Ustrój polityczny Finlandii – Finlandia to demokratyczna republika parlamentarno-gabinetowa, w której modelu rządów można dopatrzyć się semiprezydencjalizmu. Wyrazicielem wielopartyjnego składu politycznego parlamentu jest rząd z premierem na czele, pełniący kierowniczą rolę w państwie (jest on częścią władzy wykonawczej). Parlament fiński jest unikameralny, liczący 200 członków pochodzących z wyborów powszechnych, sprawuje on władzę ustawodawczą. Premiera desygnuje prezydent, wybierany w wyborach powszechnych na kadencję trwającą 6 lat. Prezydent jest głową państwa, Dowódcą Naczelnym sił zbrojnych i prowadzi politykę zagraniczną państwa. Obecnie prezydentem Finlandii jest Alexander Stubb, a premierem Petteri Orpo. Sądownictwo jest niezależne od egzekutywy i legislatury. Nie ma sądu konstytucyjnego, zgodność ustaw z konstytucją nie może być podważana.
W Finlandii obowiązuje konstytucja z 1 marca 2000 roku (poprzednia pochodziła z 1919 roku).
Geneza ustroju Historia parlamentaryzmu fińskiego rozpoczęła się w 1906 roku, kiedy to po raz pierwszy zebrała się Eduskunta. Jak na owe czasy zgromadzenie to było wyjątkowe, ponieważ jego członkowie wybierani byli w wyborach powszechnych (głosować mogły także kobiety). Gdy Finlandia była zależna od Rosji, dochodziło wielokrotnie do rozwiązywania izby (w latach 1907–1917 osiem razy).
Finlandia uzyskała niepodległość w 1917 roku. Z powodu różnych, dość odległych od siebie koncepcji ustrojowych państwa, doszło nawet do wybuchu wojny domowej w 1918 roku. Dopiero w 1919 roku zakończono prace, których celem było opracowanie projektu nowej regulacji konstytucyjnej. Do tego czasu wciąż obowiązywał Akt o formie Rządu z 1772 roku, narzucony jeszcze przez króla szwedzkiego Gustawa III.
Komisji Konstytucyjnej przewodniczył prof. Kaarlo Juho Ståhlberg. Ustaliła ona projekt konstytucji w maju 1919 roku, 21 czerwca zatwierdził go fiński parlament, a 17 lipca regent Gustaf Mannerheim złożył na projekcie swój podpis. Konstytucja nosiła oficjalnie nazwę Akt o formie rządu z 17 lipca 1919 roku. Z biegiem czasu parlament uchwalał także inne ustawy, regulujące podstawowe materie konstytucyjnego ustroju państwa, które włączane są do kanonu fińskich praw podstawowych. Były to: Akt o parlamencie z 13 stycznia 1928 r., Akt o prawie parlamentu do badania zgodności czynności urzędowych członków Rady Państwa, Kanclerza Sprawiedliwości i Parlamentarnego Ombudsmana z 25 listopada 1922 r. (inaczej nazywany Aktem o odpowiedzialności ministerialnej), Akt o Trybunale Stanu z 25 listopada 1922 r., Akt o Samorządzie Wysp Alandzkich z 28 grudnia 1951 r.
Najważniejsza zmiana w Akcie o parlamencie to poprawka z 1954 roku, przedłużająca kadencję z 3 do 4 lat. Także Akt o formie rządu był wielokrotnie nowelizowany. Jedną z najważniejszych poprawek było wprowadzenie w 1994 roku bezpośrednich powszechnych wyborów na prezydenta. Do tego czasu wybory były pośrednie, dokonywane przez Kolegium Elektorów powoływanych w wyborach powszechnych. W 1988 roku odbyły się natomiast wybory, w których przyjęto zasadę, iż prezydentem zostawał ten, kto w I turze uzyska ponad 50% głosów. Jeżeli miałby mniej, zostawałby wybrany przez Kolegium powołane podczas tych samych wyborów w głosowaniu powszechnym.
Z czasem jednak okazało się, iż nowa konstytucja jest niezbędna. Nowy, tym razem już jednolity akt uchwalono 11 czerwca 1999, a weszła ona w życie 1 marca 2000 roku.
