Agencje, zdecentralizowane jednostki niezależne, jednostki korporacyjne i wspólne przedsięwzięcia Unii Europejskiej oraz Euroatomu

Agencje, zdecentralizowane jednostki niezależne, jednostki korporacyjne i wspólne przedsięwzięcia Unii Europejskiej oraz Euroatomu – specjalne zdecentralizowane jednostki organizacyjne Unii Europejskiej lub Euroatomu, zajmujące się wydzieloną określoną wąską dziedziną polityki UE, posiadające unijną osobowość prawną, ale niebędące samodzielnymi podmiotami prawa międzynarodowego w stosunkach z krajami trzecimi. Najczęściej pełnią one funkcje informacyjne czy techniczne.

Agencje, zdecentralizowane jednostki niezależne, jednostki korporacyjne i wspólne przedsięwzięcia Unii Europejskiej oraz Euroatomu odróżniać należy od: siedmiu instytucji Unii Europejskiej, w tym tych posiadających podmiotowość międzynarodową (EBC) innych organów i jednostek UE ustanowionych traktatami, zarówno będących podmiotami prawa międzynarodowego (jednostki grupy EBI, Europejski Mechanizm Stabilności, Europejski Instytut Uniwersytecki, Jednolity Sąd Patentowy), jak i nieposiadających podmiotowości międzynarodowej i osobowości prawnej (np. Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich, organy doradcze UE: Komitet Regionów, Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny) służb międzyinstytucjonalnych, nieposiadających osobowości prawnej (Urząd Publikacji Unii Europejskiej, Europejska Służba Działań Zewnętrznych, Europejski Urząd Doboru Kadr, Europejska Szkoła Administracji) organów UE ustanowionych aktem prawa wtórnego, nieposiadających osobowości prawnej (np. Europejski Inspektor Ochrony Danych) paneuropejskich form organizacyjno-prawnych nieuznawanych za wchodzące w skład UE lub Euroatomu, zarówno tych posiadających unijną osobowość prawną (ERIC, EUWT, Europartia, Eurofundacja, spółka europejska, spółdzielnia europejska), jak i nieposiadających jej (EZIG)

Charakterystyka i funkcje Tym, co odróżnia agencje, niezależne jednostki zdecentralizowane i wspólne przedsięwzięcia od podstawowych instytucji i organów UE oraz od organów i jednostek UE będących podmiotami prawa międzynarodowego, jest sposób ich powoływania, tj. na drodze aktu unijnego prawa wtórnego (zwykle rozporządzenia Parlamentu i Rady), a nie traktatu. Natomiast w odróżnieniu od innych unijnych organów i jednostek powoływanych aktem prawa wtórnego, agencje, niezależne jednostki zdecentralizowane i wspólne przedsięwzięcia posiadają osobowość prawną na poziomie unijnym, uznawaną w krajach członkowskich, a w niektórych przypadkach (np EDA, JET), również w krajach EOG, Szwajcarii, Serbii, Ukrainie i Zjednoczonym Królestwie.

Agencją kieruje Zarząd ustalający główne wytyczne i zatwierdzający program pracy.Członkami tego organu są zawsze przedstawiciele Państw Członkowskich i jeden lub kilku przedstawicieli Komisji. Liczebność zarządu waha się od szesnastu do siedemdziesięciu ośmiu członków.

Dyrektor wykonawczy, prawny przedstawiciel agencji, mianowany jest przez Zarząd lub przez Radę Ministrów.

Komitety techniczne lub naukowe – ciała doradcze, składające się ekspertów w danej dziedzinie, mają zadanie opiniodawcze i informacyjne.

Agencje finansowane są ze środków przewidzianych na ten cel w budżecie Unii Europejskiej, z wyjątkiem pięciu z nich, które utrzymują się samodzielnie. Są to: Europejska Agencja Leków, Urząd Unii Europejskiej ds. Własności Intelektualnej, Wspólnotowy Urząd Ochrony Odmian Roślin, Europejska Agencja Bezpieczeństwa Lotniczego, oraz Centrum Tłumaczeń dla Organów Unii Europejskiej, które otrzymuje wsparcie finansowe od swoich klientów.

