Lelek (zwyczajny), lelek, lelek kozodój (Caprimulgus europaeus) – gatunek niewielkiego ptaka nocnego z rodziny lelkowatych (Caprimulgidae). Wędrowny, zamieszkuje Eurazję i północno-zachodnią Afrykę, zimuje w Afryce Subsaharyjskiej. Nie jest zagrożony wyginięciem.
Systematyka Podgatunki Wyróżnia się 6 podgatunków Caprimulgus europaeus: C. europaeus europaeus Linnaeus, 1758 – środkowa i północna Europa do środkowej, północnej oraz południowo-środkowej Syberii; C. europaeus meridionalis E. Hartert, 1896 – południowa Europa i północna Afryka do Kaukazu i północno-zachodniego Iranu; C. europaeus sarudnyi E. Hartert, 1912 – Kazachstan i zachodnia Syberia; C. europaeus unwini Hume, 1871 – Irak i Iran do Turkmenistanu i Uzbekistanu, na południe po zachodni i północny Pakistan; C. europaeus plumipes Przewalski, 1876 – północno-zachodnie Chiny do zachodniej i południowej Mongolii; C. europaeus dementievi Stegmann, 1949 – północno-wschodnia Mongolia do południowo-środkowej Syberii (południowe Zabajkale).
Taksonomia Znany z jednego okazu lelek chiński (Caprimulgus centralasicus), przez wiele lat traktowany jako osobny gatunek, został w 2020 roku uznany za synonim lelka, prawdopodobnie podgatunku plumipes.
Nazwa rodzajowa caprimulgus pochodzi od słów capra, czyli koza i mulgere, które znaczy doić. Nazwa gatunkowa europaeus pochodzi od kontynentu europejskiego.
Występowanie Lelek, ponieważ należy do rodziny lelkowatych, preferuje cieplejsze tereny Starego i Nowego Świata. Zamieszkuje Europę (bez północnej części Półwyspu Skandynawskiego i północnej europejskiej części Rosji), środkową i południowo-zachodnią Azję aż po Pakistan, Mongolię i północne Chiny, oraz północno-zachodnią Afrykę. To ptak wędrowny pokonujący duże odległości. Przeloty w kwietniu – maju i sierpniu – październiku. Zimuje w Afryce Subsaharyjskiej – w zachodniej, wschodniej i południowej części kontynentu.
W Polsce nieliczny gatunek lęgowy spotykany w całym kraju, również w niższych górach, choć rozmieszczony nierównomiernie. Jego obecność zależy od preferowanych siedlisk.
Charakterystyka Wygląd thumb|Lelek jest trudny do dostrzeżenia dzięki maskującemu upierzeniu thumb|Lelek, jako ptak nocny, dzień spędza w ukryciu. Na zdjęciu oczekujące na pokarm pisklę schowane w liściach Ptak o smukłej sylwetce, dużej głowie i niewyodrębnionej szyi. Rozmiarami podobny jest do smukłej turkawki lub kosa. Czarny dziób delikatny, krótki, szeroko rozcięty i płaski w formie głębokiej paszczy sięgającej poza oko, otoczony sztywnymi, szczeciniastymi piórami (zwiększają efektywność w trakcie polowania na latające owady). Lelki mają duże, czarnobrązowe oczy. Pióra okrywowe podobne do sowich. Ubarwienie miękkie, imitujące korę: wierzch ciała szarobrunatny o czarnym, szarym i brunatnym podłużnym pręgowaniu oraz plamach w tych samych barwach. Szara, pokryta plamami pierś, brązowy lub żółtordzawy spód o brunatnym poprzecznym drobnym prążkowaniu. Skrzydła i ogon są długie. Lotki brunatne, pokryte jaśniejszymi plamami. Trzy pierwsze lotki z dużymi białymi plamami. Na szarych sterówkach poprzeczne brunatne prążkowanie. Nogi są brązowe. Obie płci mają podobną wielkość. Samca można odróżnić od samicy po dużych plamach na końcach skrzydeł i po biało zakończonych sterówkach, które dobrze widać w locie. Gdy trzyma się ptaka w ręku i obserwuje z bliska, można rozpoznać płeć z większą pewnością, po rysunku i ubarwieniu skrajnych lotek.
Wymiary średnie długość ciała 24,5–28 cm rozpiętość skrzydeł 52–55 cm masa ciała samce 51–101 g, samice 67–95 g
Zachowanie Prowadzi skryty tryb życia. Za dnia odpoczywa na ziemi lub wzdłuż gałęzi na drzewach. Słabe i krótkie palce nie pozwalają obejmować lelkowi gałęzi w sposób, w jaki to robią pozostałe ptaki. Ubarwienie ochronne dobrze maskuje siedzącego ptaka, a dodatkowa wyprostowana postawa obok kawałka drewna z zamkniętymi oczami sprawia, że jest rzadko dostrzegany. Zwykle zauważyć go można dopiero wtedy, gdy znienacka wyfrunie spod nóg zakłócającego mu spokój człowieka. Gdy warunki pogodowe są niesprzyjające, lelek potrafi obniżyć temperaturę ciała i zapaść w letarg, przez co zwalnia przebieg procesów przemiany materii i może przeżyć do czasu, aż sytuacja się poprawi.