Konstytucja
Ustawa zasadnicza z 2000 roku przesunęła punkt ciężkości władzy z prezydenta, osłabiając jego pozycję na rzecz parlamentu. Składa się z 13 rozdziałów i 131 artykułów. Poszczególne rozdziały to: I. Podstawowe założenia – zawarta jest w nim m.in. definicja Finlandii jako demokratycznej republiki parlamentarnej. Deklaruje także nienaruszalność godności ludzkiej, praw jednostki i wolności, zapewnia również w społeczeństwie sprawiedliwość. Znajdują się tam też uregulowania dotyczące współpracy międzynarodowej państwa, choć brak jest uregulowań określających możliwość zrzeczenia się części kompetencji przez organy państwa na rzecz np. Unii Europejskiej. Rozdział ten określa także suwerena władzy, którym jest naród. Opisuje również strukturę zależności pomiędzy poszczególnymi organami władzy, ustanawiając w państwie trójpodział władzy. II. Podstawowe prawa i wolności – katalog praw i wolności obywatelskich, praktycznie powtórzona jest w tym miejscu treść Aktu o formie rządu z 1919 r. dotycząca tych kwestii, dodano tylko prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne. Dodatkowo zagwarantowano je wszystkim osobom przebywającym na terenie kraju, nie tylko obywatelom, jak było to uprzednio. III. Parlament i deputowani – określa status parlamentu, jego strukturę, sposób powoływania członków, warunki posiadania czynnego i biernego prawa wyborczego, charakter mandatów i immunitetów deputowanych. Dodatkowo uregulowano zagadnienia związane z funkcją Ombudsmana i jego zastępców. IV. Działalność parlamentu – mówi o przebiegu prac Eduskunty, między innymi zmniejszając liczbę czytań projektu ustawy przed jej uchwaleniem w porównaniu z uregulowaniami z Aktu o formie rządu. Wtedy były trzy czytania, obecnie tylko dwa. V. Prezydent Republiki i rząd – zawiera podstawowe uregulowania dotyczące stanowiska prezydenta. Wymienia w większości jego uprawnienia nie wymagające kontrasygnaty odpowiedniego ministra, reszta jego kompetencji znajduje się w ustawach zwykłych. W porównaniu z poprzednim ustrojem, rola prezydenta została ograniczona, m.in. stwierdzono, iż to parlament powołuje premiera, a prezydent nominuje tylko kandydata, który jednak bez poparcia izby nie może pełnić swojej funkcji. Po raz pierwszy zresztą pojawia się tutaj stanowisko premiera (nie uwzględnione w Akcie o formie rządu z 1919 r.), poza tym znaleźć można w rozdz. V uregulowania dotyczące formowania i pracy rządu. VI. Ustawodawstwo – reguluje kwestie związane z tworzeniem aktów prawnych najwyższego rzędu. VII. Finanse państwowe – zawiera uregulowania dotyczące ustawy budżetowej, którą rząd przedkłada do przyjęcia parlamentowi. Dodatkowo przepisy o nadzorze izby nad działalnością Narodowego Banku Finlandii i Instytucji Ubezpieczeń Społecznych. VIII. Stosunki międzynarodowe – rozdział ten ogranicza uprawnienia prezydenta w tej materii, w porównaniu z Aktem o formie rządu. Art. 93 mówi, iż musi on w kwestiach polityki zagranicznej współpracować z rządem. Oba te podmioty muszą uzgadniać wspólne stanowiska podczas obrad rządowej Komisji Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa, które następnie muszą uzyskać akceptację parlamentu. IX. Wymiar sprawiedliwości – wymienienie rodzaju sądów, zakaz powoływania sądów doraźnych, uregulowania dotyczące Trybunału Stanu, statusu sędziów, prokuratury i Prokuratora Generalnego, a także prezydenckiego prawa łaski. X. Nadzór nad legalnością – określa nadrzędność konstytucji nad innymi aktami prawnymi, ustanawia stanowiska Ombudsmana i Kanclerza Sprawiedliwości. XI. Administracja państwowa i samorząd lokalny – zawiera uregulowania dotyczące jednostek terytorialnych, nadaje autonomię samorządom lokalnym (nadaje im nawet prawo do pobierania podatków), art. 120 tego rozdziału poświęcony jest natomiast specjalnemu statusowi Wysp Alandzkich. XII. Obrona narodowa – nakładający na każdego Fina obowiązek obrony ojczyzny poprzez powszechną służbę wojskową, określa także prezydenta jako Głównodowodzącego Sił Zbrojnych, decydującego o mobilizacji, mianującego oficerów, za zgodą parlamentu decydującego o wojnie i pokoju. XIII. Postanowienia końcowe – określa wejście w życie konstytucji na 1 marca 2000 roku, jednocześnie zawieszając cztery z pięciu aktów konstytucyjnych (poza Aktem o Samorządzie Wysp Alandzkich z 28 grudnia 1951 r.).
