Ludzie bezdomni – powieść młodopolska autorstwa Stefana Żeromskiego, napisana w latach 1898–1899, ukończona jesienią 1899 roku w Zakopanem i wydana z datą 1900 roku. Jest powieścią społeczną wyrażającą sprzeciw wobec bezideowości, oportunizmu i obojętności społecznej. Opisuje życie i działalność społeczną młodego lekarza Tomasza Judyma oraz dzieje jego miłości do Joanny Podborskiej. Powieść osadzona jest w realiach końca XIX wieku i pokazuje idee pracy dla ludu oraz osobistego poświęcenia.

Okoliczności powstania utworu Inspiracje mały|240px|Nałęczów – pierwowzór Cisów

Wśród inspiracji powieści wskazuje się zarówno konkretne osoby, jak i realne środowiska społeczne oraz miejsca znane Żeromskiemu z obserwacji. Postać Tomasza Judyma bywa interpretowana jako postać syntetyczna, łącząca cechy kilku lekarzy i społeczników przełomu XIX i XX wieku. Marek Sołtysik zwracał uwagę, że w literaturze i tradycji biograficznej wskazywano kilkudziesięciu możliwych prototypów Judyma spośród lekarzy działających na ziemiach polskich w końcu XIX wieku.

Żeromski w Zakopanem poznał Tomasza Wiktora Janiszewskiego, lekarza klimatycznego i gminnego, działacza na rzecz poprawy warunków sanitarnych, budowy wodociągów i kanalizacji oraz walki z gruźlicą. Według Jana Majdy Janiszewski stał się prototypem głównego bohatera powieści – Tomasza Judyma. Z Janiszewskim łączony jest zwłaszcza typ lekarza-społecznika, który traktuje medycynę jako służbę publiczną, a nie wyłącznie zawód prywatny. W tym kontekście wskazuje się również konflikt Janiszewskiego z konserwatywnym środowiskiem zakopiańskim, opisany przez Stanisława Witkiewicza w cyklu publicystycznym Bagno, jako jeden z realnych kontekstów ideowego konfliktu Judyma z otoczeniem uzdrowiskowym.

W tradycji regionalnej Zagłębia Dąbrowskiego jako jeden z możliwych pierwowzorów Judyma wymieniany jest także Aleksander Widera, lekarz zakładowy związany z Sosnowcem i Zagórzem. Paweł Tomczok odnotował, że Widera jest przez wielu lokalnych badaczy historii Zagłębia uznawany za protoplastę Tomasza Judyma, odsyłając przy tym do pracy Emiliana Kocota o Polskim Towarzystwie Lekarskim w Zagłębiu Dąbrowskim. W lokalnych opracowaniach popularnych podkreślano podobieństwo między działalnością Widery a losem Judyma: pomoc chorym robotnikom i górnikom Sosnowca, pracę w środowisku przemysłowym, wczesną śmierć oraz brak założonej rodziny. Na grobie Widery w Sosnowcu umieszczono w 1997 roku tablicę pamiątkową odnoszącą się do figury „doktora Judyma”.

Kolejnym wskazywanym tropem biograficznym jest Rafał Radziwiłłowicz, psychiatra, społecznik i szwagier Żeromskiego. W literaturze dotyczącej związków Żeromskiego ze środowiskiem psychiatrów i wolnomularzy pojawia się rozdział poświęcony pytaniu, czy Radziwiłłowicz był prototypem lub „wcieleniem” Tomasza Judyma. W opracowaniach regionalnych wskazuje się również, że małżeństwo Rafała i Marii Weryho-Radziwiłłowiczów bywało traktowane jako możliwa inspiracja dla pary Tomasz Judym – Joasia Podborska, przy czym sam Żeromski znał środowisko Tworek dzięki rodzinnym związkom z Radziwiłłowiczami.

Wśród tropów interpretacyjnych pojawiają się także inspiracje dotyczące nie tylko samego Judyma, lecz również sytuacji fabularnych i postaci pobocznych. W ujęciu wywodzonym od Jana Majdy powieściowy doktor Węglichowski bywa łączony z zakopiańskim lekarzem Andrzejem Chramcem, zaś Les-Leszczykowski z Władysławem Zamoyskim. Ten sam nurt interpretacji wskazuje, że motyw wyrzeczenia się życia osobistego przez Judyma może mieć odpowiednik w biografii Adama Chmielowskiego, Brata Alberta, który porzucił karierę artystyczną i poświęcił się pracy na rzecz ubogich i bezdomnych.

Realnymi pierwowzorami przestrzeni powieści były także miejsca znane Żeromskiemu z pobytu i obserwacji. Nałęczów stał się pierwowzorem uzdrowiska Cisy, natomiast wątek przemysłowy powieści wiązany jest z obserwacją warunków życia i pracy w Sosnowcu, Dąbrowie Górniczej oraz w Zagłębiu Dąbrowskim.

