Karol II (ur. 29 maja 1630 w St. James’s Palace, Londyn, zm. 6 lutego 1685 w Whitehall, Londyn) – król Anglii i Szkocji w latach 1649–1685 (de iure) lub 1660–1685 (de facto), syn Karola I Stuarta, króla Anglii i Szkocji i Henrietty Marii, córki Henryka IV Burbona, króla Francji.
Książę Walii Karol urodził się w 1630 r. i jako najstarszy żyjący syn pary królewskiej (Karol miał starszego brata, Karola Jakuba, księcia Kornwalii, który urodził się i zmarł w 1629 r.) otrzymał tytuły księcia Kornwalii i Rothesay, a niedługo później księcia Walii. Dzieciństwo Karola upłynęło w czasach osobistych rządów jego ojca, Karola I, znienawidzonego przez społeczeństwo za nakładanie nadmiernych podatków, tendencje absolutystyczne i represje wobec opornych. Karol I przelał na swojego syna wysokie pojęcie o godności monarszej i przekonanie do absolutyzmu.
Karol, chociaż nosił tytuł księcia Walii, nigdy formalnie nie otrzymał insygniów związanych z tym stanowiskiem. W 1641 r. zasiadł po raz pierwszy w Izbie Lordów, podczas obrad „Długiego Parlamentu”, zwołanego przez jego ojca rok wcześniej, w związku z niepowodzeniami podczas wojny ze zbuntowaną przeciwko reformom religijnym Szkocją. Zdominowany przez purytańską opozycję Parlament sprzeciwiał się wszystkim planom królewskim. Karol I zdecydował się aresztować czołowych działaczy opozycji. Nie udało mu się to i musiał wyjechać z Londynu. Udał się na północ, gdzie 22 sierpnia 1642 r. wypowiedział wojnę Parlamentowi.thumb|Karol w wieku 7 latthumb|Karol jako książę Walii, 1642 r. Mimo młodego wieku książę Walii od początku brał udział w działaniach wojny domowej. 23 października 1642 r. wraz z ojcem uczestniczył w pierwszej bitwie wojny pod Edgehill. Brał u boku ojca udział w większych kampaniach tej wojny, a w 1645 r., w wieku 15 lat, został tytularnym dowódcą wojsk w hrabstwach zachodnich. W tym samym roku rojaliści ponieśli klęskę pod Naseby z rąk wojsk Parlamentu dowodzonych przez Olivera Cromwella, który rozpoczął oblężenie Oksfordu, nieformalnej stolicy rojalistów.
W 1646 r. Karol został dla bezpieczeństwa wysłany na wyspy Scilly, u wybrzeży Kornwalii, później zaś na wyspę Jersey w archipelagu Wysp Normandzkich. Następnie udał się do Francji, gdzie od pewnego czasu przebywała jego matka.
Po wybuchu drugiej wojny domowej w 1648 r. Karol udał się do Hagi, do swojego szwagra Wilhelma II Orańskiego, który bardziej niż Francuzi był skłonny popierać rojalistów. Karol przygotowywał flotę, na której czele chciał ruszyć do Anglii, ale klęska rojalistów pod Preston (sierpień 1648 r.), uczyniła tę ekspedycję bezcelową. Podczas pobytu w Hadze Karol nawiązał pierwszy ze swoich licznych romansów. Jego wybranką stała się Lucy Walter, pochodząca ze średniozamożnej walijskiej rodziny szlacheckiej. Niektóre źródła twierdzą, że Karol i Lucy wzięli sekretny ślub.
Król de iure Próby objęcia tronu Kiedy Karol przebywał we Francji, w 1647 r. jego ojciec został pojmany przez wojska Parlamentu. W 1649 r., kiedy Cromwell rozpędził Parlament, Karol został postawiony przed sądem i skazany na śmierć. Ścięto go 30 stycznia 1649 r. W oczach rojalistów jego syn stał się królem Karolem II. Karol nie posiadał jednak realnej władzy. W tym czasie Anglia została proklamowana republiką, a realna władza znalazła się w rękach Cromwella.
Pierwsza proklamowała Karola królem Szkocja. Miało to miejsce w Edynburgu 5 lutego 1649 r. Za Karolem stanęła większość Szkotów, nawet radykalni prezbiterianie, którzy często sprzeciwiali się Karolowi I. Wymogli jednak na Karolu przysięgę (znaną jako traktat z Bredy), że nie będzie wzorem ojca i dziada dążył do unifikacji Kościołów Anglii i Szkocji. Karol traktat przysiągł i 23 czerwca 1650 r. wylądował w Szkocji, gdzie od razu ogłosił zniesienie anglikanizmu. Przydało mu to popularności wśród Szkotów, ale przyczyniło się też do spadku jego popularności wśród Anglików.
Cromwell tymczasem nie czekał z założonymi rękoma. Błyskawicznie ruszył do Szkocji i kiedy Karol jeszcze świętował swoje przybycie, rozgromił armię szkocką pod Dunbar (3 września 1650 r.). Szkoci jednakże pozostali wierni Karolowi, który 1 stycznia 1651 r. w Scone został koronowany na króla Szkocji. Karol postanowił przenieść działania wojenne do Anglii, ale większość prezbiterian na czele z Archibaldem Cambellem, 1. markizem Argyll, odmówiła uczestnictwa w ekspedycji. Do sił Karola przyłączyła się tylko niewielka grupa angielskich rojalistów. Karol ruszył na południe Anglii, gdzie 3 września 1651 r. został pod Worcester rozgromiony przez siły Parlamentu.
Na wygnaniu Po klęsce Karol ukrywał się jakiś czas w dębie (zwanym później Royal Oak) w Boscobel House, po czym uciekł do Francji. Parlament wyznaczył cenę za głowę króla (wynosiła ona 1 000 funtów) i karę śmierci na każdego, kto by mu pomagał. Ucieczka Karola trwała 6 tygodni, ale zakończyła się sukcesem. Kiedy król przybył na kontynent, okazało się, że zarówno Francja, jak i Niderlandy sprzymierzyły się z Cromwellem. Karol musiał więc szukać wsparcia w Hiszpanii. Rozpoczął nawet tworzenie tam armii, ale na przeszkodzie stanęła pusta kiesa wygnanego króla.
Przez kolejnych 9 lat Karol pędził żywot wygnańca. W tym czasie przebywał głównie we Francji. Od króla Ludwika XIV otrzymał pokaźną sumę pieniędzy, ale jego rozrzutny tryb życia spowodował, że wkrótce mu ich zabrakło. Karol prowadził utracjuszowski tryb życia, wydawał i uczestniczył w licznych balach oraz wdawał się w liczne romanse. Nie czynił nic, co by go mogło przybliżyć do odzyskania angielskiego tronu. Nieoczekiwanie jednak szansa taka pojawiła się w 1658 r.
Restauracja Stuartów 3 września 1658 roku w Whitehall zmarł lord protektor Oliver Cromwell. Urząd lorda protektora przejął po nim jego syn Richard. Młody Cromwell nie był przygotowany do pełnienia swojej funkcji i nie posiadał żadnego wyczucia politycznego. Za jego rządów Anglia zaczęła pogrążać się w chaosie. Nie cieszył się poparciem ani Parlamentu, ani Armii. W końcu 25 maja 1659 roku został zmuszony do abdykacji. Funkcję lorda protektora zniesiono.
Na główną postać w Anglii wyrósł generał George Monck, gubernator Szkocji. Po upadku Protektoratu ruszył ze swą armią na Londyn i zmusił Parlament do rozwiązania się. Nowe wybory przyniosły rojalistom większość miejsc w Izbie Gmin. Wiosną 1660 roku Monck zaczął potajemnie kontaktować się z Karolem, który za jego radą opuścił Niderlandy Hiszpańskie i osiadł w Bredzie, skąd 4 kwietnia wysłał do Moncka, obu izb parlamentu i Lorda Mayora Londynu listy, których najważniejszą część stanowiła tzw. deklaracja z Bredy. Karol zawarł w niej listę obietnic, w tym między innymi obietnicę amnestii dla wrogów jego ojca, rządzenia przy pomocy Parlamentu i tolerancji religijnej. Na wieść o tym 8 kwietnia Parlament uznał Karola za króla Anglii.
25 maja 1660 roku Karol wylądował w Dover, powracając do Anglii po 9 latach nieobecności. 29 maja król wkroczył do Londynu (tę datę uznaje się za dzień Restauracji). Karol zapowiedział amnestię dla zwolenników Cromwella, z wyjątkiem tych, którzy odegrali poważniejszą rolę w procesie i egzekucji jego ojca. Większość z nich została stracona jeszcze w 1660 roku przez powieszenie, utopienie czy poćwiartowanie. Reszta spędziła wiele lat w więzieniach. Ciała Cromwella, generała Henry’ego Iretona i przewodniczącego sądu nad Karolem I Johna Bradshawa ekshumowano i powieszono.
Pierwsze lata rządów Cavalier Parliament W grudniu 1660 r. Karol II rozwiązał Parlament. Następny (zwany Cavalier Parliament) zebrał się po koronacji Karola na króla Anglii (23 kwietnia 1661 r. w Opactwie Westminsterskim). Ten Parlament został zdominowany przez rojalistów i Karol nie widział potrzeby rozwiązywania go. Nastąpiło to dopiero w 1679 r. Parlament szybko zabrał się za działalność ustawodawczą. Prym w nim wiódł doradca i przyjaciel króla Edward Hyde, 1. hrabia Clarendon. Ogłoszono ustawy pozbawiające katolików prawa do wykonywania funkcji publicznych oraz kilka ustaw regulujących działalność Kościoła anglikańskiego: Corporation Act z 1661 r. potwierdzał nadrzędną pozycję Kościoła Anglikańskiego. Innowiercy tracili prawo do sprawowania funkcji publicznych Act of Uniformity z 1662 r. wskazywał na Modlitewnik Powszechny (The Book of Common Prayer) jako najważniejszą książkę w liturgii. Ponad 1860 duchownych odmówiło takiego uznania, przez co zostali pozbawieni swych urzędów oraz prawa do głoszenia kazań, a wielu z nich wtrącono do więzienia. Najsłynniejszym męczennikiem dysydenckim z tego okresu jest John Bunyan. Conventicle Act z 1664 r. zakazywał zebrań wyznawców religii innych niż anglikanizm w liczbie większej niż 5 osób, które nie są członkami jednej rodziny. Five Mile Act z 1665 r. zakazywał duchownym, których pozbawiono urzędu, przebywania w odległości mniejszej niż 5 mil do swego dawnego kościoła.
Karol zrezygnował z większości uprawnień, które jego ojciec uznawał za przynależne władzy monarszej. Przyniosło mu to uznanie Parlamentu, który ofiarował królowi 1 200 000 funtów. Dla króla było to mało i każdego roku pobierał ze skarbu ogromne sumy. Aby zwiększyć dochody, powierzył George’owi Downingowi reformę zarządzania skarbem i zbierania podatków.
Polityka zagraniczna thumb|Katarzyna de Bragança W 1662 r. Karol poślubił portugalską księżniczkę Katarzynę de Bragança, córkę króla Jana IV. Żona wniosła mu w posagu Bombaj i Tanger. W tym samym roku Karol sprzedał port w Dunkierce Ludwikowi XIV za 40 000 funtów. Wcześniej, bo w 1660 r., przywileje Karola II rozpoczęły kolonizację terytorium Prowincji Karolina (ob. stany Karolina Północna i Karolina Południowa), nazwanej tak na cześć ojca króla. W 1663 r. Karol nadał te tereny 8 lordom, którzy szczególnie wspierali go podczas Restauracji.
W latach 1665–1667 toczyła się wojna z Niderlandami, spowodowana Aktem Nawigacyjnym, wydanym jeszcze przez Cromwella (chodziło w tym Akcie o to, że handel z Anglią i jej koloniami mógł być prowadzony tylko przez statki pod angielską banderą, co godziło w handlowe interesy Niderlandów). Wojna początkowo toczyła się po myśli Anglików, którzy zdobyli holenderską kolonię w Ameryce Północnej – Nowe Niderlandy, z jej stolicą Nowym Amsterdamem (przemianowanym na Nowy Jork, na cześć brata króla, Jakuba, księcia Yorku). Potem karta wojny się odwróciła. W 1667 r. Holendrzy zaatakowali flotę angielską na Tamizie, zatapiając wszystkie statki oprócz flagowego – Royal Charles – który został zabrany do Niderlandów jako trofeum.
Wojna zakończyła się traktatem w Bredzie 31 lipca 1667 r., na mocy którego Anglicy musieli oddać Nowe Niderlandy. Niepowodzenie w wojnie spowodowało upadek Clarendona. Hrabia uciekł do Francji, a Izba Gmin wydała na niego wyrok śmierci za zdradę. Największe wpływy w Anglii uzyskała grupa 5 polityków, znanych jako Klika (ang. Cabal, od nazwisk jej członków – Clifforda, Arlingtona, Buckinghama, Ashleya i Lauderdale’a).
Tymczasem wieczne kłopoty finansowe króla pchnęły go do tajnych negocjacji z Ludwikiem XIV. Na pomocy tajnego porozumienia (Treaty of Dover) Ludwik zobowiązywał się płacić Karolowi 200 000 funtów rocznie, zaś Karol obiecywał wspierać działania Ludwika i przejść na katolicyzm. Karol zresztą cały czas sprzyjał katolicyzmowi, a niektórzy twierdzili nawet, że był ukrytym katolikiem.
W 1670 r. Karol II założył Brytyjską Kompanię Indii Wschodnich (British East India Company), która miała zarządzać terytoriami w Indiach, miała prawo pobierać podatki, decydować o wojnie i pokoju, tworzyć fortece i oddziały wojskowe oraz zawierać przymierza. Sprawowała również jurysdykcję prawną nad Indiami.
thumb|Karol II Stuart W 1672 r. Karol rozpoczął kolejną wojnę z Niderlandami, otwarcie wspierając Francję. Wojna trwała 2 lata i Niderlandy zostały zmuszone do oddania Anglii Nowych Niderlandów. Przy okazji wojny wyszły na jaw tajne rozmowy francusko-angielskie, co spowodowało konflikt króla z Parlamentem.
Zaraza i pożar