thumb|Zasięg geograficzny języka bengalskiego. thumb|Dialekty języka bengalskiego thumb|Spółgłoski alfabetu bengalskiego

Język bengalski (bengalski: trl.: bāṃlā //, ) – język z grupy indoaryjskiej języków indoeuropejskich, którym posługuje się jako językiem ojczystym ponad 180 mln osób, głównie w Bangladeszu (120 mln) i Indiach (60 mln). Jest on jednocześnie językiem urzędowym w tych dwóch państwach (w Indiach w stanach Bengal Zachodni i Tripura). Liczba osób używających bengalskiego jako drugiego języka wynosi około 70 mln.

Do jego zapisu używa się pisma bengalskiego.

Odmiany lokalne Poza standardowym bengalskim używa się kilku odmian tego języka: dialektu Chaţgãia buli (ang. ) – ok. 14 mln, używanego w południowo-wschodnim Bangladeszu, traktowanego niekiedy jako odrębny język; sylheti w północno-wschodnim Bangladeszu (ok. 5 mln); czakma w okolicach miasta Ćottogram (250 tys.).

Pismo

Język bengalski tradycyjnie zapisuje się pismem bengalskim, które stanowi abugidę, czyli że jeden znak reprezentuje zasadniczo całą sylabę.

Co prawda, w przestrzeni cyfrowej użytkownicy języka bengalskiego często używają romanizacji, która różni od akademickiej, stosowanej m.in. w materiałach językoznawczych. Bazuje przede wszystkim na ortografii angielskiej, choć stosuje niektóre litery w kreatywny sposób. M.in., a jest używane do oddania samogłoski , tak jak w angielskim , oraz aa do oddania samogłoski . Tymczasem małe t i wielkie T odróżniają dziąsłowe od retrofleksyjnego .

Gramatyka Zaimki osobowe thumb|Młody człowiek mówi językiem bengalskim thumb|Pradeep mówi po bengalsku (projekt Wikitongues) thumb|Sanjoy mówi po bengalsku (projekt Wikitongues) thumb|Hasive mówi po bengalsku (projekt Wikitongues) Bengalski system zaimków osobowych jest bardzo skomplikowany, obejmuje różne ich warianty w zależności od stopnia zażyłości, statusu rozmówcy, fizycznej lokalizacji itp. Poniższa tabelka przedstawia zaimki osobowe w mianowniku. + Zaimki osobowe (w mianowniku) Osoba Bliskość Stopień uprzejmości Liczba poj. Liczba mnoga 1 ami (ja) amra (my) 2 intymne tui (ty) tora (wy) poufałe tumi (ty) tomra (wy) uprzejme apni (pan/pani) apnara (pan/pani/państwo) 3 bliżej poufałe e (on/ona) era (oni/one) uprzejme ini (on/ona) ẽra (oni/one) dalej poufałe o (on/ona) ora (oni/one) uprzejme uni (on/ona) őra (oni/one) gdzie indziej poufałe she (on/ona) tara (oni/one) uprzejme tini (on/ona) tãra (oni/one)

Rzeczownik Rzeczowniki bengalskie zachowały częściowo fleksję, odziedziczoną z sanskrytu. Istnieją cztery przypadki gramatyczne: + Liczba pojedyncza Ożywione Nieożywione Mianownik chhatro-ţastudent juta-ţabut Biernik chhatro-ţa-kestudenta juta-ţabut Dopełniacz chhatro-ţa-rstudenta juta-ţa-rbuta Miejscownik juta-ţa-(t)eo/w bucie+ Liczba mnoga Ożywione Nieożywione Mianownik chhatro-rastudenci juta-gulabuty Biernik chhatro-der(ke)studentów juta-gulabuty Dopełniacz chhatro-derstudentów juta-gula-rbutów Miejscownik juta-gula-teo/w butach

Postpozycje Polskim przyimkom odpowiadają w języku bengalskim tzw. postpozycje („poimki”) stojące po rzeczowniku w określonym przypadku:

Postpozycje wymagające dopełniacza oi pare ‘przez’: nodi-r oi pare ‘przez rzekę’ kachhe ‘obok’: janala-r kachhe ‘obok okna’ jonno ‘dla’: shikkhôk-er jonno ‘dla nauczyciela’ shôngge ‘z’: am-ar shôngge ‘ze mną’ shômmondhe ‘o’: itihash-er shômmondhe ‘o historii’ shathe ‘z’: ma-er shathe ‘z matką’ shamne ‘przed’: gaŗi-r shamne ‘przed samochodem’

Postpozycje wymagające biernika kore ‘za pomocą’: ţêksi kore ‘taksówką’ theke ‘z’ (miejsca): Bangladesh theke ‘z Bangladeszu’ porjonto ‘aż do’: dôshţa porjonto ‘do dziesiątej’

Postpozycje wymagające miejscownika bina ‘bez’: bina onumoti-te ‘bez pozwolenia’ (wyjątkowo jest to prepozycja)

