Jean-Michel André Jarre (ur. 24 sierpnia 1948 w Lyonie) – francuski kompozytor, performer i producent muzyczny, pionier muzyki elektronicznej, ambientu i new age, znany również z organizowania koncertów-spektakli, wykorzystujący na wielką skalę efekty świetlne, pokazy laserowe i sztuczne ognie.
Z muzyką miał do czynienia od najmłodszych lat – jego ojciec i dziadek byli muzykami, on sam pobierał lekcje gry na fortepianie, obserwował ulicznych wykonawców czy muzyków jazzowych. Grał na gitarze w zespole, ale na jego styl muzyczny największy wpływ miał prawdopodobnie Pierre Schaeffer, prekursor muzyki konkretnej.
Jego pierwszym międzynarodowym sukcesem był album Oxygène z 1976, nagrany w domowym studiu. W 1978 ukazał się album Équinoxe, utrzymany w podobnym stylu, który ugruntował popularność Jarre’a. Koncert na Place de la Concorde w Paryżu z 1979, wysłuchany przez ponad milion osób, ustanowił rekord (odnotowany w księdze rekordów Guinnessa), który Jarre pobił później jeszcze trzykrotnie. Do 2004 artysta sprzedał około 80 mln swoich albumów.
Życiorys Rodzina i edukacja Urodził się 24 sierpnia 1948 w Lyonie. Ojciec, Maurice Jarre, był kompozytorem. Matka, Francette Pejot, gospodyni domowa, była bohaterką ruchu oporu z czasów II wojny światowej i więźniarką obozu w Ravensbrück, która po wojnie mieszkała w Vanves, gdzie utrzymywała się ze sprzedaży kostiumów teatralnych na miejscowym pchlim targu. Kiedy Jean-Michel miał pięć lat, jego rodzice się rozwiedli, ojciec wyjechał do Ameryki, pozostawiając syna pod opieką matki w Paryżu. Jarre nie widział ojca aż do ukończenia 20. roku życia. W dzieciństwie dużo czasu spędzał z dziadkami, którzy mieszkali w Lyonie. Dziadek Jarre’a grał na oboju, był inżynierem i wynalazcą – skonstruował pierwszy elektroniczny gramofon i jeden z pierwszych stołów mikserskich. To od niego Jarre otrzymał swój pierwszy odtwarzacz płyt. Z mieszkania dziadków często obserwował ulicznych muzyków, co miało znaczący wpływ na jego twórczość. thumb|Jarre grający na laserowej harfie (2016) Przez pewien czas uczęszczał na lekcje gry na fortepianie. Prawdziwe zainteresowanie instrumentami muzycznymi pojawiło się u niego na pchlim targu w Saint-Ouen, gdzie jego matka sprzedawała antyki, po odkryciu skrzypiec Stroha należących wcześniej do Borisa Viana. Często bywał z matką w paryskim klubie jazzowym Le Chat Qui Pêche, gdzie regularnie występowali tacy artyści, jak John Coltrane, Archie Shepp, Don Cherry czy Chet Baker. Te doświadczenia uświadomiły mu, że muzyka może być „opisowa, bez słów”. Znaczący wpływ na Jarre’a miała twórczość Pierre’a Soulages’a, którego wystawy w Musée d’Art Moderne de la Ville de Paris zwiedzał. Po ujrzeniu jego obrazów, składających się z wielu warstw, Jarre miał dojść do wniosku, że „w muzyce można malować dźwiękiem i częstotliwościami”. Jarre słuchał również modernistycznej muzyki poważnej. W wywiadzie dla Guardiana w 2004 mówił o wpływie, jaki miało na niego „Święto wiosny” Strawinskiego.
W młodości zarabiał na życie, sprzedając swoje obrazy, niektóre z nich wystawiając w galerii w Lyonie – L'Œil écoute. Grał również w zespole o nazwie Mystère IV. Matka zapisała go na lekcje muzyki z Jeannine Rueff z Konserwatorium Paryskiego. W 1967 grał na gitarze w zespole The Dustbins. Eksperymentował z miksowaniem instrumentów, takich jak gitara elektryczna czy flet, a także z taśmą i innymi dźwiękami. W 1968 prowadził eksperymenty z zapętlaniem taśmy, radiem i innymi urządzeniami elektronicznymi, a w 1969 wstąpił w szeregi Groupe de Recherches Musicales (GRM), wówczas kierowanej przez swego założyciela, Pierre’a Schaeffera, który wywarł znaczny wpływ na Jarre’a. Zetknął się też z syntezatorem Mooga i zaczął pracować w studiu niemieckiego kompozytora Karlheinza Stockhausena w Kolonii.
