thumb|Żołnierze oddziału podczas parady w 1945 thumb|Żołnierze Brygady Świętokrzyskiej Brygada Świętokrzyska NSZ-ZJ – oddział zbrojny tej części Narodowych Sił Zbrojnych, która nie podporządkowała się rozkazowi scalenia z Armią Krajową (NSZ-ZJNazwa odłamu pochodziła od organizacji Związek Jaszczurczy (ZJ) do którego NSZ-ZJ nawiązywała.), działający w okresie od połowy sierpnia 1944 do połowy sierpnia 1945. Utworzona decyzją Rady Politycznej NSZ-Zachód w dniu 10 sierpnia 1944. Liczyła od 822 żołnierzy (w grudniu 1944) do 1417 żołnierzy (5 maja 1945)Instytut Pamięci Narodowej--Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Biuro Edukacji Publicznej (2007). Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej. „W grudniu 1944 r. jednostka liczyła 822 ludzi. ... Podczas marszu na Zachód liczebność Brygady zwiększyła się do 1417 żołnierzy.”..
Na Brygadzie Świętokrzyskiej ciążą bardzo poważne zarzuty o kolaborację z Niemcami – sprawa Huberta Jury i Organizacji Toma – oraz o wyznawanie poglądów faszystowskichRozmowa Doroty Wysockiej-Schnepf, Prof. Friszke: Gdy więźniowie Dachau czekali na egzekucję, Brygada Świętokrzyska piła szampana z Gestapo, wyborcza.pl.. Współpraca z Niemcami nie ograniczała się bowiem tylko do zwalczania komunistów z Gwardii Ludowej, Armii Ludowej i Polskiej Partii Robotniczej, realizujących interesy polityczne ZSRR, lecz miała na celu także likwidowanie przeciwników dowództwa Brygady z organizacji niekomunistycznych, w tym nawet członków NSZ-ZJ.
Powstanie Brygady Świętokrzyskiej Brygada Świętokrzyska wywodziła się z podziemia narodowego, w obrębie którego ścierały się dwa nurty: umiarkowany, skupiony wokół Stronnictwa Narodowego i radykalny, związany z przedwojennym Obozem Narodowo-Radykalnym – ABC. Po klęsce Polski we wrześniu 1939 r. działacze ONR-ABC utworzyli konspiracyjną Grupę „Szańca”. Odmówili uznania zwierzchnictwa rządu RP na uchodźstwie, a ich organizacja wojskowa Związek Jaszczurczy nie związała się z Armią Krajowa – jedyną organizacją uznawaną za konspiracyjne Wojsko Polskie. Wraz z częścią Narodowej Organizacji Wojskowej Stronnictwa Narodowego, która nie podporządkowała się akcji scaleniowej z AK utworzyli jesienią 1942 r. Narodowe Siły Zbrojne, ale przywódcy NSZ szybko wdali się w rywalizację i spory w kwestii porozumienia z Polskim Państwem Podziemnym i uznania zwierzchnictwa AK, czego członkowie Związku Jaszczurczego nadal odmawiali. Na początku 1944 r. Zbigniew Stypułkowski, przedstawiciel rozłamowców z NOW, którzy stanowili większość sił NSZ, podpisał w imieniu organizacji umowę scaleniową z AK, co wywołało sprzeciw Związku Jaszczurczego. Spowodowało to faktyczny rozłam w NSZ i funkcjonowanie dwóch organizacji o tej samej nazwie, które nie uznawały się wzajemnie. Jedna, na czele z ppłk. Albinem Rakiem podporządkowała się dowództwu AK, zachowując pewną autonomię, a druga, skupiona wokół ppłk. Stanisława Nakoniecznikoffa-Klukowskiego, wywodząca się z dawnego Związku Jaszczurczego i politycznie kierowana przez Grupę „Szańca”, zachowała samodzielność i jeszcze bardziej zradykalizowała swój dotychczasowy kurs. Po przekroczeniu przez Armię Czerwoną linii Bugu przywódcy Grupy „Szańca” przenieśli się z Warszawy do Częstochowy i Krakowa. NSZ bezskutecznie próbowały wówczas przeprowadzić mobilizację swoich sił i realizację planu utworzenia 3 dużych zgrupowań NSZ-ZJ, które następnie ewakuowałyby się na Zachód, na tereny zajęte przez wojska amerykańskie i brytyjskie, co udało się ostatecznie jedynie Brygadzie Świętokrzyskiej. Zakładano, że w ciągu kilkunastu miesięcy po upadku III Rzeszy dojdzie do rozpadu koalicji antyhitlerowskiej i wybuchu III wojny światowej pomiędzy niedawnymi sojusznikami – ZSRR i aliantami zachodnimi. W jej trakcie ewakuowane na Zachód oddziały NSZ-ZJ wrócić miały do Polski u boku Amerykanów i Brytyjczyków w roli wyzwolicieli kraju spod sowieckiej okupacji. Pod politycznym kierownictwem ONR-ABC miało nastąpić odrodzenie niepodległej Polskihttps://ohistorie.eu/2018/09/27/polskie-panstwo-podziemne-podziemie-nacjonalistyczne-podziemie-komunistyczne-proba-sil/..
