Amplifikacja lub powiększenie (, ), niekiedy wyolbrzymienie, poszerzenie lub rozszerzenie – środek stylistyczny poszerzający ilościowo lub jakościowo wypowiedź w celu powiększenia lub pomniejszenia faktów, osób lub pojęć. Teorią amplifikacji zajmuje się retoryka.

Amplifikacja występuje w dwóch wariantach – ilościowym i jakościowym. Wariant ilościowy nazywany jest amplifikacją horyzontalną, natomiast wariant jakościowy – amplifikacją wertykalną. Amplifikacja horyzontalna (dilatatio) polega na wydłużeniu istniejących zdań oraz dodaniu do tekstu nowych zdań w taki sposób, aby zwiększyć objętość wypowiedzi i uzyskać pożądany – z punktu widzenia celu wypowiedzi – efekt końcowy. Amplifikacja wertykalna jest techniką polegającą na dodaniu do tekstu różnych tropów i figur retorycznych w taki sposób, że powoduje to zmianę relacji między faktami, osobami lub pojęciami, będącymi przedmiotem wypowiedzi. Rozszerzenie w amplifikacji wertykalnej polega na dodaniu zróżnicowanych szczegółów, poprzez zastosowanie któregoś z czterech sposobów (genera): uwypuklenia (incrementum), kumulacji (congeries), porównania (comparatio) lub domniemania (ractocinatio).

Amplifikacja występuje w dwóch formach – powiększania lub pomniejszania. Powiększeniu lub pomniejszeniu podlegają fakty, osoby oraz pojęcia będące przedmiotem wypowiedzi. Dzięki użyciu amplifikacji zarówno fakty, jak osoby oraz pojęcia, przedstawiane są podczas wypowiedzi w sposób zniekształcony, odbiegający od rzeczywistych proporcji – stosownie do celu wypowiedzi.

Amplifikację stosuje się we wszystkich częściach wypowiedzi, także we wstępie i zakończeniu, jednakże najbardziej użyteczna jest podczas narracji, argumentacji i refutacji. O ile podczas narracji i argumentacji powiększa się przede wszystkim fakty, osoby i pojęcia potwierdzające udowadnianą tezę, to podczas refutacji pomniejsza się fakty, osoby i pojęcia zastosowane przez stronę przeciwną – w taki sposób, aby osłabić jej wiarygodność i twierdzenia.

Historia Twórcą teorii amplifikacji był w IV wieku przed Chrystusem Arystoteles. Podstawy tej teorii wyłożył w traktacie . Zdefiniował on amplifikację jako rozszerzenie wypowiedzi, określił jej cele i sposoby zastosowania. Rozważania Arystotelesa rozwinął Cyceron. Uchodził on za mówcę i pisarza, który najlepiej umiał wykorzystać teoretyczne założenia w działalności publicznej i literackiej. Cycerońska teoria amplifikacji została rozproszona w różnych pracach tego autora, przede wszystkim w O inwencji, O mówcy, Brutusie, Mówcy, O najlepszym rodzaju mówców oraz Podziałach retorycznych, napisanych w I wieku przed Chrystusem. Zadania zebrania tej teorii w całość, usystematyzowania jej i jasnego wyłożenia podjął się w drugiej połowie I wieku po Chrystusie Kwintylian. Odpowiednie rozdziały w jego Kształceniu mówcy przez wieki były uważane za podstawowy podręcznik poświęcony teorii amplifikacji. W III wieku grecki retor Kasjusz Longinus, w dziele O wzniosłości, zdefiniował amplifikację jako nagromadzenie wszystkich drobnych spraw i ubocznych kwestii, związanych z przedmiotem wypowiedzi, które dodają treści i siły argumentowi.

Za twórcę nowożytnej teorii amplifikacji uważany jest Erazm z Rotterdamu. W traktacie De duplici copia verborum ac rerum z 1512 roku, Erazm opisał, przeanalizował i usystematyzował wiele technik amplifikacyjnych, opierając się głównie na rozważaniach Kwintyliana. Jako przykład, Erazm podał w swoim dziele 147 wariantów rozszerzenia zdania Twój list bardzo mnie ucieszył. W następnych wiekach praca Erazma była wielokrotnie wydawana oraz komentowana w całej Europie. Przyczyniła się w ten sposób do rozwoju współcześnie obowiązujących teorii i praktyk amplifikacyjnych.