W kuchni swojego mieszkania na Rue de la Trémoille (niedaleko Champs-Élysées) zbudował niewielkie studio, a w skład jego wyposażenia wchodziły analogowe syntezatory EMS VCS 3 i EMS Synthi AKS, obydwa podłączone do magnetofonów marki Revox. W 1969 na potrzeby wystawy w Maison de la Culture (domu kultury) w Reims skomponował pięciominutowy utwór „Happiness Is a Sad Song”. W tym samym roku nagrał utwór „La Cage”, który dwa lata później wydał jako swój pierwszy komercyjny singiel.
Lata 1970–1979 W 1971 wziął udział w balecie „AOR” w Palais Garnier. Komponował muzykę na potrzeby baletu, teatru, reklam i programów telewizyjnych oraz dla takich artystów, jak Patrick Juvet czy Christophe. W 1972 skomponował muzykę do International Festival of Magic i wydał swój debiutancki album studyjny pt. Deserted Palace. Skomponował muzykę do filmu Spalone stodoły (Les Granges brûlées, 1973). Począwszy od lat 1973–1974, komponował dla Françoise Hardy i Gérarda Lenormana, a także pisał teksty dla Christophe’a i reżyserował jego występ w Olympii.
W 1976 wydał album pt. Oxygène, który nagrał w domowym studiu. Umieścił na nim sześć ponumerowanych utworów, nagranych przy użyciu syntezatorów, opartych raczej na melodii niż na rytmie. Podczas nagrań wykorzystał m.in. instrumenty: Eminent 310 i automat perkusyjny Korg Minipops, rejestrując je przy pomocy 8-ścieżkowego magnetofonu Scully, zaś różne efekty echa wygenerował przy pomocy syntezatora EMS VCS 3. Wykorzystał też ARP 2600. Początkowo album sprzedawał się słabo. Został odrzucony przez kilka wytwórni płytowych, aż w końcu jedna ze studentek Schaeffera, Hélène Dreyfus, namówiła męża, by wydał Oxygène pod szyldem swojego wydawnictwa – Disques Motors. Wytłoczono 50 tys. kopii, a płyta zaczęła być promowana w sklepach hi-fi, klubach i dyskotekach, dzięki czemu do kwietnia 1977 rozeszła się we Francji w nakładzie 70 tys. egzemplarzy. W wywiadzie dla magazynu Billboard ówczesny dyrektor Dreyfusa, Stanislas Witold, powiedział: Stawiamy przede wszystkim na Jeana-Michela Jarre’a. Jest wyjątkowy i jesteśmy pewni, że do 1980 będzie znany na całym świecie. Od tego czasu sprzedano około 12 mln egzemplarzy albumu, dzięki czemu płyta stała się najlepiej sprzedającym się francuskim wydawnictwem muzycznym w historii. Album zajął 65. miejsce na liście sprzedaży w Kanadzie. Najbardziej znany singel z albumu, „Oxygène IV”, dotarł do czwartego miejsca na brytyjskiej liście przebojów.
W grudniu 1978 wydał album pt. Équinoxe, skomponowany przy użyciu sekwencerów (szczególnie partie basowe). Płyta odznaczała się bardziej barokowo-klasycznym stylem niż Oxygene, zarazem Jarre położył jeszcze większy nacisk na rozwój linii melodycznej. Utwory z albumu zaprezentował na dachu Palais des Festivals podczas festiwalu muzycznego MIDEM w Cannes w roku 1979. Miasto zostało wykorzystane jako tło do spektakularnego pokazu efektów świetlnych i laserowych. Jarre po tym występie otrzymał telefon z biura mera Paryża z propozycją występu z okazji święta narodowegoWkładka do płyty CD.. Tym sposobem zagrał duży koncert podczas Święta Narodowego Francji na Place de la Concorde, ustanawiając tym samym nowy światowy rekord – dzięki darmowemu wstępowi udało się zgromadzić ponad 1 milion widzów. 40-minutowa impreza z użyciem efektów świetlnych, wyświetlaniem („rzucaniem”) obrazów i pokazem sztucznych ogni służyła odtąd za pierwowzór dla przyszłych koncertów artysty. Koncert znacząco wpłynął na sprzedaż albumów Jarre’a – między 14 lipca (tj. dzień Święta Narodowego Francji) a 31 sierpnia 1979 sprzedano ich 800 tysięcy – a także przyniósł znajomość z Francisem Rimbertem, który z czasem stał się stałym współpracownikiem Jarre’a.
