Język malajski (mal. , ), czasem też „malajsko-indonezyjski” – język austronezyjski używany w różnych zakątkach Azji Południowo-Wschodniej. Jest rodzimym językiem Malajów zamieszkujących Półwysep Malajski, południową Tajlandię, Singapur oraz pewne regiony Sumatry i Borneo. Stanowi także język wehikularny (lingua franca) na obszarze Archipelagu Malajskiego (Nusantary). Jest językiem urzędowym Malezji i Brunei oraz jednym z czterech języków urzędowych Singapuru. W Indonezji i Timorze Wschodnim jest znany jako język indonezyjski – w tym pierwszym kraju służy jako język urzędowy, a w drugim pełni funkcję języka roboczego. Łącznie posługuje się nim szacunkowo 200–250 mln ludzi (2009).
Język malajski używany w Malezji to („język malajski”) lub („język malezyjski”), natomiast w Singapurze i Brunei przyjęto jedynie nazwę . Język malajski został ponadto zaadaptowany do roli języka urzędowego przez Indonezję w momencie uzyskania przez ten kraj niepodległości, a jego miejscowy wariant, czerpiący z malajskiej tradycji literackiej, otrzymał nazwę (język indonezyjski). Indonezyjski jest najbardziej rozpowszechnioną odmianą malajskiego. Ze względu na wielość ośrodków standaryzacji malajski jest zaliczany do języków policentrycznych (pluricentrycznych).
Malajski charakteryzuje się dużym stopniem dyglosji, tj. znacznym rozwarstwieniem ze względu na sferę użycia i idącą za tym silnie zarysowaną różnicą między językiem pisanym a mówionym (według jednego z badań większą niż np. w przypadku niemieckiego i japońskiego). Dialekty języka malajskiego cechują się różnym poziomem wzajemnej zrozumiałości. Do rangi standardu została wyniesiona odmiana johor-riau, związana z tradycją piśmienniczą sułtanatu Johor-Riau. W Indonezji ta sama forma odegrała kluczową rolę w rozwoju języka indonezyjskiego.
Malezja i Indonezja dzielą w dużej mierze zbliżony (choć nie tożsamy) język standardowy, największe podziały językowe ujawniają się natomiast w przypadku odmian potocznych i regionalnych, które są silnie zróżnicowane wewnętrznie, podobnie jak np. języki słowiańskie czy odmiany języka arabskiego. Z perspektywy typologii standardowy malajski (w tym indonezyjski) ma w dużej mierze charakter aglutynacyjny, lecz odmiany potoczne, o uproszczonej morfosyntaktyce, zbliżają się do typu izolującego.
W lingwistyce funkcjonuje pojęcie języków malajskich, które oprócz języka malajskiego obejmuje szereg innych blisko spokrewnionych języków austronezyjskich. Na gruncie językoznawstwa nie wypracowano precyzyjnego rozróżnienia między językami malajskimi (odrębnymi językami austronezyjskimi) a różnymi dialektami j. malajskiego właściwego. Standard ISO 639-3 odnotowuje istnienie tzw. makrojęzyka malajskiego (kod: msa), w ramach którego grupuje szereg powiązanych języków malajskich.
W przeciwieństwie do wielu innych języków Azji Południowo-Wschodniej (choć zgodnie ze specyfiką języków austronezyjskich) malajski nie jest językiem tonalnym. Jest zapisywany alfabetem łacińskim, który w ogromnej mierze wyparł wcześniejsze pismo arabskie.
Piśmiennictwo mały| na Sumatrze stanowi najstarszy zachowany tekst w języku staromalajskim.|lewo Najwcześniejsze próbki pisanego języka malajskiego, w postaci kamiennych zapisów z VII w. n.e., zostały odkryte w południowej Sumatrze i na wyspie Bangka (dzisiejsza Indonezja). Na Sumatrze znaleziono najstarszą znaną inskrypcję w języku staromalajskim (), datowaną na 682 lub 683 r. Odkrycia tej inskrypcji dokonał w 1920 r. Holender M. Batenburg w Kedukan Bukit (Sumatra Południowa), nad brzegiem Tatangu, dopływu rzeki Musi. Jest to niewielki kamień o rozmiarach 45 cm × 80 cm. Wczesne teksty malajskie, zapisane przy użyciu wariantu (pochodzenia indyjskiego), charakteryzują się wysoce formalnym stylem języka, nasyconym zapożyczeniami z sanskrytu, i nie odzwierciedlają zwykłego języka mówionego. Z kolei najstarszym zachowanym rękopisem w języku malajskim jest XIV-wieczny , który reprezentuje późniejszy system zapisu, będący następcą pisma pallava.