Pisarz bardzo dokładnie przygotowywał się do pisania utworu, który stanowi efekt pasji poznawczej i pozytywistycznych przekonań, że praca pisarska musi łączyć się z rzetelną, naukową niemal obserwacją społecznej rzeczywistości oraz własnych przekonań.

Publikacja Ludzie bezdomni ukazali się od razu w formie książkowej na przełomie listopada i grudnia 1899 roku, lecz wydanie było później postdatowane na rok 1900, co powoduje rozbieżności w podawaniu daty pierwszej publikacji. Pierwsze wydanie książkowe składało się z dwóch tomów opublikowanych w Warszawie nakładem B. Natansona. Powieść składa się z dwóch tomów: pierwszy obejmuje dziesięć tytułowanych rozdziałów, a drugi – trzynaście.

Treść Pisarz zainaugurował nią cykl powieści współczesnych, osadzonych w realiach życia polskiego schyłku XIX wieku, podporządkowany naczelnej idei – pracy społecznikowskiej. Podejmuje ją doktor Tomasz Judym, który samodzielnie i po latach wyrzeczeń zdobywa zawód lekarza, mający mu umożliwić niesienie pomocy innym ludziom, w szczególności jednak biednym i pokrzywdzonym.

Postacie Tomasz Judym – ambitny, młody lekarz. Uważa, że jego posłannictwem jako lekarza jest niesienie pomocy ludziom z niższej warstwy społecznej, dąży do tego by poprawić warunki, w jakich żyją i pracują. Żeromski nadał Judymowi cechy romantycznego buntownika: rozdarcie wewnętrzne, poczucie obcości, wielki indywidualizm. Jednak bohater Żeromskiego posiada też cechy pozytywistycznego społecznika: chęć poświęcenia się dla ludzi, wiarę w ideę pracy organicznej i pracy u podstaw.

Joasia Podborska – ma około 26 lat. Jest domową nauczycielką panien Orszeńskich. Wcześnie straciła rodziców, utrzymywała się z własnej pracy i wspomagała młodszych braci. Wiele zawdzięcza samokształceniu, wiele czytała, interesowała się literaturą i teatrem. Pracę nauczycielską traktowała jako posłannictwo. Wierzyła w dobro, postęp, chciała się do niego przyczynić. Tęskniła za utraconym domem i pragnęła mieć kogoś bliskiego.

Korzecki – inżynier, pracujący przy kopalni w Zagłębiu. Niewadzka – majętna wdowa. Natalia Orszeńska – starsza wnuczka Niewadzkiej. Wanda Orszeńska – młodsza wnuczka Niewadzkiej. Wiktor Judym – brat Tomasza. Teosia – żona Wiktora Judyma, matka Karolci i Franka. Węglichowski – dyrektor zakładu w Cisach. Jan Bogusław Krzywosąd Chobrzański – administrator zakładu w Cisach. Leszczykowski – kupiec, za granicą nazywany M. Les.

Odbiór i analiza Krytycy i czytelnicy uznali ją za istotne wydarzenie literackie i społeczno-polityczne. Ludzie bezdomni przynieśli Żeromskiemu pozycję „duchowego wodza pokolenia”. Powieść odczytano jako dzieło o problemach społeczno-moralnych epoki, jako protest przeciwko rozwarstwieniu i niedoli najbiedniejszych warstw narodu. Przez niektórych była również uważana za manifest ideowy, głoszący walkę z oportunizmem i egoizmem społecznym.

Żeromski dzięki tej powieści stał się autorytetem moralnym dla jemu współczesnych (nie tylko w Polsce – Ludzi bezdomnych wydano w 14 językach). Wywarł bezpośredni wpływ na sposób myślenia i życia młodych ludzi z początków XX wieku.

W Polsce książkę dodano do listy lektur szkolnych dla szkół ponadpodstawowych kończących się maturą, później – liceów profilowanych i szkół ponadgimnazjalnych, w 1999 r.Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 15 lutego 1999 r. w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 21 maja 2001 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego, kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół oraz kształcenia w profilach w liceach profilowanych. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 grudnia 2008 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół. ; ta lista lektur obowiązywała do roku 2017.

Adaptacje 20 października 1975 miał premierę film obyczajowy o tytule Doktor Judym na podstawie powieści. W rolę Tomasza wcielił się Jan Englert, a Joannę zagrała Anna Nehrebecka. Reżyserem był Włodzimierz Haupe.

Przypisy

Linki zewnętrzne

Ludzie bezdomni : powieść. T. 1 w Cyfrowej Bibliotece Narodowej Polona Ludzie bezdomni : powieść. T. 2 w Cyfrowej Bibliotece Narodowej Polona

Kategoria:Polskie powieści Kategoria:Polskie powieści obyczajowe Kategoria:Powieści z 1900 Kategoria:Powieści Stefana Żeromskiego Kategoria:Hasła kanonu polskiej Wikipedii Kategoria:Powieści, których akcja toczy się w Polsce Kategoria:Lektury szkolne w Polsce