alt=portret cara w stroju koronacyjnym|mały|Portret cara w stroju koronacyjnym Paweł I Romanow, Paweł I Piotrowicz, ros. Павел I Петрович (ur. w Petersburgu, zm. tamże) – cesarz Rosji w latach 1796–1801, wielki mistrz Zakonu Maltańskiego 1799–1801, hrabia Oldenburga w 1773, wolnomularzWolnomularstwo w świetle encyklopedyj. Wypisy, Warszawa 1934, s. 6..
Następca tronu Paweł Piotrowicz urodził się 20 września (1 października) 1754 roku, oficjalnie jako syn Piotra III i Katarzyny II. Ojcostwo Piotra III nie było jednak pewne. Kolportowano pogłoski, iż faktycznym ojcem Pawła był hrabia Siergiej Sałtykow, kochanek Katarzyny II. Sam Paweł po objęciu cesarskiego tronu nie taił swoich przypuszczeń, że jego rzeczywistym ojcem był Stanisław August Poniatowski, dawny kochanek Katarzyny, co miało też wyjaśniać przychylność Pawła wobec Polaków, a zwłaszcza zdetronizowanego króla Polski i jego rodzinyMaria Żywirska, Ostatnie lata życia króla Stanisława Augusta, PIW, Warszawa 1978, s. 179.. Według innych plotek, rzeczywistym dzieckiem Katarzyny była Aleksandra Branicka, którą zaraz po urodzeniu cesarzowa Elżbieta zamieniła na niemowlę płci męskiej niewiadomego pochodzeniaMarian Kukiel Książę Adam Warszawa 1993.Henryk Mościcki Aleksandra Branicka, w: Polski Słownik Biograficzny t. II, Kraków 1936, s. 393.. Wśród tych wielu plotek na temat pochodzenia Pawła istniała jeszcze taka, że jest synem samej cesarzowej Elżbiety i jej kochanka Aleksego Razumowskiego. Katarzyna II sama świadomie szerzyła wersje o pochodzeniu swego syna z nieprawego łoża. W ten sposób jej wątpliwe prawa do tronu rosyjskiego rosły, cudzołóstwo maskowało carobójstwoNatan Ejdelman, Paweł I, czyli śmierć tyrana, Warszawa 1990, s. 30.. Wielki książę został ochrzczony 25 września (6 października). Syn został zabrany zaraz po porodzie przez cesarzową Elżbietę, a matka zobaczyła go dopiero po czterdziestu dniach od momentu narodzin. Po raz drugi ujrzała go z końcem roku, po raz trzeci po Wielkanocy w roku następnymWładysław A. Serczyk, Katarzyna II, Wrocław 2004, s. 69.. Katarzyna otrzymała od cesarzowej 100 000 rubli tuż po narodzinach Pawła.
Następca tronu był przedmiotem wielu targów i zabiegów politycznych. Cesarzowa Elżbieta zaangażowana w wojnę przeciwko Prusom rozważała różne rozwiązania. Na dworze sądzono, pod wpływem sympatii Piotra III dla Fryderyka II, że cesarzowa zmieni swą decyzję w sprawie następstwa tronu tak, że Paweł będzie jej bezpośrednim spadkobiercąWładysław A. Serczyk, op. cit., s. 83..
Od 1761 roku za wychowanie Pawła odpowiedzialny był Nikita Panin (1718–1783), polityk rosyjski, w pewnym okresie bliski współpracownik cesarzowej Katarzyny II, minister spraw zagranicznych Rosji w latach 1764–1780, zastępca wielkiego mistrza Wielkiej Loży Prowincjonalnej Iwana JełaginaLudwik Hass, Wolnomularstwo w Europie środkowo-wschodniej w XVIII i XIX wieku, 1982, s. 139., który reprezentował interesy młodego carewicza w skomplikowanej walce koterii na dworze. Panin prowadził edukację Pawła w duchu opozycyjnym wobec Katarzyny II. Nieraz poruszano „buntownicze” tematy na lekcjach z następcą tronuNatan Ejdelman, Paweł I, czyli śmierć tyrana, Warszawa 1990, s. 37..
Ośmioletni Paweł był świadkiem przewrotu pałacowego w 1762 roku. W roku 1772 zwolennicy Pawła żywili nadzieję, że Katarzyna przekaże tron swemu następcy. Carewicz skończył 18 lat i osiągnął wiek dojrzały. Nadzieje okazały się płonne i walka rozmaitych frakcji toczyła się nadal. Jednym z powodów takiego stanu rzeczy było przeświadczenie, że stan tymczasowy z 28 czerwca 1762 roku się nie skończył, a Katarzyna nie miała legitymacji prawnej do sprawowania władzyNatan Ejdelman, op. cit., s. 36.. „Stronnictwo” Pawła Piotrowicza brało czynny udział w tej walce. Cesarzowa chcąc je osłabić, najpierw ożeniła syna z Wilhelminą z Hesji-Darmstadt (1755–1776), a potem wykorzystując małżeństwo syna i fakt jego pełnoletniości odsunęła od niego wychowawcę. Droga do tronu wielkiego księcia nie była łatwa. Musiał walczyć nie tylko z matką i plotkami o swym nieprawym pochodzeniu, ale także z licznymi samozwańcami podającymi się za niego lub za ojca Piotra IIINatan Ejdelman, op. cit., s. 38..
Jako następca tronu Paweł był wyrazicielem idei głoszonych przez jego preceptorów. Panin namawiał swego wychowanka do zreformowania ustroju państwowego Rosji na zasadach konstytucyjnych. Proponował wprowadzić wolność polityczną opartą głównie na władzy senatu. Senatowi podlegałyby zgodnie z hierarchią zgromadzenia szlacheckie, gubernialne lub okręgowe i powiatowe. Senat w myśl nowej konstytucji byłby obdarzony pełnią władzy ustawodawczej, cesarzowi pozostałaby władza wykonawcza z prawem zatwierdzania omawianych i przyjętych przez senat ustawNatan Ejdelman, op. cit., s. 47.. Jednocześnie wielki książę stworzył w Gatczynie „pocieszne pułki” – organizację wojskową opartą na pruskim drylu i okrutnej musztrze, które kierowały go bardziej w stronę tych idei, jakie wprowadzi, gdy zostanie cesarzem – w stronę centralizmu i bezwzględnego samowładztwaNatan Ejdelman, op. cit., s. 48..
U władzy Początki panowania thumb|lewo|Tron cesarski Pawła I U progu swego panowania Paweł I dokonał swoistego aktu zemsty na swej matce. Wydobyto z grobu ciało Piotra III i położono je obok zwłok Katarzyny II. Paweł I demonstracyjnie oddawał hołd cesarskiej parze, zwłaszcza ojcu. Koronacja na imperatora Rosji odbyła się w Moskwie. U boku cesarza pojawili się nowi ludzie, pochodzący głównie z niższych warstw społecznych. Błyskawiczną karierę zrobił hrabia Aleksiej Arakczejew (1769–1834), później generał armii Imperium Rosyjskiego, minister wojny Rosji oraz jeden z najbliższych współpracowników Aleksandra I w drugim okresie jego rządówAndrzej Andrusiewicz, Carowe i cesarze Rosji, Warszawa 2001, s. 285.. Ci, którzy zaznali łaski cesarza, żyli w ustawicznym strachu. Nastały rządy terroru. Nawet najmniejsze przewinienie mogło zakończyć się zesłaniem albo śmiercią. Paweł I ogłosił powszechną amnestię.
Jedną z pierwszych decyzji Pawła I, jako imperatora Rosji, było zwolnienie z twierdzy w Petersburgu generała Tadeusza Kościuszki. Wolność tę Kościuszko opłacił zresztą przysięgą wiernopoddańczą, za cenę uwolnienia z niewoli rosyjskiej 12 000 polskich jeńcówChris Cook, John Stevenson, Leksykon nowożytnej historii Europy 1763–1999, Warszawa 2000, s. 398.. Paweł I traktował Kościuszkę z szacunkiem, a nawet przepraszał za krzywdy wyrządzone mu przez jego matkę carycę Katarzynę II. Ostatecznie też monarcha podarował polskiemu generałowi 20 000 Polaków zwolnionych z więzień i łagrów rosyjskich, a do tego trochę rubli i wyposażył go w karetę na drogę do Ameryki. Kościuszko bowiem musiał przyrzec, że nie wróci do Polski. Po kilkunastu miesiącach wrócił do Europy, zamieszkując w Paryżu, a następnie w Szwajcarii. Oprócz Kościuszki uwolniono także pisarza Mikołaja Nowikowa (1744–1818). Szczególne względy okazywano gnębionemu przez Katarzynę II, Stanisławowi Augustowi PoniatowskiemuAndrzej Andrusiewicz, Carowe i cesarze Rosji, Warszawa 2001, s. 286..
Paweł Jasienica w Dziejach Agonii twierdził, iż Paweł I bardzo lubił Polaków, gdyby powstanie kościuszkowskie wybuchło przynajmniej 2 lata później, zapewne nie doszłoby do rozbiorów. W rozmowie z Ignacym Potockim powiedział: Zawsze byłem przeciwny podziałowi Polski, był to krok równie gorszący jak niepolityczny, lecz stał się już. Zezwoliłaby Austria i Prusy na przywrócenie Polski? Mamże ja sam część moją oddać, ich wzmocnić, a siebie osłabić? Mamże wojnę toczyć, by ich do tego przymusić? Ach, nadto państwo moje toczyło już wojen, czas nam wytchnąć. Trzeba więc, byście się poddali konieczności i żyli spokojniePaweł Jasienica, Rzeczpospolita Obojga Narodów t. III – Dzieje Agonii, część VI – rozdz. VI, s. 494–495, wyd. Prószyński i S-ka, 2007.. Wielką sympatią darzył też króla Stanisława Augusta (uważał go za swego ojca – mimo tego, iż ów zaprzeczał). Zwrócił mu tytuł królewski i podarował na zamieszkanie Pałac Marmurowy. Uczestniczył w jego pogrzebie (jechał konno trzymając szable ostrzem w dół na znak żałoby). Podarował Potockiemu i Kościuszce (którego zwolnił z więzienia) po „tysiąc dusz”.