W czerwcu 1944 r. w wyniku rozkazu komendanta Okręgu V Kieleckiego NSZ-ZJ, mjra NN ps. „Olgierd Mirski”, „Kordian” w rejonie wsi Wronów – Mirogonowice w powiecie opatowskim na Kielecczyźnie doszło do koncentracji kilku oddziałów partyzanckich NSZ-ZJ (oddziały Władysława Kołacińskiego ps. „Żbik”, por. Stanisława Grabdy ps. „Bem”, ppor. Edmunda Dachtera ps. „Bopp”, NN ps. „Ścibor”, pchor. Kazimierza Nowaka ps. „Łoś” i por. Henryka Figuro-Podhorskiego ps. „Step”, który czasowo przebywał na terenie Kielecczyzny). Sformowano z nich 3-batalionowy 204 Pułk Piechoty Ziemi Kieleckiej NSZ-ZJ, na czele którego 18 czerwca stanął mjr Eugeniusz Kerner ps. „Kazimierz”, „Jan Balcerowski”. Funkcję szefa sztabu objął rtm. Antoni Starnawski ps. „Leon”. Dowódcami poszczególnych kompanii zostali dowódcy oddziałów partyzanckich, z wyjątkiem „Ścibora”, którego zastąpił Zdzisław Jelnicki ps. „Nowina”. Pułk liczył ok. 450–600 ludzi. Prowadzono walkę zarówno z Niemcami, jak też partyzantką prokomunistyczną. Operowano z reguły siłami jednej lub kilku kompanii. Współdziałano czasem z miejscowymi oddziałami AK, a sporadycznie z BCh. W okresie od 15 do 25 lipca Pułkiem dowodził bezpośrednio, przybyły na inspekcję z Warszawy, p.o. Komendanta Głównego NSZ-ZJ ppłk Stanisław Nakoniecznikoff-Klukowski ps. „Kmicic”.
10 sierpnia przewodniczący Rady Politycznej NSZ – Zachód Kazimierz Gluziński wydał rozporządzenie o utworzeniu Grupy Operacyjnej „Zachód”. W tym celu w rejonie miejscowości Lasocin skoncentrowano kompanie 204. pp NSZ-ZJ. Dołączył do nich oddział mjra Antoniego Szackiego ps. „Dąbrowski”, „Bohun” w sile 76 ludzi. Wcześniej (7 sierpnia) w skład 204. pp NSZ-ZJ wszedł oddział wywiadowczy Komendy Głównej NSZ-ZJ pod dowództwem ppor. Wiktora Gostomskiego ps. „Nałęcz”. Przybył także komendant Okręgu V Kieleckiego NSZ-ZJ mjr NN ps. „Olgierd Mirski”. 11 sierpnia na mocy jego rozkazu, w którym powoływał się na rozkaz nowego Komendanta Głównego NSZ-ZJ gen. Tadeusza Jastrzębskiego ps. „Powała”, utworzono oficjalnie z tych oddziałów Brygadę Świętokrzyską NSZ-ZJ.