W XX wieku, od powszechnie przyjmowanych koncepcji Kwintyliana i Erazma odszedł Kenneth Burke. W pracy A Rhetoric of Motives z 1950 roku uznał on amplifikację za najbardziej skupiony na szczególe środek stylistyczny wykorzystywany w wypowiedziach. Burke zdefiniował amplifikację jako rozszerzenie, wyjaśnienie i powiedzenie czegoś na różne sposoby, w celu zwiększenia perswazji przez prostą kumulację. Wykazał też, że autorzy stosujący amplifikacje czerpią inspirację głównie z poezji. Z poezją łączy amplifikację – zdaniem Burke’a – sposób stopniowego wykorzystywania tematu w różnych jego aspektach oraz nawracanie do myśli przewodniej, czyli refrenu.

W historii pojawiała się niejednokrotnie teza, że amplifikacja jest najważniejszym ze wszystkich środków stylistycznych, które używane są podczas wypowiedzi. Pogląd ten stał się dominujący w teorii retoryki od końca XX wieku, po ukazaniu się w 1970 roku monografii Language is sermonic: R. M. Weaver on the nature of rhetoric, która była pośmiertnie wydanym zbiorem analiz Richarda Weavera. Weaver zdefiniował amplifikację jako emfazę, która wykorzystuje moc języka, aby wyolbrzymić najbardziej naglącą – zdaniem autora wypowiedzi – kwestię. Według Weavera amplifikacja stała się w XX wieku podstawowym środkiem używanym w debacie publicznej, zwłaszcza propagandzie i PR.

Cel amplifikacji Zgodnie z zasadami retoryki, autor wypowiedzi – wyrażając stanowisko, pogląd czy opinię – dąży do przekonania odbiorców, czyli przyjęcia przez nich głoszonej przez niego tezy. Wypowiedź nie powinna jednak pomijać faktów, osób czy pojęć, które mogą tej tezie przeczyć. Tego typu błędnie skonstruowana wypowiedź naraża bowiem autora na zarzut kłamstwa, powoduje obniżenie wiarygodności i prowadzi do łatwego odrzucenia dowodzonych twierdzeń przez stronę przeciwną. Dlatego autor winien przytoczyć w wypowiedzi fakty, osoby czy pojęcia dla niego niewygodne, ale wyraźnie oddzielając je od faktów, osób lub pojęć sprzyjających jego twierdzeniom – stosując w tym celu techniki amplifikacyjne.

Amplifikacja jest więc z definicji techniką stronniczą, której odpowiednie zastosowanie jest funkcją celu wypowiedzi. Według Tacyta: powiększając i przeciwnie zmniejszając rzecz, wszystkiego mówca dokazać może.

Amplifikacja horyzontalna Emfaza Podstawowym sposobem amplifikowania jest rozszerzenie objętości i liczby zdań w tym fragmencie tekstu, który autor uważa za najważniejszy z punktu widzenia celu wypowiedzi. Taki sposób amplifikacji zwany jest w teorii retoryki emfazą (emphasis). W emfazie zniekształcone zostają proporcje ilościowe pomiędzy poszczególnymi elementami wypowiedzi. Poprzez wyraźne wydłużenie jednego elementu, autor kieruje uwagę odbiorców na korzystne dla niego fakty, osoby i sprawy.

Chociaż emfazę stosuje się najczęściej podczas argumentacji, może występować ona także w innych częściach wypowiedzi. W podręcznikach podawano anegdotyczny przykład oskarżonej prostytutki Fryne, która uzyskała w sądzie przychylny dla siebie wyrok poprzez ograniczenie wypowiedzi wyłącznie do wstępnej emfazy – Fryne pożaliła się na nieszczęścia, których doświadcza z powodu swojej urody, a potem obnażyła przed sędziami swoje piersi. Emfaza przyjmuje też niekiedy formę powtarzających się identycznych lub podobnych zdań, przypominających poetycki refren, występujących w całym tekście. W podręcznikach przytaczano legendarny przykład wypowiedzi Katona Starszego, w które ten zawsze wplatał wezwania do zburzenia Kartaginy.

Amplifikowanie kwestii ogólnej do szczegółowej Jednym z najczęściej stosowanych sposobów poszerzania jest pogłębianie ogólnego tła wypowiedzi, której właściwy przedmiot dotyczy jednego, konkretnego problemu. Zjawisko to nazywane jest w retoryce amplifikowaniem kwestii ogólnej (questio infinita) do kwestii szczegółowej (questio finita). Stosowane takiej formy amplifikacji zalecał Cyceron: Najbardziej ozdobnymi pozostają te mowy, w których błądzimy myślą po możliwie najszerszym kręgu, zwracając się od osobistej, pojedynczej kwestii ku – domagającej się objaśnienia – ogólnej istocie rodzaju sprawy.