Istnieje kilka ogólnych funkcji leżących u podstaw działalności ww. jednostek jako całości: wnoszą pewien stopień decentralizacji i rozproszenia geograficznego do działań Unii, nadają one wyższą rangę zadaniom, jakie zostały im powierzone, poprzez utożsamianie ich z samą agencją, niektóre z nich opracowują naukowy lub techniczny know-how w określonych, precyzyjnie zdefiniowanych dziedzinach, zadaniem innych jest integracja różnych grup interesów w celu ułatwienia dialogu na szczeblu europejskim (przykładowo pomiędzy partnerami społecznymi) lub międzynarodowym.

Podział agencji, zdecentralizowanych jednostek niezależnych, jednostek korporacyjnych i wspólnych przedsięwzięć Unii Europejskiej oraz Euroatomu Agencje zdecentralizowane UE Ds. jednolitego rynku + Lista agencji zdecentralizowanych UE ds. jednolitego rynku (do Traktatu z Lizbony: pierwszego filaru)Skrót Nazwa agencji Siedziba PoczątekdziałalnościACERAgencja ds. Współpracy Organów Regulacji EnergetykiLublana2012BERECOrgan Europejskich Regulatorów Łączności ElektronicznejRyga2010CdTCentrum Tłumaczeń dla Organów Unii EuropejskiejLuksemburg1994CedefopEuropejskie Centrum Rozwoju Kształcenia ZawodowegoSaloniki1975CPVOWspólnotowy Urząd Ochrony Odmian RoślinAngers1994EASAAgencja Unii Europejskiej ds. Bezpieczeństwa LotniczegoKolonia2002ECDCEuropejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli ChoróbSztokholm2004ECHAEuropejska Agencja ChemikaliówHelsinki2007EEAEuropejska Agencja ŚrodowiskaKopenhaga1993EFCAEuropejska Agencja Kontroli RybołówstwaVigo2005EFSAEuropejski Urząd ds. Bezpieczeństwa ŻywnościParma2002ELA Europejski Urząd ds. PracyBratysława2019EMAEuropejska Agencja LekówAmsterdam1993EMSAEuropejska Agencja ds. Bezpieczeństwa na MorzuLizbona2002ERAEuropejska Agencja KolejowaLille i Valenciennes2004ETFEuropejska Fundacja KształceniaTuryn1994EU-OSHA Europejska Agencja Bezpieczeństwa i Zdrowia w Pracy Bilbao 1994Eurofound Europejska Fundacja na rzecz Poprawy Warunków Życia i Pracy Dublin 1975EUSPAAgencja Unii Europejskiej ds. Programu KosmicznegoPraga2004/2021EUIPO Urząd Unii Europejskiej ds. Własności Intelektualnej Alicante 1994

Ds. wspólnej polityki bezpieczeństwa I obrony + Lista agencji zdecentralizowanych UE ds. wspólnej polityki bezpieczeństwa i obrony (do Traktatu z Lizbony: drugiego filaru)Skrót Nazwa agencji Siedziba PoczątekdziałalnościISS Instytut Unii Europejskiej Studiów nad Bezpieczeństwem Paryż 1989/2002SatCen Centrum Satelitarne Unii Europejskiej Torrejón de Ardoz 1990/2002EDA Europejska Agencja Obrony Bruksela 2004

Ds. przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości + Lista agencji zdecentralizowanych UE ds. przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości (do Traktatu z Lizbony: trzeciego filaru)Skrót Nazwa agencji Siedziba PoczątekdziałalnościEuropol Agencja Unii Europejskiej ds. Współpracy Organów Ścigania Haga 1999Eurojust Agencja Unii Europejskiej ds. Współpracy Wymiarów Sprawiedliwości w Sprawach Karnych Haga 2002CEPOL Agencja Unii Europejskiej ds. Szkolenia w Dziedzinie Ścigania Budapeszt 2000eu-LISAEuropejska Agencja ds. Zarządzania Operacyjnego Wielkoskalowymi Systemami Informatycznymi w Przestrzeni Wolności, Bezpieczeństwa i SprawiedliwościTallinn2012FrontexEuropejska Agencja Straży Granicznej i PrzybrzeżnejWarszawa2005/2016EUAAAgencja Unii Europejskiej ds. AzyluValletta2011/2022EIGEEuropejski Instytut ds. Równości Mężczyzn i KobietWilno2010EMCMDDAEuropejskie Centrum Monitorowania Narkotyków i NarkomaniiLizbona1993ENISAAgencja Unii Europejskiej ds. CyberbezpieczeństwaHeraklion2004FRA Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej Wiedeń 2007

