thumb| thumb|Kwitnący pęd Przytulia wonna, marzanka wonna (Galium odoratum) – gatunek rośliny wieloletniej należący do rodziny marzanowatych. Występuje w Europie i Azji, na obszarach o klimacie suboceanicznym. Rozprzestrzenia się także w innych rejonach świata o klimacie umiarkowanym. W Polsce jest dość pospolita na całym niżu.

Dawne nazwy zwyczajowe: majownik, barwica wonna.

Morfologia Pokrój Delikatna roślina o wysokości do 30 cm, wytwarzająca liczne pędy pachnące sianem (zapach kumaryny). Często tworzy zwarte łany. Łodyga Podnosząca się, wątła, naga, czterokanciasta. Liście Wyrastają w okółkach, po 6-9. Są siedzące z przylistkami, ciemnozielone, lancetowatego kształtu, z szorstkimi brzegami. Liście na środku łodygi są zwykle największe. Kwiaty Na szczycie łodyg w baldachogronach wyrastają nieliczne, drobne kwiaty na krótkich szypułkach. Kwiatostany są z podsadkami, lub bez. Kielich kwiatowy niepozorny, korona o średnicy 4-6 mm z 4 białymi płatkami, jeden słupek, 4 pręciki. Owoc Kulista rozłupnia z gęstymi, haczykowatymi szczecinkami. Po dojrzeniu rozpada się na dwie rozłupki. Kłącze Cienkie, pełzające.

Biologia i ekologia Bylina, geofit i hemikryptofit. Kwitnie w maju i czerwcu. Kwiaty są owadopylne, a zapylenia dokonują zazwyczaj muchowate. Zabezpieczeniem przed samozapyleniem jest przedprątność, jednak jeśli z jakichś powodów, np. długotrwałej złej pogody nie doszło do zapylenia krzyżowego, i tak powstają nasiona, łatwo bowiem dochodzi do samozapylenia, gdyż wyższe pręciki po dojrzeniu opadają swoimi pylnikami na znamię słupka. Nasiona roznoszone są przez zwierzęta i ludzi (zoochoria), przyczepiając się haczykami do ubrań i sierści.

Rośnie w cienistych lasach liściastych, szczególnie bukowych. Wymaga gleb próchnicznych, dla których jest rośliną wskaźnikową. Jest rośliną cieniolubną i gatunkiem charakterystycznym dla rzędu (O.) Fagetalia. Liczba chromosomów: 2n = 44. Roślina trująca Ze względu na zawartość kumaryny, do celów leczniczych, kosmetycznych i spożywczych (p. niżej „Zastosowanie”) musi być stosowana z umiarem. Większe dawki mogą spowodować ból głowy i nudności.

Zagrożenia i ochrona Roślina objęta była w Polsce częściową ochroną gatunkową od 1957 roku na podstawie rozporządzeń wydawanych kolejno w latach: 1957 – Rozporządzenie Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 28 lutego 1957 r. w sprawie wprowadzenia gatunkowej ochrony roślin, 1983 – Rozporządzenie Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 30 kwietnia 1983 r. w sprawie wprowadzenia gatunkowej ochrony roślin, 1995 – Rozporządzenie Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 6 kwietnia 1995 r. w sprawie wprowadzenia ochrony gatunkowej roślin, 2001 – Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 11 września 2001 r. w sprawie listy gatunków roślin rodzimych dziko występujących objętych ochroną gatunkową ścisłą częściową oraz zakazów właściwych dla tych gatunków i odstępstw od tych zakazów, 2004 – Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 lipca 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących roślin objętych ochroną i 2012Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 5 stycznia 2012 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin (). Od 2014 roku nie podlega ochronie – Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin.

Zastosowanie Roślina lecznicza Surowiec zielarski: ziele Herba Asperulae zawiera kumarynę, garbniki, związki goryczowe, duże ilości polifenolokwasów, nieznaczne ilości flawonoidów (rutyna, kwercetyna). Działanie: przeciwbakteryjnie, rozkurczające, uspokajające. Napar z ziela zmniejsza napięcie ścian naczyń krwionośnych oraz mięśni gładkich układu pokarmowego i moczowego. Używany jest w zaburzeniach krążenia, żylakach (w tym hemoroidach), skurczach jelit i dróg moczowych. Pomaga także przy kamicy i dolegliwościach wątroby. Zbiór i suszenie: zbiera się przed kwitnieniem rośliny, przy ładnej pogodzie, suszy w miejscach przewiewnych i zacienionych. Podczas suszenia wydziela intensywną woń siana, po wysuszeniu czernieje. Roślina kosmetyczna Napar można pić w celu lekkiego przyciemnienia jasnej, bladej skóry. w tym samym celu ów napar można stosować jako kąpiel. Kumaryna stosowana jest jako substancja zapachowa w perfumach. Sztuka kulinarna Uwaga: zobacz ostrzeżenia w sekcji #Biologia i ekologia. Kwiaty są jadalne, charakteryzują się słodkim, orzechowym, waniliowym aromatem. Wykorzystuje się je m.in. do garnirowania potraw. Zbierane przed zakwitnięciem są ważnym składnikiem napoju majowego Maitrank wywarzanego w Arlon. Suszone liście przypominają zapachem świeżo skoszone siano. Sporządza się z nich syropy, galaretki, ziołowe herbatki, aromatyzuje też się nimi kremy, napoje alkoholowe (np. niemiecki napój majowy Maibowle/Waldmeisterbowle), octy i herbatę. Powodują ścinanie się mleka, dzięki czemu mogą być wykorzystywane do produkcji serów. Od 1974 w Niemczech stosowanie przytulii wonnej (niem. Waldmeister) w produktach kierowanych do dzieci jest nielegalne. Obecne na tamtejszym rynku słodkie wyroby „przytuliowe” takie jak galaretki, lody, napoje gazowane itp. są sztucznie barwione na zielono i zawierają niewielkie ilości tej rośliny lub nie zawierają jej wcale. Świeże lub gotowane liście dodaje się do sałatek owocowych. Gospodarstwo domowe Suszone liście znajdują zastosowanie jako składnik kompozycji zapachowych z suszonych roślin – w wytwarzaniu saszetek zapachowych oraz w sztuce potpourri. Suszona przytulia wonna wykorzystywana była też dawniej do neutralizacji brzydkich zapachów w domu (rozsypywano ją na podłodze) oraz jako środek odstraszający insekty. Podobnie jak przytulią właściwą (Galium verum), wypełniano nią poduszki i materace, co mogło być powodem kojarzenia jej z atrybutami takimi jak czystość i płodność. Przypisywano jej właściwości nasenne i uspokajające. Inne Suszone liście wykorzystywane są również do aromatyzowania tytoniu.

Przypisy

Bibliografia

Bolesław Broda, Jakub Mowszowicz. Przewodnik do oznaczania roślin leczniczych, trujących i użytkowych Wyd. PZWL, 1985. .

Kategoria:Marzanowate Kategoria:Rośliny lecznicze Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza