010, s. 337-338..
W renesansie pojawiła się nastawa ołtarzowa w postaci wielokondygnacyjnej kompozycji architektonicznej z obrazem lub rzeźbą w polu środkowym. Wykonywano je z drewna, stiuku, marmuru, zdobiono polichromią.
Od okresu baroku często jako samodzielnie stojąca, rozbudowana struktura umieszczana za ołtarzem, z bogatą dekoracją rzeźb i zwieńczeniem w formie glorii. Retabulum w rokoku ma lekką ażurową formę, jasną kolorystykę, złocenia, bogatą ornamentykę. W ołtarzach klasycystycznych przeważają formy architektoniczne.
Przypisy Sztuka świata. T. 18. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 2013, . Krystyna Kubalska-Sulkiewicz, Monika Bielska-Łach, Anna Manteuffel-Szarota: Słownik terminologiczny sztuk pięknych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007.
Bibliografia Piotr Skubiszewski, Le retable gothique sculpté: entre le dogme et l'univers humain [w:] Le retable d'Issenheim et la sculpture au Nord des Alpes à la fin de Moyen Âge, Colmar 1989.
Kategoria:Sztuka chrześcijańska Kategoria:Architektura sakralna Kategoria:Ołtarze