Europejskie organy nadzoru ESFS + Lista agencji zdecentralizowanych UE - europejskich organów nadzoru ESFSSkrót Nazwa agencji Siedziba PoczątekdziałalnościEBAEuropejski Urząd Nadzoru BankowegoParyż2011ESMAEuropejski Urząd Nadzoru Giełd i Papierów WartościowychParyż2010EIOPAEuropejski Urząd Nadzoru Ubezpieczeń i Pracowniczych Programów EmerytalnychFrankfurt nad Menem2011

Organy unii bankowej (mechanizmu SRM) + Lista agencji zdecentralizowanych UE - organów mechanizmu SRMSkrót Nazwa agencji Siedziba PoczątekdziałalnościSRBJednolita Rada ds. Restrukturyzacji i Uporządkowanej LikwidacjiBruksela2015

Agencje wykonawcze UE Agencje wykonawcze ustanawiane są na czas oznaczony.

+ Lista agencji wykonawczych UESkrót Nazwa agencji Siedziba PoczątekdziałalnościEACEA Agencja Wykonawcza ds. Edukacji, Kultury i Sektora Audiowizualnego Bruksela 2006EISMEAAgencja Wykonawcza Europejskiej Rady ds. Innowacji i ds. Małych i Średnich PrzedsiębiorstwBruksela2021ECCCEuropejskie Centrum Kompetencji Przemysłowych, Technologicznych i Badawczych w dziedzinie CyberbezpieczeństwaBukareszt2021ERCEuropejska Rada ds. Badań NaukowychBruksela2007CINEAAgencja Wykonawcza ds. Klimatu, Infrastruktury i ŚrodowiskaBruksela2021HaDEAAgencja Wykonawcza ds. Zdrowia i CyfryzacjiBruksela2021REAAgencja Wykonawcza ds. Badań NaukowychBruksela2007

Agencje Euroatomu + Lista agencji EuroatomuSkrót Nazwa agencji Siedziba PoczątekdziałalnościESAAgencja Dostaw EuratomuLuksemburg1960

Zdecentralizowane jednostki niezależne + Lista niezależnych jednostek zdecentralizowanych Unii EuropejskiejSkrót Nazwa jednostki Siedziba PoczątekdziałalnościEPPOUrząd Prokuratury EuropejskiejLuksemburg2017EITEuropejski Instytut Innowacji i TechnologiiBudapeszt2010

Inne jednostki korporacyjne na prawie wtórnym UE

+ Lista jednostek korporacyjnych Unii EuropejskiejSkrót Nazwa jednostki Siedziba PoczątekdziałalnościAPPFUrząd ds. Europejskich Partii Politycznych oraz Europejskich Fundacji PolitycznychBruksela2014EDPBEuropejska Rada Ochrony DanychBruksela2018

Wspólne przedsięwzięcia Wspólne przedsięwzięcia ustanawiane są w wyniku porozumienia Komisji z określoną branżą europejskiego przemysłu celem realizacji partnerstwa publiczno-prywatnego. Wspólne przedsięwzięcia UE + Lista wspólnych przedsięwzięć Unii EuropejskiejSkrót Nazwa przedsięwzięcia Siedziba Początekdziałalności Bruksela Bruksela Luksemburg

Wspólne przedsięwzięcia Euroatomu + Lista wspólnych przedsięwzięć EuroatomuSkrót Nazwa przedsięwzięcia Siedziba PoczątekdziałalnościJETJoint European TorusCulham1978 F4EEuropejskie Wspólne Przedsięwzięcie na rzecz Realizacji Projektu ITER i Rozwoju Energii Termojądrowej Fuzja dla EnergiiBarcelona2007

Podmioty nieistniejące + Nieistniejące agencje wykonawczeSkrót Nazwa agencji Siedziba PoczątekdziałalnościEAREuropejska Agencja OdbudowySaloniki2000–2008CHAFEAAgencja Wykonawcza ds. Konsumentów, Zdrowia i ŻywnościLuksemburg2014-2021

Linki zewnętrzne Agencje i inne organy UE