Czasownik Język bengalski ma dziesięć czasów gramatycznych. + Czas teraźniejszy Czasownik 1 2 (intymne) 2 (poufałe) 3 (poufałe) 2/3 (uprzejme) bôla ami boli tui bolish tumi bôlo she bôle apni bôlen বলা আমি বলি তুই বলিস তুমি বলো সে বলে আপনি বলেন khola ami khuli tui khulish tumi kholo she khole apni kholen খোলা আমি খুলি তুই খুলিস তুমি খোলো সে খোলে আপনি খোলেন khêla ami kheli tui khelish tumi khêlo she khêle apni khêlen খেলা আমি খেলি তুই খেলিস তুমি খেলো সে খেলে আপনি খেলেন chena ami chini tui chinish tumi cheno she chene apni chenen চেনা আমি চিনি তুই চিনিস তুমি চেনো সে চেনে আপনি চেনেন jana ami jani tui janish tumi jano she jane apni janen জানা আমি জানি তুই জানিস তুমি জানো সে জানে আপনি জানেন hôoa ami hoi tui hosh tumi hôo she hôe apni hôn হওয়া আমি হই তুই হোস তুমি হও সে হয় আপনি হন dhoa ami dhui tui dhush tumi dhoo she dhoe apni dhon ধোয়া আমি ধুই তুই ধুস তুমি ধোও সে ধোয় আপনি ধোন khaoa ami khai tui khash tumi khao she khae apni khan খাওয়া আমি খাই তুই খাস তুমি খাও সে খায় আপনি খান deoa ami dii tui dish tumi dao she dêe apni dên দেওয়া আমি দিই তুই দিস তুমি দাও সে দেয় আপনি দেন

+ Czas przeszły dokonany Czasownik 1 2 (intymne) 2 (poufałe) 3 (poufałe) 2/3 (uprzejme) bôla ami bollam tui bolli tumi bolle she bollo apni bollen বলা আমি বললাম তুই বললি তুমি বললে সে বললো আপনি বললেন khola ami khullam tui khulli tumi khulle she khullo apni khullen খোলা আমি খুললাম তুই খুললি তুমি খুললে সে খুললো আপনি খুললেন khêla ami khellam tui khelli tumi khelle she khello apni khellen খেলে আমি খেললাম তুই খেললি তুমি খেললে সে খেললো আপনি খেললেন chena ami chinlam tui chinli tumi chinle she chinlo apni chinlen চেনা আমি চিনলাম তুই চিনলি তুমি চিনলে সে চিনলো আপনি চিনলেন jana ami janlam tui janli tumi janle she janlo apni janlen জানা আমি জানলাম তুই জানলি তুমি জানলে সে জানলে আপনি জানলেন hôoa ami holam tui holi tumi hole she holo apni holen হওয়া আমি হলাম তুই হলি তুমি হলে সে হল আপনি হলেন dhoa ami dhulam tui dhuli tumi dhule she dhulo apni dhulen ধোওয়া আমি ধুলাম তুই ধুলি তুমি ধুলে সে ধুলো আপনি ধুলেন khaoa ami khelam tui kheli tumi khele she khelo apni khelen খাওয়া আমি খেলাম তুই খেলি তুমি খেলে সে খেলো আপনি খেলেন dêoa ami dilam tui dili tumi dile she dilo apni dilen দেওয়া আমি দিলাম তুই দিলি তুমি দিলে সে দিলো আপনি দিলেন

+ Czas przeszły dokonany Czasownik 1 2 (intymne) 2 (poufałe) 3 (poufałe) 2/3 (uprzejme) bôla ami boltam tui boltish tumi bolte she bolto apni bolten khola ami khultam tui khultish tumi khulte she khulto apni khulten khêla ami kheltam tui kheltish tumi khelte she khelto apni khelten chena ami chintam tui chintish tumi chinte she chinto apni chinten jana ami jantam tui jantish tumi jante she janto apni janten hôoa ami hotam tui hotish tumi hote she hoto apni hoten dhoa ami dhutam tui dhutish tumi dhute she dhuto apni dhuten khaoa ami khetam tui khetish tumi khete she kheto apni kheten dêoa ami ditam tui ditish tumi dite she dito apni diten

+ Czas przyszły Czasownik 1 2 (intymne) 2 (poufałe) 3 (poufałe) 2/3 (uprzejme) bôla ami bolbo tui bolbi tumi bolbe she bolbe apni bolben khola ami khulbo tui khulbi tumi khulbe she khulbe apni khulben khêla ami khelbo tui khelbi tumi khelbe she khelbe apni khelben chena ami chinbo tui chinbi tumi chinbe she chinbe apni chinben jana ami janbo tui janbi tumi janbe she janbe apni janben hôoa ami hôbo tui hobi tumi hôbe she hôbe apni hôben dhoa ami dhubo tui dhubi tumi dhube she dhube apni dhuben khaoa ami khabo tui khabi tumi khabe she khabe apni khaben dêoa ami debo tui dibi tumi debe she debe apni deben

Zobacz też języki urzędowe Indii języki Indii

Przypisy

Bibliografia Elżbieta Walter: Gramatyka języka bengalskiego, Wydawnictwo Akademickie DIALOG, Warszawa 2008, .

Bidhu Bhusan Das Gupta: Learn Bengali Yourself Das Gupta Prakashan, Calcutta 1985

Linki zewnętrzne Alfabet bengalski Dane Ethnologue dla języka bengalskiego Minirozmówki bengalskie

Kategoria:Języki Indii Kategoria:Języki indoaryjskie Kategoria:Języki Bangladeszu Kategoria:Artykuły, które powinna mieć każda Wikipedia (od 10 do 30k)