Struktura organizacyjna
W początkowym okresie Brygada Świętokrzyska liczyła ok. 850 ludzi. Jej uzbrojenie było jednak prawdopodobnie słabe i wynosiło 1 działko przeciwpancerne, 5 ciężkich karabinów maszynowych, 25 ręcznych karabinów maszynowych, 50 pistoletów maszynowych, 320 karabinów ręcznych (głównie kb Mauser), 2 pancerzownice PIAT i 1 karabin ppanc. Posiadana amunicja wystarczała zaledwie na godzinę walki. Podobnie stan umundurowania i obuwia był bardzo zły. Brygada składała się wówczas z: Kwatery Głównej, Sztabu, 202. pp Ziemi Sandomierskiej, 204. pp Ziemi Kieleckiej i oddziałów pomocniczych. Jej obsada osobowa była następująca: Dowódca – mjr Antoni Szacki ps. „Bohun”, „Dąbrowski” (do czasu przybycia wyznaczonego przez KG NSZ-ZJ oficjalnego dowódcy, do czego ostatecznie nie doszło) Zastępca Dowódcy – Władysław Marcinkowski ps. „Jaxa” Komendant Kwatery Głównej – kpt. Telesfor Piechocki ps. „Gustaw” Kapelan – ks. NN ps. „Benedykt” Szef Sztabu – kpt. NN ps. „Nawarra” (do 19 sierpnia 1944), mjr Leonard Zub-Zdanowicz ps. „Ząb” (od 19 sierpnia 1944) Szef organizacyjno-personalny – kpt. Stefan Marcinkowski ps. „Poraj Karol” Szef wywiadu – ppor. Wiktor Gostomski ps. „Nałęcz” (do września 1944), por. Mieczysław Godziszewski ps. „Mieczysław” (od września 1944) Szef operacyjny – kpt. NN ps. „Nawarra” Szef łączności – kpt. Walerian Milczarek ps. „Stanisław Wołyniak” Dowódca saperów – por. NN ps. „Korczak” Szef sanitarny – ppor. dr Ludger Zarychta ps. „Żar” Oficer oświatowo-wychowawczy – Józef Chmielewski ps. „Aleksander”, rtm. Jerzy Dobrzański-Zaleski ps. „Zaremba” Dowódca 202. pp – mjr Antoni Szacki ps. „Bohun”, „Dąbrowski” (do 13 sierpnia 1944), Władysław Marcinkowski ps. „Jaxa” (od 13 sierpnia 1944) Kwatermistrz – kpt. Tomasz Rzepecki ps. „Stefan Białynia” Dowódca plutonu zwiadu konnego – rtm. NN ps. „Piorun” Dowódca I batalionu – kpt. Henryk Figuro-Podhorski ps. „Step” Dowódca 1. kompanii – ppor. Jan Wódz ps. „Lampart” Dowódca 2. kompanii – por. Wacław Michalski ps. „Żur” Dowódca 3. kompanii (powstała później) – Bernard Lewandowski ps. „Leonard” Dowódca II batalionu – kpt. Henryk Karpowicz ps. „Rusin” Dowódca 4. kompanii – por. Edmund Dachtera ps. „Bopp” Dowódca 5. kompanii – por. Zygmunt Rafalski ps. „Sulimczyk” Dowódca 6. kompanii (powstała później) – kpt. Jerzy Jaxa-Maderski ps. „Kazimierz” thumb|200px|Orzeł 204.pp Brygada Świętokrzyska. Dowódca 204. pp – mjr Eugeniusz Kerner ps. „Kazimierz” (do 15 sierpnia 1944 r.), kpt. Jerzy Wojski (od 15 sierpnia 1944) Kwatermistrz – kpt. Wojciech Dzielski ps. „Halny” Dowódca plutonu zwiadu konnego – por. Zdzisław Jelnicki ps. „Nowina” Dowódca I batalionu – kpt. Wacław Janikowski ps. „Wilk” Dowódca 1. kompanii – por. Stanisław Grabda ps. „Bem” Dowódca 2. kompanii – por. NN ps. „Zbigniew” Dowódca 3. kompanii – por. Władysław Kołaciński ps. „Żbik” Dowódca II batalionu – kpt. NN ps. „Jerzy” Dowódca 4. kompanii – ppor. NN ps. „Walter” Dowódca 5. kompanii – ppor. NN ps. „Szalej” Dowódca plutonu szturmowego – ppor. NN ps. „Wiesław” Dowódca kompanii szkolnej – kpt. Jerzy Szyler ps. „Jur”, kpt. NN ps. „Nawarra”, kpt. Tadeusz Żółkiewski ps. „Most” Dowódca szwadronu kawalerii – mjr Jerzy Łoziński ps. „Lubicz” Dowódca żandarmerii – por. Roman Bisping ps. „Grot”.
Latem 1944 oficerem do zadań specjalnych Brygady został kapitan Hubert Jura „Tom” były dowódca Akcji Specjalnej NSZ okręgu Radom – współpracujący z Gestapo na tle walki z ugrupowaniami komunistycznymi, który koordynował jej kontakty z Niemcami. Hubert Jura został w lecie 1944, wyrokiem Komendy Głównej NSZ, skazany na karę śmierci za współpracę z Gestapo i ścigany przez NSZ i AK, mimo to po sformowaniu Brygady Świętokrzyskiej (nie podlegającej wówczas komendzie głównej NSZ, a jedynie odłamowi NSZ-ZJ), pełnił w niej funkcję oficera do zadań specjalnych. W tym czasie Brygada była często odwiedzana przez przedstawicieli najwyższych władz NSZ-ZJ i Grupy „Szańca”, m.in. 13 sierpnia przybył Antoni Goerne, który przebywał w Brygadzie do października, 31 sierpnia przyjechali płk Zygmunt Broniewski ps. „Bogucki”, inspektor NSZ – Zachód, a od 20 października nowy Komendant Główny NSZ-ZJ oraz Kazimierz Gluziński, przewodniczący Rady Politycznej NSZ – Zachód, z okazji obchodów rocznicy powstania listopadowego ponownie płk Z. Broniewski, K. Gluziński i Jerzy Iłłakowicz ps. „Zawisza”. W ramach Brygady Świętokrzyskiej prowadzono też działalność oświatowo-kulturalną, prowadzono wykłady i odczyty, wydawano od sierpnia 1944 własne pismo pt. „W marszu i boju”.
Według meldunku dowódcy Brygady z 6 grudnia 1944 przesłanego do Komendy Głównej NSZ-ZJ, liczyła ona 822 ludzi, w tym 73 oficerów, 92 podchorążych, 164 podoficerów i 493 szeregowych. 2 stycznia 1945 – po wizycie inspektora NSZ Zachód, mjra Zygmunta Broniewskiego ps. „Bogucki” – Brygada przeszła poważną reorganizację, która zaczęła obowiązywać tydzień później. Odtąd miała się składać z oddziałów liniowych, podległych bezpośrednio dowództwu oraz trzech pułków: Świętokrzyskiego, Jasnogórskiego i Legii Nadwiślańskiej. Na początku lutego 1945, w czasie przemarszu Brygady przez Śląsk, sformowany został czwarty pułk – Poznański. W skład każdego pułku wchodziły dwa bataliony, liczące po trzy kompanie, oraz pluton ckm (2 ckm i pancerzownica PIAT). Jest kwestią dyskusyjną, czy taki podział organizacyjny Brygady faktycznie istniał, gdyż prawdopodobnie wynikał on z planów rozbudowy jednostki na wiosnę 1945, do czego już nie doszło. Ponadto zaprzecza temu w swoich wspomnieniach mjr Antoni Szacki ps. „Bohun”, „Dąbrowski”, twierdząc, że przez cały okres istnienia Brygada posiadała niezmienioną strukturę organizacyjną, a wszelkie rozkazy o jej przekształceniu wydawano w celu zmylenia wroga. Jej nowa struktura organizacyjna miała wyglądać następująco: