Tamga (mong. tamag, tur. damga, tat. tamga „znak, piętno, pieczęć”) – znak władzy chańskiej. Pierwotnie znak plemienny, rodowy i własnościowy u dawnych ludów Wielkiego Stepu (scytyjskich, sarmackich i potem mongolskich, tureckich, irańskich i ugrofińskich), używany m.in. do oznaczania koni, bydła, sprzętów i uzbrojenia.
Pochodzenie i funkcje Tamgi wywodziły się z prymitywnych znaków własnościowych, ale miały także związek z magicznymi symbolami i praktykami szamańskimi (zob. totem), będąc uproszczonym wyobrażeniem zwierzęcia, ptaka bądź elementu uzbrojenia: strzała, podkowa, łuk, szabla itp. Z czasem pojęcie tamgi uległo rozszerzeniu, obejmując m.in.: znak na monetach tureckich i tatarskich z imieniem i tytułem sułtana lub chana; moneta z tymże znakiem; dokument z pieczęcią chana.
Tamg nie należy traktować jako pisma, mimo ich graficznego podobieństwa do run i do różnych systemów pisma używanego przez ludy koczownicze Eurazji, np. madziarskie rowasz, turkijskie pismo orchońskie. Pod względem funkcjonalnym i graficznym pierwotne tamgi zbliżone są do innych systemów znaków analogicznych do heraldyki, takich jak gmerki i znamiona bartne (ciosy).
U ludów Azji Centralnej tamgi odgrywały podobną rolę jak herby szlachty europejskiej. Umieszczano je na pieczęciach i chorągwiach. Według legendy kirgiskiej Czyngis-chan nadał poszczególnym rodom tamgi wraz z towarzyszącymi im zawołaniami. Z czasem niektóre z nich stały się godłami wspólnot państwowych.
Obecnie stylizowane tamgi są motywem ozdobnym turkmeńskich dywanów, składając się na tzw. medalion kobiercowy – giol.
Z tamg wywodzą się też znaki pieczętne Rurykowiczów, w tym Tryzub.
Tamgi w herbach szlachty polskiej Wizualne podobieństwo niektórych tamg sarmackich do herbów polskich (zwłaszcza w najwcześniejszej wersji – znaków pieczętnych) zrodziło hipotezę o sarmackim pochodzeniu herbów polskich, a – co za tym idzie – także polskiej szlachty.
Herby przypominające tamgi: Drużyna (Krzywaśń), Awdaniec (Łękawica), Nowina (Zawiasa Kotłowa), Radwan (Chorągiew), Ogończyk, Ostoja, Szeliga szereg innych zawierających gwiazdki, strzały, kreski, krzyżyki, podkowy i półksiężyce.
Pod koniec XIV w. część rodzin tatarskich osiedliła się na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego, zachowując swoje dawne znaki, które uległy heraldyzacji, stając się herbami szlachty polskiej pochodzenia tatarskiego. Przykładem tamg w heraldyce polskiej są następujące herby: kniaziów Szyryńskich – odmiana tamgi rodu , carewiczów Adziubek Sołtan Ostryńskich – odmiana tamgi chana Dewlet Gereja, Abrahimowiczów, Arazowiczów, Czukajewiczów, Jadziczów, Hanasiewiczów (do dnia dzisiejszego) – tamga chana Złotej Ordy — Mengu Timura, rodu Sejtdziman Jakubowicz Najman – tamga rodu Kara-Keris z ułusu Najman, rodu Muchów – odmianą tamgi ułusu Dżałoir, kniaziów Chazbijewiczów i mirzów Juszyńskich – odmiana tamgi rodu Sahir z plemienia Oguzów, kniaziów Piotrowskich – potomków Najman-Bega, kniaziów Kryczyńskich – tamga Girejów, traktowana jako odmiana polskiego herbu Radwan
i inne.
Zobacz też tugra prawo bartne sarmatyzm
Przypisy
Literatura S. Dziadulewicz, Herbarz rodzin tatarskich w Polsce, Wilno 1929. P. Dudziński, Alfabet heraldyczny, Warszawa 1997. T. Sulimirski, Sarmaci, Warszawa 1979.
Linki zewnętrzne Po rosyjsku: Tamga i jej funkcje oraz przykłady tamg starotureckich, madziarskich, sarmackich i in.
Kategoria:Heraldyka