W piśmiennictwie klasycznym języka malajskiego, pod wpływem kultury islamu, przyjęło się pismo jawi, wywodzące się z pisma arabskiego; najwcześniejszy przykład jego użycia to (1303 r.). Pod wpływem europejskim zainicjowano użycie alfabetu łacińskiego, który rozpowszechniał się wraz z szerzeniem chrześcijaństwa, zwłaszcza we wschodniej Indonezji. Od XVII w. notuje się stopniowy wzrost znaczenia alfabetu łacińskiego (na niekorzyść pisma jawi) w tym zakątku świata.
Do najstarszych zachowanych dokumentów malajskojęzycznych należą listy sułtana z wyspy Ternate w archipelagu Moluków, wykorzystujące pismo jawi. Listy te sporządzono w latach 1521–1522 z zaadresowaniem do króla Portugalii. Język użyty w tych tekstach wykazuje znaczne wpływy obce, co świadczy o tym, że ich autor nie był rodowitym (ani w pełni biegłym) użytkownikiem języka malajskiego. Język ternate należy bowiem do niewielkiej rodziny północnohalmaherskiej i nie jest spokrewniony z (austronezyjskim) językiem malajskim. W XVI wieku malajski był w użyciu jako język handlowy wysp Azji Południowo-Wschodniej, w tym Moluków, ale nie służył w tym regionie jako język ojczysty.
Historia Język malajski ma duże znaczenie jako lingua franca w regionie Azji Południowo-Wschodniej i wywarł wpływ na różne języki Indonezji, Malezji, Brunei, Filipin i południowej Tajlandii. Objął swoim zasięgiem region zwany Nusantarą, od Sumatry (na zachodzie) po wybrzeża zachodniej Nowej Gwinei (na wschodzie). Świadectwem jego historycznego prestiżu jest obecność pożyczek malajskich w tekstach starojawajskich, z których niektóre są datowane na VIII w. n.e. W czasach przedkolonialnych pod dużym wpływem malajskiego znalazł się tagalog (tagalski), jeden z głównych języków Filipin. Pożyczki malajskie są obecne również w języku malgaskim, co sugeruje, że przodkowie dzisiejszych Malgaszów znaleźli się w sferze wpływów malajskich bardzo wcześnie, bo jeszcze w I tysiącleciu n.e., zanim zdążyli opuścić Azję Południowo-Wschodnią i dotrzeć do Afryki Wschodniej. Wszystkie te fakty wskazują na historyczną wagę języka malajskiego jako źródła zapożyczeń i środka kontaktów międzyetnicznych. W językach zachodniej Indonezji wpływy malajskiego dosięgnęły cech morfosyntaktyki, gdzie niejednokrotnie doszło do daleko idących zmian, rzutujących na typologię tych języków. Malajski był wykorzystywany przez królestwo Śriwidźaja (VII–XI w.) na Sumatrze, a następnie przez państwa Bintan, Tumasik, Malakka, Johore i Riau. Choć bardzo możliwe, że grupa języków malajskich wywodzi się z zachodniego Borneo, to za kolebkę języka i cywilizacji malajskiej uważa się południową Sumatrę.
Od XVI wieku źródłem informacji nt. języka malajskiego są m.in. klasyczne teksty malajskie – zbiór dawnych kronik, kodeksów i opowieści, sporządzonych w piśmie jawi, zmodyfikowanej wersji pisma arabskiego. Swój udział w rozwoju malajskiej tradycji literackiej miały ośrodki kulturowe takie jak Malakka i Johor-Riau. O ile język staromalajski cechował się obfitością pożyczek z sanskrytu, to w piśmiennictwie klasycznym zaczęły się pojawiać wpływy języka i filozofii arabskiej (np. słowa – „ciało”, – „świat”, – „wieści”, – „nauka”). Choć stosowany w nim język nie był jednolity (czerpał z różnych obszarów dialektalnych), to wypracował pewne konwencje stylistyczne i językowe, które odróżniały go od mówionych odmian języka malajskiego. Ugruntował się jako specyficzny styl literacki, o większym prestiżu niż ustne dialekty, a w czasach kolonialnych posłużył jako model dla oficjalnych form języka malajskiego.
