mały|Księstwo mazowieckie w czasach Stanisława I i Janusza III thumb|left|180px|Pieczęć Janusza III i Stanisława mazowieckich thumb|Ostatni książęta mazowieccy – Janusz, Stanisław i Anna thumb|Miejsce pochówku Janusza i Stanisława mazowieckich w bazylice archikatedralnej św. Jana w Warszawie Stanisław mazowiecki (ur. 17 maja 1500, zm. 8 sierpnia 1524) – książę mazowiecki, razem z młodszym bratem Januszem III (1502–1526) panujący w Czersku, Warszawie, Liwie, Zakroczymiu i Nurze w latach 1503–1524 (do 1518 r. regencja).
Życiorys Stanisław był starszym synem księcia mazowieckiego (warszawskiego) Konrada III i Anny Radziwiłłówny, córki wojewody wileńskiego Mikołaja. W momencie śmierci ojca w 1503 r., małoletni Stanisław wraz z młodszym bratem Januszem III znalazł się pod opieką regencji kierowanej przez matkę.
Większość dziedzictwa mazowieckiego (z wyjątkiem Czerska, w którym książęta na mocy układu z 1495 r. panowali dziedzicznie) początkowo była silnie zagrożona inkorporacją przez Polskę i dopiero 14 marca 1504 na mocy decyzji króla Aleksandra młodzi książęta otrzymali całość ojcowizny w lenno.
Samodzielne rządy Stanisław razem z bratem Januszem objął dopiero w 1518 r. (w wieku osiemnastu lat, za sprawą rozruchów szlachty). Pomimo tego Anna Radziwiłł aż do swojej śmierci w marcu 1522 r. zachowała realną władzę na Mazowszu.
W 1518 książęcy bracia uczestniczyli uroczystościach zaślubin Zygmunta Starego z Boną Sforza w Krakowie.
W 1519 spełniając swój obowiązek lenny, Stanisław i Janusz III włączyli się do wojny polsko-krzyżackiej, wysyłając oddziały posiłkowe królowi polskiemu, a zimą z 1519 na 1520 r. już na własną rękę zdobywając kilka miejscowości na Mazurach. Jednocześnie Stanisław prowadził po kryjomu rozmowy z Krzyżakami w sprawie zawieszenia broni zawartego ostatecznie w grudniu 1520, na parę miesięcy przed układem polsko-krzyżackim kończącym ostatnią w historii wojnę tych państw.
W życiu prywatnym Stanisław, podobnie jak Janusz III, nie stronił od mocnych trunków i kobiet, co najprawdopodobniej przyczyniło się do jego przedwczesnego zgonu 8 sierpnia 1524 . Książę zmarł w Mansjonarii – kamienicy na rogu placu Zamkowego i ul. Świętojańskiej.
Został pochowany w kolegiacie św. Jana w Warszawie. Nie zdążył się ożenić i nie pozostawił potomstwa.
Nagłe zgony Stanisława i dwa lata później Janusza III, młodych dwudziestoparoletnich książąt, wywołały u współczesnych wrażenie ich nienaturalności. Główną podejrzaną była wojewodzianka płocka Katarzyna Radziejowska, która z zazdrości z powodu nieodwzajemnionej miłości miała zlecić otrucie najpierw matki książąt Anny Radziwiłł, następnie Stanisława, wreszcie Janusza. Dokonać tego miała za pośrednictwem szlachcianki Kliczewskiej. Tę ostatnią wraz z jej pomocnicą żywcem spalono. Obie nago przywiązano na łańcuchach do słupa, który obłożono dookoła drewnem, a następnie podpalono. Kobiety piekły się cztery godziny niźli pomarły. Wojewodzianki nie odważono się sądzić. Zaczęto jednak szeptać, iż Katarzyna Radziejowska miała potężnych zauszników i że do zbrodni nakłaniać ją miała królowa Bona. Podejrzenia były na tyle poważne, że Zygmunt I Stary, chcąc raz na zawsze sprawę wyjaśnić, polecił przeprowadzić śledztwo, w wyniku którego ogłoszono specjalnym edyktem z 9 lutego 1528, że książęta nie sztuką ani sprawą ludzką, lecz z woli Pana Wszechmogącego z tego świata zeszli.
Badania genetyczne W ramach projektu "Dynastia i społeczeństwo państwa Piastów w świetle zintegrowanych badań historycznych, antropologicznych i genomicznych" zespół pod kierunkiem prof. Marka Figlerowicza pobrał i przeanalizował materiał genetyczny należący do Stanisława i jego brata Janusza III. Wyniki potwierdziły, że bracia posiadają charakterystyczną dla Piastów mazowieckich haplogrupę R1b ale jednocześnie wykazały, że mieli różne DNA mitochondrialne co oznacza, że mieli różne matki. Tym samym zakwestionowano macierzyństwo Anny Radziwiłłówny w odniesieniu do przynajmniej jednego z jej synówMarek Figlerowicz et al., Genetic genealogy of the Piast dynasty and related European royal families, Nature Communications, vol. 17, art. no. 3224 (2026)..
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Piastowie mazowieccy Kategoria:Lennicy Korony Królestwa Polskiego Kategoria:Uczestnicy wojny polsko-krzyżackiej 1519–1521 (strona polska) Kategoria:Pochowani w bazylice archikatedralnej św. Jana Chrzciciela w Warszawie Kategoria:Urodzeni w 1500 Kategoria:Zmarli w 1524 Kategoria:Książęta mazowieccy