mały|Widok z Bramy Opatowskiej 1940 mały|Widok z ratusza 1940 Sandomierz – miasto w województwie świętokrzyskim, w powiecie sandomierskim, położone nad Wisłą, na siedmiu wzgórzach (stąd nazywane czasem „małym Rzymem”). Sandomierz jest usytuowany na Nizinie Nadwiślańskiej i rozciąga się od Wyżyny Sandomierskiej po Równinę Tarnobrzeską. Większość zabudowy wraz z historycznym centrum, uznanym w 2017 za pomnik historii, położona jest na lewym brzegu Wisły, a przemysłowa część, zwana Nadbrzeziem, leży przy prawym brzegu, w Kotlinie Sandomierskiej, granicząc z Tarnobrzegiem.
Przez miasto przebiegają szlaki turystyczne: cysterski, św. Jakuba, Via Jagiellonica, Architektury Drewnianej oraz Wschodni Szlak Rowerowy Green Velo.
Historycznie położony jest w Małopolsce, główne miasto dawnej ziemi sandomierskiej, następnie województwa sandomierskiego. Miasto królewskie w powiecie sandomierskim województwa sandomierskiego w drugiej połowie XVI wieku. W czasach Rzeczypospolitej Obojga Narodów w Sandomierzu mieściła się kasa szafarzy podatków dla Małopolski. Sandomierz uzyskał prawo składu w 1286 roku.
Toponimia Jest kilka teorii na temat pochodzenia nazwy miasta. Najbardziej prawdopodobna teoria głosi jednak, że nazwa miasta pochodzi od staropolskiego imienia Sędomir, rozpowszechnionego w całej Słowiańszczyźnie (por. czes., rus. i serbsko-chor. Sudomir).
Miejscowość jako jedną z głównych siedzib Królestwa polskiego w zlatynizowanej staropolskiej formie Sandomir we fragmencie „Bolezlavus vero (...) in Wratislaw et Cracovia et in Sandomir sedes regni principales” notuje Gall Anonim w Kronice polskiej spisanej w latach 1112–1116„Monumenta Germaniae Historica”, „Chronicae Polonorum”, tom IX, Hannoverae 1851 s. 448..
Historia
mały|upright=1.5|lewo|Sandomierz na sztychu z dzieła Georga Brauna i Franza Hogenberga z 1617 roku mały|upright|Portret Władysława Jagiełły z XVI w., odnaleziony obraz znajduje się w sandomierskim Muzeum Diecezjalnym mały|Józef Szermentowski, Widok Sandomierza od strony Wisły, olej 1855 r. mały|Stare miasto z lotu ptaka Ślady pierwszego osadnictwa na tych terenach, znalezione w wykopaliskach archeologicznych, pochodzą z neolitu. Osada – w X w. na terenie wzgórza zamkowego, od XI wieku gród, siedziba książęca oraz miasto wojewódzkie. Od końca X wieku w rejonie Bramy Opatowskiej funkcjonował cmentarz z grobami mającymi analogie z pochówkami z Wielkopolski, Mazowsza i Środkowej Polskihttp://amm.sanok.pl/wp-content/uploads/2019/01/8_Bajka-et-al.pdf. Odkryte podczas prac archeologicznych naczynia ceramiczne z XI wieku charakteryzują się podobieństwem do technik i wzorów wyrobów z Wielkopolski.
Obok zbudowanego później Domu Długosza powstał w sąsiedztwie drugi gród, który dał początek miastu. Dzięki położeniu nad Wisłą, w miejscu przeprawy szlaku handlowego z Europy Zachodniej na Ruś, Sandomierz szybko zyskiwał na znaczeniu.
W czasach Bolesława Chrobrego miasto pełniło ważną rolę. W średniowiecznej Polsce obok Wrocławia oraz Krakowa zaliczone zostało przez Galla Anonima do trzech głównych siedzib Królestwa Polskiego.
W okresie rozbicia dzielnicowego był stolicą Księstwa sandomierskiego, a przez około 700 lat również miastem wojewódzkim (pierwszy wojewoda Pakosław, ur. 1182, zm. 1203). Pierwszym władcą (w okresie od 1146 do 1166) był Henryk Sandomierski, syn Bolesława Krzywoustego. Pierwsza inicjatywa lokacyjna na prawie niemieckim dotycząca Sandomierza miała miejsce przed 1243 rokiem. Miasto zostało zdobyte przez Tatarów w 1241 roku oraz w 1259 (za czasów Piotra z Krępy, o czym wspominają Pieśni Sandomierzanina). Za namową Wasylka Romanowicza w 1260 miasto poddało się Tatarom Burundaja. Po zniszczeniach w czasie najazdów tatarskich, ponownie lokowane w 1286 przez Leszka Czarnego.
