thumb|Instalacje chemiczne Zachemu – 4 zbiorniki na ciekły propylen, zdemontowane w 2020 thumb|Zbiorniki thumb|Ujęcie wody z Wisły w Łęgnowie dla Zakładów Chemicznych Zachem thumb|Pigment syntetyczny – jeden z produktów zakładu thumb|Pianka poliuretanowa – jeden z produktów zakładu thumb|Fenol produkowany w latach 1961–1990 Zakłady Chemiczne Zachem w Bydgoszczy – istniejące w latach 1948–2014 w Bydgoszczy przedsiębiorstwo branży wielkiej syntezy chemicznej. Obecnie istnieje jako Bydgoski Park Przemysłowo-Technologiczny.
Charakterystyka Zakłady Chemiczne Zachem w Bydgoszczy były producentem materiałów wybuchowych (do 1992) barwników, pianek poliuretanowych oraz szeregu półproduktów chemii organicznej. Należały do strategicznych zakładów branży wielkiej syntezy chemicznej.
Produkty Profil produkcji w Zakładach Chemicznych zmieniał się na przestrzeni lat. W latach 1948–1952 produkowano głównie materiały wybuchowe dla wojska i górnictwa: trotyl, pentryt, tetryl i heksogen, a od 1955 także produkty dla celów cywilnych: wyroby z przetworzonego PCW, barwniki, pigmenty, fenolhttp://bydgoszcz.wyborcza.pl/bydgoszcz/1,128852,13619133,Zachem_w_PRL_u__czyli_zaklad_scisle_tajny.html#ixzz4Kt8e3Ijv dostęp 2016-09-20.. W 1971 uruchomiono produkcję elastycznych pianek poliuretanowych formowanych (na potrzeby motoryzacji) oraz pianek w postaci bloków (dla przemysłu meblarskiego), a od 1974 produkty elektrolizy solanki, fosgen, DNT, toluenodiaminy (TDA) i toluenodiizocyjanian (TDI). W 1981 rozpoczęto produkcję epichlorohydryny (EPI). W latach 1992–2009 kilkukrotnie rozbudowywano instalacje produkcji TDI (technologia: własna) oraz pianek PUR.
Spuścizna Po upadłości zakładów w 2012 jego spuścizną są nadal działające firmy m.in.: Nitro-Chem S.A. w Bydgoszczy – producent materiałów wybuchowych, w składzie Polskiego Holdingu Obronnego Boruta-Zachem S.A. w Bydgoszczy – producent barwników, pigmentów, rozjaśniaczy optycznych oraz preparatów chemii gospodarczej i produktów kosmetycznych na bazie biosurfaktantów, powstała z połączenia spółki Zachem-Barwniki oraz Zakładów Przemysłu Barwników „Organika-Boruta” w Zgierzu Metalko – producent aparatury chemicznej, zatrudnia 220 pracowników i składa się z 3 niezależnych zakładów: zakładu budowy aparatury, zakładu antykorozyjnego i zakładu maszyn wirowych. Zysk netto za 2016: 7,4 mln złMetalko. Transchem i Transclean – Proclena i PC Logistic -przedsiębiorstwa transportowo-spedycyjne (transport chemikaliów) Metalpur – producent bloków i płyt z pianki PUR Regula – automatyka przemysłowa Sopur – producent lakierów, bejcy, olejów do drewna Purinova – producent polioli poliestrowych oraz systemów poliuretanowych Wytwórnia Pianek poliuretanowych – producent kształtek z pianki dla meblarstwa, motoryzacji i kolejnictwa UCR Technika – usługi utrzymania ciągłości ruchu instalacji i obiektów przemysłowych
Zakłady przyczyniły się również do rozwoju urbanistycznego i gospodarczego południowo-wschodniej części Bydgoszczy. Nieużytkowane tereny inwestycyjne włączano etapami od 2004 roku do Bydgoskiego Parku Przemysłowo-Technologicznego. Tzw. Stare Kapuściska, budowane w latach 1951–1960 to dawne osiedle zakładowe Zachemu. Na jego terenie znajduje się Zespół Szkół Chemicznych – założona w 1950 szkoła przyzakładowa. Do dwóch bram zakładów (ul. Wojska Polskiego, ul. Hutnicza) doprowadzono linię tramwajową „Brda” (1953), zbudowano zakładowy hotel („Chemik”), przychodnie, kluby sportowe (Chemik Bydgoszcz, Łuczniczka Bydgoszcz).
Na terenach po zakładach powstało wiele firm produkcyjnych i logistycznych, np. w latach 2021–2022 firma 7R wybudowała centrum magazynowe przy ul. Wojska Polskiego7R Park Bydgoszcz powstaje przy ul. Wojska Polskiego. Magazyn wynajęła tu Stokrotka.7R Park Bydgoszcz I.. W połowie III dekady XXI wieku na terenie parku przemysłowego funkcjonowało 187 przedsiębiorstw.