Innym źródłem informacji lingwistycznych stały się spisy słów, opisy gramatyczne i zbiory tekstów opracowane przez wczesnych kolonistów. Najstarszą europejską listę słownictwa malajskiego sporządził w 1522 r. Włoch Antonio Pigafetta, uczestnik wyprawy Magellana. Dane leksykalne miały zostać zebrane na wyspie Ternate (lub Tidore) w Indonezji (archipelag Moluki, obecna prowincja Moluki Północne), co potwierdza historyczną obecność języka malajskiego w tym zakątku świata. W 1603 r. Fryderyk de Houtman wydał listę słów malajskich, malgaskich i holenderskich, wraz z materiałami do nauki malajskiego.
Z perspektywy socjolingwistyki istniało kilka szeroko pojętych form (typów społecznych) języka malajskiego, którymi posługiwano się jeszcze przed przybyciem pierwszych Europejczyków. Wyróżniono trzy zróżnicowane socjolekty: literacki język malajski, malajski bazarowy i dialekty tradycyjne. Malajski bazarowy (zwany również niskim) nigdy nie miał jednej specyfiki gramatycznej; charakteryzował się różnymi cechami, których użycie było zapewne uzależnione od pochodzenia ich użytkowników. Można jednak wskazać szereg cech, które odróżniają dzisiejsze odmiany niskie od pozostałych odmian malajskiego; są nimi: uproszczona morfologia i szersze wykorzystanie czasowników posiłkowych, często uproszczona fonologia, użycie („człowiek”) jako wykładnika liczby mnogiej w zaimkach osobowych, tworzenie konstrukcji dzierżawczych przy użyciu łącznika i szyku possessor-possessum (określnik dzierżawczy występuje przed rzeczownikiem określanym), uboższy zasób przyimków. Tradycyjne, autochtoniczne dialekty języka malajskiego, które tworzą kolejną kategorię jego odmian, w mniejszym stopniu uległy wpływom języków obcych; w odróżnieniu od odmian bazarowych są językami rodzimych społeczności malajskojęzycznych.
W XVI i XVII w. malajski znalazł się w strefie wpływów europejskich. Stał się językiem chrześcijaństwa, zwłaszcza we wschodniej części archipelagu indonezyjskiego. W tym samym czasie zaczął być zapisywany alfabetem łacińskim i zaczerpnął liczne elementy słownictwa portugalskiego i holenderskiego. Są to np. słowa – „but”, – „kapelusz”, – „czas” (z portugalskiego); – „pieniądze”, – „brzydki”, – „zbiornik” (wczesne pożyczki holenderskie).
W Holenderskich Indiach Wschodnich język malajski był używany i promowany w szerokim zakresie domen życia publicznego. Pierwsze gazety w języku malajskim pojawiły się w Surabai (1856), a poza archipelagiem indonezyjskim – w Sri Lance (1869). W późniejszym okresie gazety indonezyjskie drukowano na Jawie i w Medanie. Na początku XX wieku dzieła lingwistyczne, które sporządził Charles Adriaan van Ophuijsen, przyczyniły się do standaryzacji języka malajskiego w Indonezji. Pisarz Raja Ali Haji stworzył gramatykę i słownik języka malajskiego, stał się także głównym informatorem podczas prac nad słownikiem malajsko-holenderskim. Polityka holenderskiego rządu kolonialnego, który stronił od popularyzacji języka niderlandzkiego, była oparta na idei, że liczba Indonezyjczyków władających holenderskim powinna pozostać niska. W związku z tym język ten znajdował się poza zasięgiem miejscowej ludności archipelagu i w większym stopniu stawiano na promocję języka malajskiego.