Za przykład wzorcowej amplifikacji w tej formie uchodzi fragment mowy W obronie poety Archiasza (Pro Archia) Cycerona. Broniąc prawa greckiego poety do posiadania rzymskiego obywatelstwa Cyceron dowodził, że przysługuje ono Archiaszowi nie tylko z mocy prawa i, ale także w nagrodę za jego zasługi. Aby wzmocnić to drugie twierdzenie, Cyceron wprowadził do mowy amplifikację, w której uwypuklił rolę literatury w życiu każdego człowieka: Wszelkie inne przyjemności odpowiednie są tylko w pewnym czasie, wieku i miejscu. Studia literackie zaś w młodości wychowują, na starość dają wytchnienie, w powodzeniu podnoszą, w przeciwnościach stanowią ucieczkę i pociechę, w domu zabawiają, poza domem nie stają na zawadzie, towarzyszą nam w nocy, w pobycie na wsi. Gdybyśmy więc nawet sami nie mogli ich uprawiać, ani poznawać ich wartości, musielibyśmy podziwiać je chociażby u innych.

Rozwlekłość Przy zastosowaniu amplifikacji horyzontalnej zalecana jest ostrożność, gdyż może on stać się zarówno wadą, jak i zaletą wypowiedzi. Wadą jest, gdy nudzi odbiorców, natomiast zaletą, gdy rozgęszcza trudny i niejasny tekst. Niewłaściwe zastosowanie amplifikacji horyzontalnej prowadzi do zjawiska zwanego rozwlekłością, które uważane jest za poważną wadę wypowiedzi.

Gdy niezbędne jest – z punktu widzenia celu wypowiedzi – wprowadzenie długiej amplifikacji, przed rozwlekłością chroni zastosowanie odpowiednich tropów i figur retorycznych. Za najodpowiedniejszą w tym przypadku uważana jest figura retoryczna zwana hipotypozą, która polega na przedstawieniu faktów, osób lub pojęć za pomocą krótkich zdań lub równoważników zdań, tak aby odbiorcy czuli się niemal świadkami wydarzeń. Przykładem jest amplifikacja wprowadzona przez Jana Pawła II w mowie na sześćsetlecie Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego, w której poprzez stopniowanie merytoryczne papież uwypuklił pojęcie „Alma Mater” do „matki składającej ofiarę”: Chcę przypomnieć dzień 6 listopada 1939 roku. Byłem wtedy studentem polonistyki. Oczywiście, była już wojna. Jeszcze tego samego dnia znalazłem się na Gołębiej, to znaczy w naszym zakładzie. Jeszcze rozmawiałem z profesorami – z profesorem Nitschem – którzy spieszyli na spotkanie zarządzone przez władze okupacyjne. Z tego spotkania już nie wyszli. Nie wrócili do domów. Zostali wywiezieni do Sachsenhausen. Takich kart w dziejach Uniwersytetu było na pewno więcej. I nie tylko Uniwersytetu krakowskiego, innych również. Ale są to karty, które sprawiają, że nasza Alma Mater potwierdza się jako mater. Mater, która cierpi, która składa ofiarę. Wspominam tych moich profesorów. Tych zmarłych, tych z obozu. Tych, którzy wrócili, a potem niedługo zmarli. I modlę się za ich życie w Bogu. Bo ostatecznie każda matka chce temu służyć, ażeby spełniło się powołanie każdego człowieka, którym jest powołanie w Bogu.

Amplifikacja wertykalna Uwypuklenie Zastosowanie uwypuklenia Uwypuklenie (incrementum) to amplifikacja polegająca na rozbudowaniu w opisie językowym danego faktu, osoby lub pojęcia. Dlatego dla zastosowania uwypuklenia niezbędna jest wiedza dotycząca gramatycznego i merytorycznego stopniowania (gradacji) słów oraz bliskości konceptualnej odpowiednich synonimów. Jednym z najbardziej znanych, a zarazem najkrótszych przykładów uwypuklenia jest „Veni, vidi, vici” Cezara. Dlatego podczas uwypuklenia właściwego najczęściej stosuje się dwie figury retoryczne – gradację oraz . W pierwszej z tych figur słowa są uszeregowane jedynie według ich intensywności znaczeniowej, w drugiej także według podobieństwa początków i końcówek poszczególnych wyrazów.

Uwypuklenie składa się z dwóch etapów – uwypuklenia przygotowawczego oraz uwypuklenia właściwego, które stosuje się w tej kolejności.

Uwypuklenie przygotowawcze