thumb|Dialekty morawskie: Gwary laskie () – zespół gwar zachodniosłowiańskich występujących w północno-wschodnich Czechach. Najczęściej są uważane za dialekty języka czeskiego, aczkolwiek dialektolodzy polscy pochodzenie tych gwar wiążą z językiem polskim. (trend taki dominował do lat 80. XX wieku, gdy Alfred Zaręba zaliczył je jeszcze do polskiego dialektu śląskiego, wyraźny odwrót od tej klasyfikacji nastąpił w latach 90.Piotr Rybka, Śląszczyzna w badaniach lingwistycznych, w: Gwarowa wymowa mieszkańców Górnego Śląska w ujęciu akustycznym.). Dawniej różniły się one zarówno w wymowie, jak i piśmie od obu języków (dyglosja), obecnie są w zaniku. Do czasem dziś jeszcze słyszalnych cech gwar laskich należą m.in. rozróżnianie w wymowie i/y, nierozróżnianie w wymowie samogłosek długich, obecność spółgłoski ł, akcent na przedostatnią sylabę.

Gwary laskie są blisko spokrewnione z gwarami śląskimi z pogranicznych terenów Rzeczypospolitej Polskiej, które również zawierają sporo germanizmów i są uważane za przejściowe pomiędzy dialektami morawskim i śląskim.

Zasięg thumb|Zasięg gwar laskich naniesiony na mapę etnograficzną z 1855 r. thumb| Obszar gwar laskich stanowi niejako geograficzny cypel wciskający się za wąskim gardłem Bramy Morawskiej pomiędzy języki niemieckie (na zachodzie) i polskośląskie (na północy i wschodzie). Najwyraźniejszą granicę zasięgu gwar laskich stanowiła na zachodzie granica językowa z Niemcami sudeckimi, na północy dawna granica diecezjalna wrocławsko-ołomuniecka (rzeka Psina), na wschodzie przekraczała ją już jednak za Ostrawicą na Śląsku Cieszyńskim. Począwszy od Pasma Ropicy granica językowa przebiegała wzdłuż grzbietów Beskidu Morawsko-Śląskiego, gdzie od miejsca gdzie skręca na zachód przez Radhošť stanowi główny wododział europejski. Niemieckojęzyczna ziemia krawarska leżała okrakiem przez Bramę Morawską, przez które historycznie przechodziły najważniejsze i najbardziej uczęszczane drogi i szlaki handlowe, potęgując geograficzne oddzielenie obszaru gwar laskich od reszty gwar morawskich.

Kodyfikację laskiej gwary górnoostrawskiej usystematyzował w latach 30. XX wieku Óndra Łysohorsky (Erwin Goj), tworząc literacki język laski (lašský), pisał w nim poezję i opowiadania. W zakończeniu „Spjewajuco piaść” (1934) pisze on o ok. 2 mln ludzi mówiących językiem laskim po polskiej i czeskiej stronie granicy (też na Kisucach), zamieszkujących ziemie: raciborską, hulczyńską, opawską, ostrawską, frydecką, północno-wschodnie Morawy, cieszyńską po obu stronach Olzy oraz czadecką z doliną Turzówki i kotliną Czarne. Twierdzenie to wywołało szok i krytykę, przede wszystkim wśród Czechów.

Walka kultur i dialektów (Kulturkampf) Od lat 70. XIX w. Prusy wspierały na Śląsku i Morawach (w powiatach: głubczyckim, raciborskim po pruskiej stronie i w rejonie Opawy, Frydka i Cieszyna, po stronie austriackiej, przy pomocy, sympatyzujących z Prusami, Niemców Sudeckich) bliżej spokrewniony z czeskim, język/dialekt morawski. Była to część (wymierzonej m.in. przeciw katolickiej Austrii i powodowanej obawą Bismarcka powstania aliansu Francji i Austro-WęgierKlose, Mantl, Zsifkovits, „Katholisches Soziallexikon” Wydawnictwo: Tyrolia, Innsbruck, Wiedeń, Monachium, 2.wydanie, 1980.), kampanii wspierającej propruski „śląski ruch narodowy” i niejako reakcja Prus na liberalizację austriackiej polityki narodowościowej, przejawiającej się m.in. w założeniu w kwietniu 1848 w Wiedniu Związku Austriackich Ślązaków, uznaniu równouprawnienia wszystkich narodów Cesarstwa (rozporządzenie 4 marca 1849) i wydaniu 30 grudnia 1849 r. rozporządzenia o utworzeniu ziemi śląskiej i 30-osobowego Sejmu Ziemi Śląskiej (Schlesische Landtag) w Opawie (Opava).

Gramatyka i wymowa Gwary laskie nie są jednolite i można w zasadzie mówić o obszarze multidialektycznym, w którym jednakże nie wykształcił się dialekt wiodący. Dzielą się one na liczne subdialekty: zachodnio-, wschodnio- i południowolaskie. Tego typu różnorodność dialektów jest nietypowa dla reszty Czech, w której używa się przeważnie jednego interdialektu, w wyniku czego obserwuje się ogólny spadek używalności także dialektów laskich. Większość mówiących nimi mieszkańców (przede wszystkim młodszych) mówi na co dzień w języku czeskim, czasem z laskim akcentem.

Niektóre cechy charakterystyczne wymowy spółgłoski zwarto-szczelinowe dz, dž (dźwięczne odpowiedniki cz. c i č), jak również ł (zamiast czes. l), akcent na przedostatnią sylabę (jak w polskim, w czes. na pierwszą), odmienna deklinacja (bardzo podobna do południowośląskiej), częste przegłosy „a→o” i „e→y”, jednakowa wymowa długich i krótkich głosek (podobnie jak w języku polskim i łużyckich), brak protetycznego v (np. okno, a nie jak w potocznym czeskim vokno)

Podgrupy języka laskiego i ich cechy charakterystyczne Podgrupa Rejon Cechy charakterystyczne Podgrupa zachodnia Opawa i zamiast 'á np.: smič se (śmiać się) końcówka u w 3. os. l.m. (oni su, prošu, myslu), charakterystyczne formy odmiany zaimków (mja, ča. oneho, onej) Podgrupa wschodnia Ostrawa przegłos -aj → -ej ś, ź, dź Podgrupa południowa Frensztat, Kopřivnice, Studénka sy zamiast se (się)

Koniugacja Przykład koniugacji czasownika „być” joch/jo žech je/jo sém tyś/ty žeś je ón je my śmy su wy śće su óni su

Zobacz też Lasko Lachy śląskie Morawcy Wasrpolacy

Przypisy

Bibliografia prof. Isakow, Słowiańskie mikrojęzyki literackie, 1981 (monografia) Ondra Łysohorsky, Spjewajuco piaść (Śpiewająca pięść), 1934 Jan Balhar, Skladba lašských nářečí, 1967 Jan Loriš: Rozbor podřečí hornoostravského ve Slezsku. Praga, 1899

Linki zewnętrzne Ruchu Autonomii Śląska

Laskie Kategoria:Język czeski