1980–1984 Na początku lat 80. całkowita światowa sprzedaż albumów Oxygène i Équinoxe wynosiła około 6 mln egzemplarzy. 20 maja 1981 Jarre wydał album pt. Magnetic Fields (we Francji pod tytułem Les Chants Magnétiques), który w ciągu pierwszych dwóch miesięcy po premierze osiągnął 200 tys. sprzedanych kopii w samej Francji. Jarre na albumie wykorzystał cyfrowy syntezator Fairlight CMI, stając się tym samym jednym z pionierów tego instrumentu. Premiera albumu zbiegła się z pierwszą zagraniczną trasą koncertową artysty. W 1981 brytyjska ambasada przekazała pekińskiemu radiu kopie Oxygène i Équinoxe, które stały się pierwszymi od dziesiątek lat zagranicznymi utworami emitowanymi w państwowym chińskim radiu. Jarre, jako pierwszy zachodni muzyk, wkrótce otrzymał oficjalne zaproszenie do tego kraju – jego występy zaplanowano na dni od 18 października do 5 listopada 1981. Pierwszy z nich, w Pekinie, przeznaczony był głównie dla urzędników państwowych. Tuż przed koncertem technicy zorientowali się, że dostępne zasilanie jest niewystarczające, toteż zapadła decyzja o tymczasowym wyłączeniu prądu w pobliskich dzielnicach. Trybuny stadionu były wypełnione niemal w całości, gdy rozpoczynał się występ, jednak około połowy publiczności opuściło swoje miejsca przed jego zakończeniem, ponieważ autobusy w Pekinie kończyły kurs o godzinie 22. Aby uzyskać większą frekwencję podczas drugiego wieczoru, Jarre i jego zespół producencki wykupili część biletów i rozdali je dzieciom napotkanym na ulicach (Jarre początkowo chciał, aby koncerty były darmowe, lecz chińskie władze wyznaczyły ceny od 0,2 do 0,5 funta szterlinga za bilet). Niecodzienną cechą tego występu był brak udziału publiczności, która wydawała się nie reagować ani na muzykę, ani na świetlne pokazy, a jej aplauz był słaby. Zupełnie inaczej zachowywali się widzowie w Szanghaju, kolejnym etapie trasy. Jarre zachęcał publiczność do udziału i wchodził między tłumy, które okazały się bardziej żywiołowe od pekińczyków. Koncerty, w tym występ Jarre’a z jego „sztandarowym” instrumentem, laserową harfą, zostały zarejestrowane i wydane w 1982 na dwupłytowym albumie pt. The Concerts in China.
W 1982 wydał – na płycie winylowej – jedyny egzemplarz albumu pt. Music for Supermarkets, który nagrał na potrzeby zaplanowanego performance’u na wystawie sztuki „Supermarché”. Udzielił Radiu Luxembourg zezwolenia na wyemitowanie materiału w całości, bez przerw. 5 lipca 1983 jedyny egzemplarz Music of Supermarkets został sprzedany na aukcji w Hôtel Drouot za 70 tys. franków; uzyskane w ten sposób pieniądze zostały przekazane na rzecz organizacji UNICEF. Jarre, w proteście przeciwko „głupiej industrializacji muzyki” obiecał zniszczyć oryginalne taśmy w obecności urzędnika. Fragmenty utworów z Music for Supermarkets zostały później wykorzystane w utworach: „Diva”, „Blah Blah Café” i „Ethnicolor II” z albumu Zoolook i „Fifth Rendez-Vous” z Rendez-Vous.
Zoolook, wydany w 1984, odznaczył się intensywnym użyciem Fairlight CMI w roli samplera; na albumie wykorzystano fragmenty mowy w językach z całego świata. Laurie Anderson wzięła udział w nagrywaniu wokalu w utworze „Diva”. Swój wkład miało też wielu innych muzyków, w tym Adrian Belew i Marcus Miller. Sukces albumu okazał się nieco mniejszy niż w przypadku poprzednich wydawnictw Jarre’a – Zoolook osiągnął zaledwie 47. miejsce na brytyjskiej liście najlepszych albumów.
1985–1989 W 1985 Jarre został zaproszony przez dyrektora muzycznego Houston Grand Opera na obchody 150. rocznicy ogłoszenia niepodległości stanu Teksas. Choć artysta był w tym czasie zajęty innymi projektami i z początku nie był zainteresowany propozycją, późniejsza wizyta w Houston zrobiła na nim takie wrażenie, że zgodził się na występ w tym mieście. W 1985 przypadała również 25. rocznica powołania Centrum Lotów Kosmicznych imienia Lyndona B. Johnsona, toteż NASA poprosiła Jarre’a o włączenie tej rocznicy w program koncertu.