Ostropest plamisty (Silybum marianum (L.) Gaertner) – gatunek rośliny z rodziny astrowatych (Asteraceae).
Zasięg występowania Występuje naturalnie w obszarze śródziemnomorskim – w południowej i południowo-wschodniej Europie, północnej Afryce, Azji Zachodniej sięgając po Kazachstan i Indie na wschodzie oraz Etiopię na południu. Jako gatunek introdukowany jest szeroko rozprzestrzeniony na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy. W Polsce jest rośliną uprawną, czasami dziczejącą (ergazjofigofit).
Morfologia thumb|left|200px|Pokrój thumb|Rozeta liści thumb|Kwiatostan thumb|Siewka Łodyga Gruba, prosta, wzniesiona, górą rozgałęziająca się, czasem nieco pajęczynowato osnuta. Osiąga wysokość do 1,5 m, czasem nawet do 2 m. Liście Szerokoeliptyczne lub odwrotnie jajowate, bezogonkowe, obejmujące swoją nasadą łodygę, zatokowo klapowane, o dużych łatkach, białoplamiste. Brzegi mają silnie kolczaste. Kwiaty Zebrane w zwisłe kwiatostany – duże, jajowate koszyczki (4–5 cm długości) wyrastające na szczycie łodyg. Łuski okrywy koszyczków zakończone są długim, odgiętym i kolczasto orzęsionym końcem. Kwiaty o purpurowej barwie. Wszystkie kwiaty obupłciowe, rurkowate. Owoce Podłużnie jajowate, nieco spłaszczone niełupki o długości 6–7 mm i gładkiej, błyszczącej powierzchni. Puch kielichowy żółtawoszary, ponad dwukrotnie dłuższy od owoców. Gatunki podobne Roślina bardzo podobna do ostów. Wyróżnia się białoplamistymi liśćmi.
Biologia i ekologia Roślina jednoroczna i dwuletnia. Kwitnie od lipca do sierpnia.
W swoim zasięgu rośnie na nieużytkach, odłogach, w widnych zaroślach i lasach, na przydrożach i obrzeżach pól oraz w ogrodach oliwnych. W Europie Środkowej rośnie jako uciekinier z upraw w ogrodach, na przydrożach i przychaciach.
Zastosowanie Roślina lecznicza. Historia: Lecznicze działanie ostropestu znane było w starożytności i średniowieczu. O ostropeście wspomina już Teofrast żyjący ok. 370-287 r. p.n.e. Lecznicze działanie ostropestu znali Dioskurides i Pliniusz Starszy, żyjący w I wieku naszej ery. O korzystnym wpływie ostropestu na wątrobę pisał wybitny angielski zielarz John Gerard (1545-1611) i botanik Nicholas Culpeper (1616-1654). Opisuje go w swoim dziele również żyjąca w XI wieku Hildegarda z Bingen. Obecnie ostropest plamisty jest uprawiany na potrzeby przemysłu farmakologicznego (zioło). Surowiec zielarski: owoce Fructus silybi mariani. Zawierają sylimarynę, flawonoidy, aminy biogenne (histaminę, tyraminę), kwasy organiczne, śluz, witaminy C i K, fitosterole, garbniki, białka, cukry, olej z dużą ilością kwasu linolowego (50%) i sole mineralne. Najważniejsza jest sylimaryna, która jest silnym przeciwutleniaczem. Jej zawartość dochodzi do 2-3%. Z nasion ostropestu wytwarza się lek Sylimarol (w postaci pastylek). Można też samodzielnie sporządzać z nich odwar lub nalewkę. Lek ten ma zastosowanie zarówno profilaktyczne (np. podaje się go ludziom pracującym w oparach substancji chemicznych i napromieniowaniu), jak i lecznicze – przy marskości wątroby, alkoholowym stłuszczeniu wątroby, niealkoholowym stłuszczeniu wątroby (ang. NAFLD), nieżytach dróg żółciowych, kamicy żółciowej, po żółtaczce, w trakcie leczenia nowotworów. Jest nieszkodliwy nawet dla kobiet ciężarnych i karmiących. Działanie: przeciwzapalne, stymulujące regenerację i wytwarzanie nowych komórek wątroby, a przede wszystkim odtruwające. Chroni wątrobę przed licznymi truciznami, m.in. takimi, jak: alkohol, dwusiarczek węgla, pestycydy, a nawet truciznami muchomora sromotnikowego. Ma własności przeciwkrwotoczne, przeciwzakrzepowe, wzmacnia ściany naczyń krwionośnych, zwiększa wydzielanie soków trawiennych, poprawia trawienie, a u kobiet karmiących laktację. Interakcje: obniża stężenie i skuteczność takich leków jak metronidazol (obniżenie stężenia o około 50%) i indynawir (nieznaczne obniżenie stężenia). Poza tym wykazano, że ostropest hamuje aktywność cytochromu P450 w badaniach in vitro, jednak w badaniach in vivo nie stwierdzono, aby miało to istotne znaczenie kliniczne w postaci interakcji z lekami metabolizowanymi przez izoenzymy CYP1A2, CYP2C9, CYP2D6 oraz CYP3A4/5, tym niemniej zaleca się zachowanie ostrożności. Zbiór i suszenie: koszyczki kwiatowe zbiera się pod koniec sierpnia, lub we wrześniu, gdy nasiona zmieniają już barwę na brązową. Suszy się w przewiewnym i zacienionym miejscu, po wysuszeniu młóci i oddziela nasiona. Inne zastosowania Sztuka kulinarna: z dolnych liści rośliny można przyrządzać zdrowe sałatki. Kosmetyka. Olej z nasion ostropestu ma podobne zastosowanie, jak olej z wiesiołków i ogórecznika. Nawilża skórę i przyspiesza jej regenerację. Roślina ozdobna. Jest uprawiany w ogrodach w celach ozdobnych. Najlepiej wygląda pojedynczo na trawniku, lub w kompozycji z innymi, niskimi roślinami. Ścięte kwiaty nadają się do dekoracji wnętrz.
Alergia W literaturze medycznej udokumentowano przypadek 29-letniego pracownika zakładu produkującego żywność ekologiczną, u którego stwierdzono izolowaną alergię na ostropest plamisty. Uczulenie rozwinęło się drogą wziewną, a objawy kliniczne (katar, kichanie, łzawienie i pieczenie oczu oraz świszczący oddech) ujawniły się dopiero kilka lat po okresie bezpośredniej pracy przy pakowaniu zmielonych owoców ostropestu plamistego. Pacjent zgłosił, że nigdy wcześniej nie spożywał ostropestu w formie naparów ani suplementów diety. U opisanego pacjenta stwierdzono również alergię na miłkę abisyńską, jad osy oraz nadwrażliwość na niektóre surowe owoce i warzywa. Przewiduje się, że rosnąca popularność produktów na bazie ostropestu w przemyśle spożywczym i farmaceutycznym może prowadzić do częstszego rozpoznawania nadwrażliwości na tę roślinę.
Uprawa Ostropest plamisty jest uprawiany w warunkach polowych. Plon rośliny jest w dużym stopniu determinowany czynnikami meteorologicznymi i glebowymi. W latach wilgotnych, ciepłych i na żyznych glebach osiągać może rozmiary do ok. 2 m i dojrzewać bardzo późno, ale nie jest to normą. Przeciętna wysokość roślin, wyhodowanej i uprawianej w Polsce odmiany Silma, wynosi 1,56 m. Dolistne stosowanie mikroelementów powoduje wzrost plonu owoców ostropestu, a także zwiększenie zawartości potasu, fosforu i tłuszczu.
Obecność w kulturze Łacińską nazwę Silybum nadał tej roślinie grecki lekarz Dioskurydes w 100 r. p.n.e. Nazwa gatunkowa marianum pochodzi od Matki Boskiej. Według legendy gdy w szopie betlejemskiej karmiła dzieciątko, krople mleka upadły na liście ostropestu i spowodowały powstanie na nich białych plam. Według znawców roślin biblijnych ostropest plamisty może być ostem, o którym mowa w cytacie z Księgi Sędziów (8,7): „... wówczas wymłócę ciała wasze cierniami pustyni i ostami”. Jest pospolity w okolicach Ofry, w której rozgrywały się wydarzenia opisane w Księdze Sędziów, a jego budowa (długie i kolczaste łodygi zwieńczone pałkami kolczastych kwiatostanów) powodują, że nadaje się na bicz. Z kolei N. H. Moldenke, A. L. Moldenke i N. Hepper są zdania, że o ostropeście plamistym mówi przypowieść o siewcy w Ewangelii Marka (4,3) – siewki zbóż są zagłuszane przez siewki ostropestu, który rozwija się szybciej od nich. Do ostropestu plamistego mogą odnosić się również inne cytaty Biblii: Rdz 3,18, 2 Kr 25,18, Hbr 6,8.
Przypisy
Kategoria:Carduoideae Kategoria:Ozdobne byliny ogrodowe Kategoria:Rośliny lecznicze Kategoria:Rośliny biblijne