Od końca XIV w. do rozbiorów Sandomierz był miejscem sądów szlacheckich pierwszej instancji: ziemskiego i grodzkiegoM. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012, tenże, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012..
Ponownie handel odegrał ważną rolę w rozwoju miasta w XV wieku (Sandomierz leżał na trasie drogi wiślanej związanej z handlem zbożem). XV – XVII wiek był okresem częstych pobytów dworu i króla w Sandomierzu i zjazdów szlacheckich. Od 1437 roku do 1441 roku w Sandomierzu przebywała cesarzowa Barbara Cylejska, wdowa po cesarzu Zygmuncie Luksemburczyku, wygnana z Węgier przez swojego zięcia Albrechta II HabsburgaJan Długosz: „Nielubiana na Węgrzech Barbara została przez córkę i zięcia wypędzona ze wszystkich (...) zamków, miast i posiadłości, które na Węgrzech w posagu lub jakimkolwiek innym prawem dzierżyła, i pozbawiona prawie wszystkich skarbów i klejnotów, przez długie lata zbieranych. Wygnana królowa udała się do Polski, gdzie przyjęto ją łaskawie i oddano zamek, miasto i ziemię sandomierską, gdzie mieszkała, dopóki jej się podobało opływając we wszelakie dostatki”.. Bywał w nim m.in. król Zygmunt II August, zapraszany przez starostę sandomierskiego i hetmana wielkiego koronnego Jana Amora Tarnowskiego.
W 1570 r. miał miejsce zjazd reprezentantów działających w Polsce nurtów reformacji, w wyniku którego doszło do podpisania tzw. zgody sandomierskiej – porozumienia w obronie przed kontrreformacją. Okres wojen szwedzkich to ponowny upadek miasta spowodowany zniszczeniami.
W 1613 r. otwarto Kolegium Jezuickie w Sandomierzu. W 1623 r. Jakub Bobola (zm. 1636) – podczaszy sandomierski, prawdopodobnie stryjeczny brat św. Andrzeja Boboli, założył przy kolegium konwikt dla 12 młodych, należących do zubożałych rodzin, szlachciców i zapisał na ten cel złp. na dobrach swych Wilczyce. W 1635 przeznaczył na pomieszczenie konwiktorów swą kamienicę, stojącą do dziś dnia na sandomierskim Rynku. Ta „Fundatio Boboliana” z 27 lipca 1623 roku przetrwała do kasaty zakonu jezuitów.W 1865 roku po zdaniu egzaminu kwalifikacyjnego, Karolina Kraczkiewicz została pierwszą świecką nauczycielką w Sandomierzu.
W okresie zaborów Sandomierz stał się miastem pogranicznym między Królestwem Polskim a Galicją i stracił znaczenie administracyjne, a także gospodarcze. Dodatkowo został dość poważnie zniszczony przez I wojnę światową. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę miasto wyrwało się ze stagnacji i zaczęło się prężnie rozwijać. Według planów Eugeniusza Kwiatkowskiego z 1935 roku miało zostać stolicą Centralnego Okręgu Przemysłowego z ponad 100 tys. mieszkańców. W 1939 roku miał stać się stolicą nowego województwa, czyli województwa sandomierskiego. Plany te zniweczyła II wojna światowa.
W czerwcu 1942 Niemcy utworzyli w Sandomierzu getto dla ludności żydowskiej. Przebywali w nim również Żydzi z okolicznych miejscowości m.in. 300 osób z Kurozwęk. We wrześniu 1942 w getcie mieszkało ok. 5200 osób. Zostało ono zlikwidowane w październiku 1942, kiedy to ok. 1000 Żydów zastrzelono na miejscu, a pozostałych wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu.
Wojska radzieckie wkroczyły do Sandomierza 18 sierpnia 1944 roku walcząc o utworzenie przyczółka zwanego sandomierskim. W październiku tego samego roku miasto stało się siedzibą Kieleckiej Wojewódzkiej Rady Narodowej oraz Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego. Sandomierz nie ucierpiał podczas działań wojennych.
W okresie PRL w Sandomierzu wzniesiono pomnik Wasyla Skopenki, który ustawiono przy Bramie Opatowskiej. W 1990 roku, decyzją burmistrza Tomasza Panfila, przeniesiono go na cmentarz wojenny czerwonoarmistów. W tym samym okresie rozebrano w mieście Pomnik Wdzięczności Armii Czerwonej. Były to jedne z pierwszych w Polsce działań dekomunizujących przestrzeń publiczną.
W 1956 utworzono Muzeum Okręgowe w Sandomierzu, którego pierwszą siedzibą była kamienica Oleśnickich; od 1986 muzeum mieści się na zamku w Sandomierzu. W latach 1975–1998 w województwie tarnobrzeskim. Od 1999 jest miastem powiatowym w województwie świętokrzyskim.