W locie przypomina pustułkę lub dużą jaskółkę. W powietrzu porusza się cicho i lekko. Wylatuje nad porębami najczęściej o zmierzchu. Czasami przelatuje ponad wierzchołkami drzew.
Głos mały|Śpiew samca Gdy leci, wydaje „ku-ik”. Obecność na danym terenie zdradza też warczący śpiew tokowy samca trwający zwykle minutę i trzaskanie skrzydłami w trakcie lotu godowego. Robi to siedząc na drzewie, a głos ten przypomina pracujący silnik „erro-rrroor”. Samicę wabi też wołaniem „hejt”. Spłoszony ptak reaguje ochrypłym odgłosem „chrak”.
Biotop thumb|Lelek na gałęzi jest trudny do zauważenia Suche, świetliste bory sosnowe w pobliżu łąk, pól, polan, zrębów, młodników. Preferuje też lasy poprzecinane porębami, ich skraje, ale może też wyprowadzić lęg na terenach bez zwartych drzewostanów. Spotkać go można na wrzosowiskach, zarastających pożarzyskach i wydmach z młodymi kompleksami leśnymi, rzadziej w większych sadach i parkach.
Okres lęgowy Gatunek monogamiczny.
Gniazdo Nie buduje gniazda, jaja składa bezpośrednio na ziemi (piasku, wrzosowisku, mchu, ściółce leśnej lub żwirze). Niepokojony może przenieść jaja o kilka metrów.
Jaja thumb|Jaja z kolekcji muzealnej W ciągu roku wyprowadza dwa lęgi (jeden w skrajnie północnych częściach areału występowania), składając w maju i lipcu po 2 błyszczące elipsoidalnego kształtu jaja. Są one mlecznobiałe w szare i brązowe plamy, co bardzo dobrze je maskuje. Gdy pierwsze zniesienie zostanie zniszczone, zawsze zakłada następne. W razie niebezpieczeństwa matka może przenieść jaja w dziobie w inne miejsce.
Wysiadywanie, pisklęta Jaja wysiadywane są przez oboje rodziców (częściej przez samicę) przez 17 do 18 dni, po czym zajmują się karmieniem młodych. Pisklęta, rzekome gniazdowniki, po kilku dniach biegają po ziemi w pobliżu gniazda. Mają szarobrązowy puch. Po 15–20 dniach zaczynają latać i opuszczają gniazdo na dobre, a po 3 tygodniach się usamodzielniają, choć przez kolejne 2 tygodnie są jeszcze dokarmiane przez rodziców.
Pożywienie thumb|Spłaszczona czaszka lelka Owady chwytane w locie do szeroko otwartego dzioba, głównie ćmy, muchówki, koniki polne, świerszcze i chrząszcze. Ten nocny łowca poluje o zmierzchu i świcie. Czasem wyruszając z punktu obserwacyjnego ściga owady.
Status zagrożenia i ochrona IUCN klasyfikuje lelka jako gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern) nieprzerwanie od 1988 roku. Liczebność światowej populacji, wstępnie obliczona na podstawie szacunków organizacji BirdLife International dla Europy i całej Turcji z 2021 roku, mieści się w przedziale 2 980 000 – 5 550 000 dorosłych osobników. Globalny trend liczebności populacji nie jest znany.
W Polsce objęty ochroną gatunkową ścisłąRozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt ().. Na Czerwonej liście ptaków Polski został sklasyfikowany jako gatunek najmniejszej troski (LC). W latach 2013–2018 liczebność krajowej populacji szacowano na 8–12 tysięcy śpiewających samców. Utrata siedlisk i zmniejszenie ilości dużych owadów sprawia, że lelek staje się coraz rzadszym ptakiem.
Lelek w kulturze Nazwa gatunkowa nawiązuje do ludowych wierzeń, według których lelki przylatywały do stad kóz i piły ich mleko z wymion. W wierzeniach słowiańskich lelek kozodój, podobnie jak bocian – w języku ukraińskim lelkiem (лелека білий, łełeka biłyj) nazywany jest właśnie bocian – był uważany za ptaka, który przynosi z Wyraju dusze mające się ponownie wcielić, bądź też jako zoomorficzne wyobrażenie samych dusz. Lelki spełniały także ważną rolę w opowiadaniu Howarda Phillipsa Lovecrafta pod tytułem Koszmar w Dunwich (The Dunwich Horror), gdzie masowo zbierały się w pobliżu domu umierającego człowieka, zrównując swój śpiew z oddechem konającego. Gdy tuż po śmierci odleciały, oznaczało to, iż nie zdobyły nowej duszy, a gdy hałasowały i śpiewały do samego rana, znaczyło to, że udało im się ją porwać. Motyw lelków kozodojów na tle wierzeń Słowian wykorzystał pisarz Andrzej Sapkowski w swej Sadze o wiedźminie.
Zobacz też ptaki Polski
Przypisy Systematyka i nazwy polskie za:
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Kategoria:Lelkowate Kategoria:Ptaki Afryki Kategoria:Ptaki Azji Kategoria:Ptaki Europy Kategoria:Awifauna Polski Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1758 roku Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza