Hafizullah Amin, paszto حفيظ الله امين (ur. 1 sierpnia 1929 w Paghman w prowincji kabulskiej, zm. 27 grudnia 1979 w Kabulu) – afgański polityk, współtwórca i przez krótki czas (1979) przywódca Demokratycznej Republiki Afganistanu.
Życiorys Wczesne lata życia Z pochodzenia etnicznego Pasztun. Pochodził z plemienia Ghilzaj, z klanu Charutich. Urodził się w PaghmanArnold 1983, s. 80. w dniu 1 sierpnia 1929 rokuJessup 1983, s. 20.. Jego ojciec, urzędnik służby cywilnej, zmarł, gdy Hafizullah był jeszcze bardzo młody. Dzięki swojemu bratu, Abdullahowi, będącemu nauczycielem w szkole podstawowej, Amin był w stanie uczęszczać zarówno do szkoły podstawowej i średniej, co z kolei pozwoliło mu studiować na Uniwersytecie w Kabulu. Po studiach matematycznych ukończył również Kolegium Nauczycielskie Darul Mualimeen w Kabulu, a następnie został zawodowym nauczycielem. Później został zastępcą dyrektora College Darul Mualimeen, a następnie dyrektorem prestiżowej Wyższej Szkoły Avesina, a w 1957 roku opuścił Afganistan i rozpoczął edukację na Uniwersytecie Columbia w Nowym Jorku, gdzie uzyskał tytuł magistra w dziedzinie edukacji. Na uniwersytecie zainteresował się marksizmem, a w 1958 roku został członkiem uczelnianego Progresywnego Klubu SocjalistycznegoMisdaq 2006, s. 110.. Kiedy wrócił do Afganistanu, został nauczycielem na Uniwersytecie Kabulskim, a następnie dyrektorem Wyższej Szkoły AvesinaArnold 1983, s. 80–81.. W tym czasie poznał lewicowego działacza Nur Mohammad Tarakiego. Po tym, gdy zrezygnował z posady w Avesinie, przeniósł się do College Darul MualimeenArnold 1983, s. 81..
W 1962 roku po raz kolejny przybył do Stanów Zjednoczonych. Jak się uznaje, wówczas został poddany radykalizacji politycznej. Sam Amin rozpoczął pracę w grupie naukowej na Uniwersytecie w Wisconsin. Studiował również na studiach doktoranckich na Columbia University Teachers College, ale zaczął zaniedbywać naukę na rzecz polityki; w 1963 roku został szefem stowarzyszenia studentów afgańskich w college’u. Kiedy wrócił do Afganistanu w połowie lat 60., po drodze zatrzymał się w Moskwie, gdzie spotkał się ze starym przyjacielem i dawnym ministrem edukacji, Alim Ahmadam Popelem, pełniącym funkcję ambasadora Afganistanu w ZSRR. Podczas krótkiego pobytu, Amin stał się jeszcze bardziej radykalny. Niektórzy, w tym Nabi Misdaq, odrzucają prawdziwość pobytu Amina w ZSRR, według nich nie był on w Moskwie, lecz w Libanie i Niemczech Zachodnich. W Afganistanie wstąpił do ugrupowania o nazwie Ludowo-Demokratyczna Partia Afganistanu. Wziął udział w kongresie założycielskim partii i startował jako kandydat partii w wyborach parlamentarnych w 1965 roku. Jako kandydat zdobył mniej niż pięćdziesiąt głosów.
W 1966 roku trafił do Komitetu Centralnego L-DPA jako członek bez prawa głosu, a wiosną 1967 roku uzyskał pełne członkostwo w KC. Po rozłamie wstąpił do frakcji Chalk, której to udało się dostać do parlamentu w wyniku wyborów z 1969 roku. Wybory okazały się dla Amina sukcesem, a on jako członek parlamentu starał się pozyskać w siłach zbrojnych wsparcie PasztunówSaikal, Farhadi & Nourzhanov 2006, s. 163.. Amin jako członek parlamentu użył swojej pozycji do walki ze zjawiskami, które uważał za imperializm, feudalizm i stał w opozycji przeciw „zgniłemu” reżimowi, monarchii. W swych wystąpieniach na forum parlamentu ostro krytykował afgańską monarchię i domagał się demokratyzacji życia społeczno-politycznego. Amin sam powiedział, że jego członkostwo w parlamencie jest niezbędne do kontynuowania walki klasowej przeciwko burżuazji. W tym czasie pogorszyły się relacje między frakcją L-DPA Parczam a Chalk. Amin jako jedyny członek Chalk w parlamencie nie współpracował z liderem Parczam, Babrakiem Karmalem. Amin później wspominał te wydarzenia z gorycząMale 1982, s. 49.. Po aresztowaniu przez reżim innych członków partii Dastagira Panjsheria i Saleha Mohammada Zeary w 1969 roku Amin stał się jednym z czołowych członków partiiMale 1982, s. 53. i pozostawał nim do czasu ich uwolnienia w 1973 rokuMale 1982, s. 53–54..
W okresie rządów Daouda Od 1973 do czasu zjednoczenia L-DPA w 1977 roku, Amin był drugim co do ważności działaczem frakcji Chalk. Taraki będący liderem frakcji uznawał Amina za ucznia, a sam Amin uważał Tarakiego za mentora. Ten oficjalny wizerunek był jednak błędny, Taraki potrzebował „taktycznych i strategicznych talentów”; motywacje Amina są bardziej niepewne, powszechnie uważa się jednak, że związał się on z Tarakim, aby chronić swoją pozycję w ruchu. W trakcie swojej działalności zyskał wielu wrogów, a najbardziej zauważalnym z nich był KarmalMale 1982, s. 54..
Gdy Mohammad Daud Chan obalił monarchię i ustanowił Republikę Afganistanu, chalkowska frakcja partii wsparła nowy system. Rząd ustanowił Front Narodowy, który prawdopodobne obejmował także frakcję Chalk. Przeciwnicy Chalk wewnątrz L-DPA, na czele z Karmalem wezwali Chalk do wystąpienia z sojuszu z centrowym rządem. Doprowadziło to do zaostrzenia wewnątrzpartyjnej rywalizacji. Niektórzy komuniści w siłach zbrojnych rozczarowali się rządem Daouda, co w późniejszym czasie umożliwiło zamach stanu z 1978 roku (rewolucja kwietniowa). Od 1973 do zamachu stanu, Amin był odpowiedzialny za organizację współpracy w siłach zbrojnychMale 1982, s. 56.. Według oficjalnej wersji, Amin „spotykał się w dzień lub w nocy z oficerami łącznikowymi na obszarach takich jak góry, pola, lasy i pustynia gdzie oświecał ich na podstawie zasad ideologii klasy robotniczej”. Sukces Amina w rekrutacji oficerów polegał na tym, że Daud „wydany w lewo”, wkrótce po objęciu władzy miał „zdradzić lewicę”Male 1982, s. 57.. Aminowi nie było trudno znaleźć niezadowolonych oficerów. Tymczasem stosunki między Chalk a wrogą jej względem frakcją Parczam doszło do dalszych spięć. W 1973 roku pojawiła się pogłoska, że wywodzący się z Parczam, major i szef Gwardii Republikańskiej Zia Mohammadzai planował zabić całe przywództwo Chalk. Plan, jeśli był prawdziwy, nie powiódł się, ponieważ członkowie Chalk dowiedzieli się o nimMale 1982, s. 58..
Parczam zaprzeczył jakoby kiedykolwiek planował zamach na liderów Chalk. Historyk Beverley Male uważa, że w rzeczywistości dalsze działania Karmala dają wiarę słuszności tłumaczeń Parczam. Ze względu na rzekomy zamach szykowany przez Parczam, Amin w 1976 roku zdecydował o zbrojnym obaleniu Daouda przez Chalk. Większość przywódców L-DPA głosowało przeciw takiemu rozwiązaniuMale 1982, s. 58–59.. W 1977 doszło do oficjalnego zjednoczenia Parczam i Chalk. Niemniej jednak dwie frakcje miały oddzielne komitety centralne, politbiura, sekretarzy generalnych i inne struktury organizacyjne, struktury te połączono na lato tego samego rokuArnold 1983, s. 52.. Jednym z powodów zjednoczenia partii były apele ze strony międzynarodowego ruchu komunistycznego reprezentowanego przez Komunistyczną Partię Indii, Iracką Partię Komunistyczną i Komunistyczną Partię AustraliiArnold 1983, s. 53..
Rewolucja kwietniowa 18 kwietnia 1978 zabity został główny ideolog Parczam, Mir Akbar Khyber. Powszechnie uważa się, że został on zamordowany przez rząd Dauda. Zamach zapoczątkował łańcuch wydarzeń, które doprowadziły do przejęcia władzy L-DPA w ciągu jedenastu dniMale 1982, s. 62.. Zabójca nigdy nie został złapany, ale Anahita Ratebzad z Parczam wierzył, że to Amin nakazał zlecić zabójstwo. Pogrzeb działacza przekształcił się w dużą demonstrację antyrządową. Daud, który nie rozumiał znaczenia tych wydarzeń, w siedem dni po pogrzebie rozpoczął masowe aresztowana członków partii. Amin był jednym z ostatnich członków KC aresztowanym przez władze. Jego późne aresztowanie może być uznane za dowód braku informacji na jego temat ze strony reżimu. Rozpoczęciu rewolucji sygnał dało aresztowania Tarakiego. Amin w przeciwieństwie do Tarakiego nie trafił do więzienia, lecz został umieszczony w areszcie domowym, a jego syn, Abdur Rahman miał pełną swobodę ruchu. Dzięki temu o dziewiątej rano 27 kwietnia dał sygnał do rozpoczęcia rewolucji. Rewolucja okazała się sukcesem dzięki olbrzymiemu wsparciu afgańskiej armii, w tym ministra obrony Ghulama Haidar Rasuliego i dowódcy wojsk lądowych, Aslama Watanjara oraz szefa sztabu Sił Powietrznych Afganistanu Abdual Qadir DagarwalaMale 1982, s. 63..
W okresie rządów L-DPA W latach 1978–1979 kolejno: wicepremier i minister spraw zagranicznych (od 30 kwietnia 1978), szef afgańskiej służby bezpieczeństwa KAM i członek Rady Rewolucyjnej Demokratycznej Republiki Afganistanu (od 1 maja 1978), sekretarz LDPA (od września 1978), premier (od 28 marca 1979), minister obrony (od lipca 1979).
Ponowny rozłam między frakcjami Po rewolucji przewodniczącym Prezydium Rady Rewolucyjnej i premierem mianowany został Taraki, który zachował także stanowisko sekretarza generalnego partii. Taraki początkowo utworzył rząd, który składał się z po dwóch przedstawicieli Chalk i ParczamGladstone 2001, s. 117.. Karmal został Wiceprzewodniczącym Rady RewolucyjnejBrecher & Wilkenfeld 1997, s. 356.. Amin został ministrem spraw zagranicznych oraz wicepremieremAsthana & Nirmal 2009, s. 219.. Do pierwszego konfliktu frakcyjnego doszło, gdy członkowie Chalk chcieli włączyć do KC oficerów, którzy wzięli udział w rewolucji. Amin, który wcześniej sprzeciwiał się powołaniu wojskowych do przywództwa L-DPA, poparł plan swojej frakcji. W partii zorganizowano głosowanie odnośnie do tej decyzji. Głosowanie wygrała Chalk, która oskarżyła Parczam o oportunizm. W praktyce rzeczywiście Parczam nie uczestniczyła w rewolucji, a jedynie wybiła się na fali rewolucyjnejRasanayagam 2005, s. 71..
W dniu 27 czerwca 1978, a więc trzy miesiące po rewolucji, Aminowi udało się wymanewrować Parczam w trakcie posiedzenia Komitetu CentralnegoRasanayagam 2005, s. 72–73., a na skutek manewru Chalk udało się wyeliminować Parczam z prawa do formułowania polityki rządu. Karmal musiał wyjechać z kraju, ale był w stanie stworzyć sieć z pozostałymi w rządzie zwolennikami własnej frakcji. Zamach stanu w celu obalenia Amina został zaplanowany na wrzesień. Jego czołowym wykonawcą był minister obrony Qadir i szef sztabu armii, generał Shahpur Ahmedzai. Zamach zaplanowano na 4 września w trakcie jednego z festiwali. Spisek nie powiódł się ze względu na donos ambasadora Indii do rządu Tarakiego i Amina. Po wykryciu spisku Chalk dokonał w rządzie czystki, a wszyscy ambasadorzy wywodzący się z wrogiej frakcji zostali odwołaniRasanayagam 2005, s. 73..
Konflikt z Tarakim Po wprowadzeniu w życie szeregu radykalnych reform, w tym reformy rolnej, część Afgańczyków sprzeciwiła się rządowi. Na początku 1979 roku, dwadzieścia pięć z dwudziestu ośmiu prowincji stało się niebezpiecznymi z powodu zbrojnego oporu przeciwko rządowi. W dniu 29 marca 1979 roku wybuchło powstanie w Heracie. Bunt przerodził się w otwarta wojnę między islamskimi mudżahedinami a rządem Afganistanu. To właśnie w tym okresie Amin został najważniejszą osobą w stolicyIsby 1986, s. 6.. Rebelia wkrótce została zgnieciona, a Rada Rewolucyjna ratyfikowała plan pięcioletni, Traktat Przyjaźni Afgańsko-Radzieckiej, reorganizację Rady Ministrów oraz wzmocnienie siły wykonawczej (przewodniczący Rady Rewolucyjnej)Male 1982, s. 163–164.. thumb|Flaga Afganistanu w latach 1978–1980