Historia Początki Przedsiębiorstwo znajdowało się na terenie dawnej fabryki DAG Fabrik Bromberg (1939–1945), wzniesionej przez władze III Rzeszy, przeznaczonej do produkcji materiałów wybuchowych i elaboracji amunicji na potrzeby Wehrmachtu. Fabryka składała się z kilkuset budynków, w tym z wielkich betonowych bunkrów odpornych na wybuchy. W 1945 na polecenie Komisji Trofeów Wojennych Armii Czerwonej, żołnierze radzieccy wywieźli wszystkie urządzenia techniczne do ZSRR. Ogółem wywieziono ok. 1800 załadowanych wagonów kolejowych. Jest to przykład jednego z największych demontaży w Polsce, jakie przeprowadził Związek RadzieckiKamosiński Sławomir: Miasta przemysłowe dolnej Wisły, [w:] Historia polskich okręgów i rejonów przemysłowych. Tom I. Praca pod redakcją Łukasza Dwilewicza i Wojciecha Morawskiego. Polskie Towarzystwo Historii Gospodarczej. Warszawa 2015. , s. 192.. Pozostały jedynie puste budynki produkcyjne i socjalne, linie technologiczne oraz setki kilometrów dróg wewnętrznych, bocznic kolejowych i sieci podziemnych i napowietrznych. Latem 1945 po wycofaniu Armii Czerwonej, na terenie fabryki stacjonowały oddziały Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego. W lipcu 1945 zakład przejął Centralny Zarząd Przemysłu Chemicznego, a później Centralny Zarząd Przemysłu Zbrojeniowego w WarszawieRoman Kasperczyk, Tadeusz Wilusz: Historia i przyszłość Zakładów Chemicznych „Organika-Zachem” w Bydgoszczy, [w:] Przemysł Chemiczny 9/1993 Czasopismo Stowarzyszenia Inżynierów i Techników Przemysłu Chemicznego. http://www.sigma-not.pl/publikacja-42642-historia-i-przysz%C5%82o%C5%9B%C4%87-zak%C5%82ad%C3%B3w-chemicznych-%22organika-zachem%22-w-bydgoszczy-przemysl-chemiczny-1993-9.html.. Państwowa Wytwórnia Prochów w Łęgnowie objęła część wschodnią (od linii kolejowej), w 1951 przemianowano ją na Wytwórnię Chemiczną nr 9. Część zachodnią nazywano Wytwórnią Chemiczną nr 11, lecz nie prowadzono tu produkcji, a w 1956 włączono ją pod zarząd Wytwórni Chemicznej nr 9. Według zamierzeń ówczesnych polskich władz centralnych, fabryka miała ulec całkowitej likwidacjiŻycie gospodarcze miasta 1945–1955, [w:] Historia Bydgoszczy. Tom III. Część pierwsza 1945–1956. Praca zbiorowa. Bydgoskie Towarzystwo Naukowe Bydgoszcz 2015. , s. 199–243..
W połowie 1947 wstrzymano decyzję o demontażu Wytwórni Chemicznej nr 9. Przed załogą 465 pracowników postawiono zadanie uruchomienia produkcji materiałów wybuchowych dla górnictwa, które miało być osią gospodarki narodowej. Urzędującego od 1945 pełnomocnika rządu ds. zakładu Eugeniusza Smolińskiego w sierpniu 1947 roku aresztowano i oskarżono o mimowolną zmianę decyzji KRN o zaniechaniu odbudowy fabryki. W 1949 roku skazano go na śmierć i straconohttp://www.ipn.gov.pl/portal/pl/245/22040/Pierwsze_wyniki_identyfikacji_ofiar_terroru_komunistycznego__Warszawa_6_grudnia_.html dostęp2012-12-07..
W 1948 władze zdecydowały o wznowieniu produkcji materiałów wybuchowych w obliczu zaostrzenia się konfliktu zimnowojennego. Pionierami byli pracownicy przedwojennej wytwórni prochu w Pionkach oraz osoby pracujące w dawnej DAG Fabrik Bromberg. Za symboliczny początek istnienia zakładów przyjęto datę 4 grudnia 1948, kiedy to uruchomiono pierwszą instalację do produkcji trotylu dla górnictwa i wojskahttp://wyborcza.biz/biznes/1,147743,15567679,Zachem___upadle_miasto_w_miescie__Zwolnieni_sie_nie.html?disableRedirects=true dostęp 2016-09-20.. Były to zakłady strategiczne dla obronności państwa, w związku z tym zgodnie ówczesnymi standardami socrealizmu powzięto decyzję o budowie dużego osiedla pracowniczego ze szkołami, sklepami, przychodniami, domem kultury i biblioteką. Inwestycja wpisana w Plan sześcioletni (1950–1956) objęła oprócz rozbudowy istniejącego już od 1940 osiedla Awaryjnego w Łęgnowie, także budowę od podstaw nowego osiedla na Kapuściskach w pobliżu bramy nr 2 Zakładów ChemicznychMaciej Kajetan Laudański: Budowa i funkcjonowanie bydgoskich osiedli mieszkaniowych Kapuściska i Łęgnowo w latach 1945–1956. [w:] Kronika Bydgoska XXXIV..