Polityka wewnętrzna mały|Cesarz Paweł I Romanow Najważniejszym posunięciem w sprawach gospodarki wewnętrznej było wydanie przez Pawła I manifestu, ograniczającego pracę pańszczyźnianą chłopów na rzecz właścicieli ziemskich do trzech dni w tygodniu, czym zraził do siebie szlachtę i duchowieństwo. Pozostałe 3 dni mieli poświęcać na pracę na własnej ziemi, zaś niedziela miała być wolna od pracyUkaz ten był jednak tak sformułowany, że już, jak to stwierdził Radiszczew, podobny był raczej do upomnienia niż do ustawy obowiązującej. Natomiast, Paweł, rozdawszy 600 000 dusz chłopskich ziemianom, powiększył liczbę chłopów-niewolników pańskich. (Jan Kucharzewski, Od białego do czerwonego caratu s.37). Obowiązywały też nadal normy ukazu z 25 października 1765 roku dozwalającego dziedzicom na zsyłanie opornych poddanych do kopalń w Nerczyńsku. (Tadeusz Korzon, Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta 1897 t.1 s.374). Natan Ejdelman op.cit. podaje, że w majątkach w których przeważały 2 dni pańszczyzny w tygodniu podnoszono ją do trzech pod pretekstem „ograniczenia”.. Posunięcie to zasadniczo ulżyło doli pańszczyźnianych chłopów. Monarcha wydał ponad 2 tysiące aktów prawnych. Średnio 40 ustaw, dekretów i rozporządzeń miesięcznie regulowało sprawy wewnętrzne państwa. Nieustannie wprowadzane były innowacje. Reorganizowano już zmienione struktury. Nowy władca walczył z nadużyciami w administracji. Do zbuntowanych regionów wysyłał zaufanych i wiernych sobie dygnitarzy. Rozbudował aparat policji. Policyjna inwigilacja stała się wszechobecnaAndrzej Andrusiewicz, op. cit., s. 289.. Wielką miłością Pawła była armia. Dokonał reorganizacji jej struktur. Bezwzględnie tępiono pijaństwo, rozpustę i grę w kartyAndrzej Andrusiewicz, op. cit., s. 290.. Żołnierzy dręczono i bito. W 1800 roku 88 osób otrzymało karę śmierci zamienioną na wychłostanie knutem, piętnowanie i zesłanie na ciężkie robotyNatan Ejdelman, Paweł I, czyli śmierć tyrana, Warszawa 1990, s. 138.. W ramy wychowania wojskowego wkroczyła etyka rycerska. Wprowadzono nowe szarże i rangi. Utworzono nowe formacje jazdy. Po raz pierwszy założono dom dla sierot po byłych wojskowych (dla 1000 chłopców i 250 dziewcząt). Zmiany zapoczątkowane przez Pawła, a rozwinięte przez jego następców, stały się fundamentem nowoczesnej armii rosyjskiej. Imperator został mistrzem i protektorem Zakonu Kawalerów Maltańskich. Sympatyzował z jezuitami. Otworzył w Petersburgu wyższe kolegium duchowneAndrzej Andrusiewicz, op. cit., s. 291..
Polityka zagraniczna mały|Pomnik cesarza Pawła I W sprawach polityki zagranicznej Paweł I kontynuował działania matki, Katarzyny II. Przystąpił do koalicji z Wielką Brytanią, Austrią i Turcją (II koalicja antyfrancuska), wypowiedział wojnę rewolucyjnej Francji i wysłał wojska ekspedycyjne do Italii przeciwko FrancuzomAndrzej Andrusiewicz, op. cit., s. 292.. Część wojsk przetransportowana została na statkach floty czarnomorskiej na Sycylię, skąd zaatakowały one południową Italię. Większe oddziały, pod dowództwem feldmarszałka Aleksandra Suworowa, zajęły całą francuską, północną Italię i przez Alpy przebiły się nad Ren. Jeszcze inne oddziały rosyjskie, wraz z Anglikami, wzięły udział w desancie morskim na Holandię. Na wszystkich tych trzech frontach sojusznicy faktycznie pozostawili Rosjan bez wsparcia ze swej strony i rozgoryczony Paweł I wycofał swe wojska ekspedycyjne do Rosji. Paweł I kontynuował także politykę matki na Kaukazie Południowym. W 1801, kilka miesięcy po śmierci króla Kartlii i Kachetii Jerzego XII, wcielił jego królestwo (rosyjski protektorat od czasu zawarcia traktatu gieorgijewskiego w 1783) do Rosji, przekształcając je w zwykłą gubernię Imperium Rosyjskiego.
Spisek i śmierć