Środowisko naturalne Klimat
Struktura powierzchni Sandomierz zajmuje obszar 28,32 km² (2002), w tym: użytki rolne: 64% użytki leśne: 0%
Miasto stanowi 4,35% powierzchni powiatu.
Demografia mały|Dawny klasztor dominikanów, obecnie Urząd Miejski (2012) Struktura demograficzna mieszkańców Sandomierza (31 grudnia 2022) +ogółemw wieku przedprodukcyjnymw wieku produkcyjnymw wieku poprodukcyjnymrok\płećogółemmężczyźnikobietyogółemmężczyźnikobietyogółemmężczyźnikobietyogółemmężczyźnikobiety19952678212727140557501375637451623180588173305091321371996270521282914223738236833699165258208831731459382207199727129128471428272033618358516697825384443229976225319982740912981144287109353935701699284238569330810192289199925779120461373366023318328415864772681383313100223112000258561209413762640432113193159547820813434981063243520012563712001136366091307030211592678088118362011232497200225457119091354857782908287015980783681443699116525342003254271187413553556328022761160797875820437851197258820042531111783135285406271426921599578188177391012512659200525160116921346851742585258916024783881863962126926932006249621159213370491724612456159627825813740831306277720072479511472133234714235823561587477898085420713252882200824666114421322445412279226215764780379614361136030012009246211140413217437722052172157577829792844871370311720102495311670132834307215721501597880777901466814363232201124801116201318141722096207615756798977674873153533382012247311162013111405220601992156607959770150191601341820132455211531130213977202919481538678367550518916663523201424326114441288238731984188915123775473695330170636242015241871135112836379319341859149147638727654801779370120162399311243127503705188618191465975227137562918353794201723863112101265336481863178514474746170135741188638552018236441107312571358618101776142047332687258541931392320192336210935124273470175617141393472136721595819663992202022282103511193132401618162213050678162695992195240402021219441019811746316415871577127506624612660301987404320222158610009115773053154215111244764665981608620014085 Piramida wieku mieszkańców Sandomierza w 2021. lewo|mały|Piramida wieku mieszkańców Sandomierza dla 2021 roku, opracowanie polskawliczbach.pl na podstawie danych GUS
Budżet Rysunek 1.1 Dochody ogółem w Mieście Sandomierz w latach 1995–2020 (w zł) Tabela 1.1 Relacje działalności statutowej Miasta Sandomierz w latach 1995–2020 WYSZCZEGÓLNIENIE J.m. ROK 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 20102011201220132014201520162017201820192020Dochody ogółem zł 10 618 849,- 17 761 519,- 26 317 229,- 30 187 932,- 33 743 339,- 35 932 598,- 41 689 822,- 43 743 124,- 44 253 344,- 50 933 568,- 52 070 261,- 62 573 287,63 67 153 762,11 67 251 336,27 69 131 451,33 178 965 106,2794 335 817,3280 430 931,1785 080 322,1297 674 280,6388 964 184,6798 105 125,64101 876 184,85108 953 287,33118 068 691,78124 653 335,91 ZNAK ± + + + – + – – – – + – + – – + + + + + - - - + + + -Deficyt/nadwyżkabudżetowy(-a) zł 474 906,- 113 908,- 6 983 362,- 1 529 635,- 1 477 947,- 52 730,- 2 941 413,- 227 021,- 1 928 397,- 1 395 339,- 1 921 744,- 6 018 823,27 2 025 899,35 2 546 813,62 9 106 971,85 17 738 270,0013 565 426,434 715 935,484 329 245,744 362 361,593 490 185,716 254 308656 233,78545 132,217 837 320,456 934 942,09 ZNAK Σ =Wydatki ogółem zł 11 093 755,- 17 875 427,- 33 300 591,- 28 658 297,- 35 221 286,- 35 879 868,- 38 748 409,- 43 516 103,- 42 324 947,- 52 328 907,- 50 148 517,- 68 592 110,90 65 127 862,76 64 704 522,65 78 238 423,18 196 703 376,27107 901 243,7585 146 866,6589 409 567,8693 311 919,0485 473 998,9691 850 817,64102 532 418,63109 498 419,54125 906 012,23117 718 393,82 Rysunek 1.2 Wydatki ogółem w Mieście Sandomierz w latach 1995–2010 (w zł)
Średni dochód na mieszkańca wynosi 7149,10 zł (tj. – stan z 31 grudnia 2010; przy 7107,40 zł w zestawieniu z 30 czerwca 2010); jednocześnie średnie wydatki na mieszkańca kształtowały się na poziomie 7698,77 zł (tj. – stan z 31 grudnia 2010; przy 7653,87 zł w zestawieniu z 30 czerwca 2010).
Podział administracyjny