Zakłady wykorzystywały część poniemieckiej infrastruktury, prowadząc ściśle tajną produkcję trotylu (TNT), a od 1950 także heksogenu (RDX) dla armii państw Układu Warszawskiego. Każdego dnia wytwarzano 80 ton materiałów wybuchowychhttp://www.newsweek.pl/historia/1952-tajna-eksplozja,62672,1,1.html dostęp 2016-09-20.. W 1951 uruchomiono drugą linię technologiczną do produkcji trotylu, a w 1953 roku rozpoczęto eksport wyrobów m.in. do krajów socjalistycznych oraz Chin, który w późniejszych latach stanowił 25% sprzedażyDługosz Jerzy: Bydgoskie wyroby znane i cenione za granicą, [w:] Kalendarz Bydgoski 1995.. Maszyny i aparatura chemiczna były w całości dziełem polskiej myśli technicznej, gdyż embargo gospodarcze zablokowało dostęp do zachodnioeuropejskich technologii. Pośpieszne, eksperymentalne i prowizoryczne rozwiązania w zakresie techniki produkcji doprowadziły do szeregu awarii. W nocy z 18 na 19 listopada 1952Potężna eksplozja w Zachemie wstrząsnęła Bydgoszczą. Co stało się w „polskim Czarnobylu” 70 lat temu. doszło do potężnej eksplozji na linii produkcyjnej trotylu, w wyniku której zginęło 15 pracowników, 84 zostało rannych, zniszczeniu uległy 132 budynki, po wytwórni pozostał krater o średnicy 80 m, a skutki wybuchu (potłuczone szyby w oknach) były odczuwalne w promieniu 10 km. W 1968 nastąpił kolejny wybuch, mniejszy i nie tak tragiczny w skutkachBacciarelli Krystyna: Przemiana wilka w czerwonego kapturka. Kalendarz Bydgoski 1996..
Apogeum rozwoju Odprężenie w stosunkach międzynarodowych po śmierci Józefa Stalina w połowie lat 50. XX w. postawiło funkcjonowanie fabryki pod znakiem zapytania. Aby utrzymać miejsca pracy, podjęto decyzję o rozszerzeniu asortymentu produkcji o półprodukty chemiczne, barwniki oraz tworzywa sztuczne. W 1956 funkcjonowały wydziały: barwników, syntezy tworzyw sztucznych, półproduktów organicznych, doświadczalny oraz specjalny (produkcja materiałów wybuchowych). W wyniku adaptacji oraz przeróbek przez pracowników aparatury chemicznej uruchomiono w Bydgoszczy nową produkcję: aniliny, nitrobenzenu, dinitrobenzenu, metanitroaniliny, siarczanu hydrazyny, barwników helionowych, kwasowych i tłuszczowych, pigmentów i laków, benzenosulfochlorku, polwinitu i folii z PCW, mocznika kwasu I oraz syntetycznego fenolu. Do produkcji wykorzystywano solankę transportowaną z kopalni pod Inowrocławiem. W 1967 roku Zachem zatrudniał ponad 5 tys. pracowników, a wartość produkcji wynosiła 1,7 mld zł.
Możliwości produkcyjne Zakładów Chemicznych „Zachem” w Bydgoszczy wykraczały znacznie ponad potrzeby gospodarki kraju. W latach 60. średnie wykorzystanie aparatury wytwórczej wynosiło 75%. Do osiągnięć technologicznych Zachemu należały m.in. rodzima technologia produkcji dianu, służącego do wytwarzania żywic epoksydowych, technologia wytwarzania poliwęglanu, wdrożenie patentowej metody wytwarzania barwników wywoływanych na włóknie, pologenów, technologii produkcji ketonu Michlera, rozjaśniaczy optycznych oraz produkcji płyt ze spienionego polichlorku winylu. Z powodu niewielkiego zapotrzebowania krajowego na wytwarzane w Zachemie półprodukty, poszukiwano odbiorców za granicą. Przedsiębiorstwo nie było jednak konkurencyjne na rynkach światowych z powodu niskiej jakości produktów.