Zmiana konstytucji Konstytucja Finlandii jest dość „sztywna”, co oznacza, iż sposób jej zmiany jest trudniejszy niż zwykłej ustawy. Po pierwsze, parlament musi zdecydować o tym bezwzględną większością głosów. Po drugie, decyzję taką zatwierdzić musi izba następnej kadencji większością 2/3 głosów.
Jest jednak jeszcze druga metoda zmiany konstytucji. Można tego dokonać poprzez uznanie projektu za pilny. Wymagana jest jednak większość 5/6, propozycja jest wówczas rozpatrywana przez parlament tej samej kadencji. Może być przyjęta przez minimum 2/3 deputowanych.
Parlament thumb|Siedziba parlamentu w Helsinkach Parlament fiński jest unikameralny, co oznacza, iż składa się z jednej izby. W języku fińskim nosi ona nazwę Eduskunta i w jej skład wchodzi 200 posłów. Jej siedzibą jest Eduskuntatalo w Helsinkach. Parlament uchwala ustawy, przyjmuje budżet, ratyfikuje umowy międzynarodowe i sprawuje nadzór nad poczynaniami rządu (przy pomocy pociągania jego członków do odpowiedzialności politycznej).
Wybory do parlamentu Kadencja parlamentu wynosi 4 lata. Ordynacja wyborcza pochodzi z 1952 roku, wzbogacona jest o poprawki z lat 1958, 1960 i 1965. Posłowie wybierani są w wyborach bezpośrednich, równych, powszechnych, tajnych, za pomocą reprezentacji proporcjonalnej. Czynne prawo wyborcze posiadają wszyscy ci obywatele, którzy najpóźniej w dniu wyborów kończą 18 lat, podobnie jest z biernym prawem wyborczym. Kandydować do parlamentu nie mogą osoby na wysokich stanowiskach państwowych, tj. Kanclerz Sprawiedliwości, Sędzia Sądu Najwyższego i Najwyższego Sądu Administracyjnego, Ombudsman i Prokurator Generalny, a także wojskowi.
Kraj podzielony jest na 16 dystryktów wyborczych, z każdego wybierana jest określona liczba posłów, której wielkość zależna jest od liczebności populacji zamieszkującej dany teren. Jeden z dystryktów jest jednomandatowy, są to Wyspy Alandzkie. Głosy oddaje się na listy, które charakteryzują się tym, że każdy kandydat posiada swoją listę. Kandydat zgłaszany jest przez grupę minimum 30 wyborców, którzy mogą także zgłosić grupę rezerwową. Grupy takie mogą przystępować do sojuszy wyborczych (tworzonych przez partie polityczne), ale tylko na terenie swojego okręgu. Kandydat nie musi zamieszkiwać w okręgu, w którym został zgłoszony. Nic nie stoi też na przeszkodzie, aby kandydował w kilku okręgach. Mandaty rozdzielane są według metody d’Hondta. Każda partia może skupić maksimum 200 kandydatów w swoich sojuszach wyborczych.
W przypadku, gdy deputowany zostanie później wybrany do Parlamentu Europejskiego, nie ma obowiązku złożenia mandatu. Zostaje on tylko zawieszony na czas zasiadania przez niego w Europarlamencie. W kraju jego obowiązki pełni zastępca.
Praca izby Według konstytucji, kadencja parlamentu rozpoczyna się w momencie oficjalnego potwierdzenia wyników wyborów, a kończy podczas kolejnych wyborów. Eduskunta odbywa coroczne sesje, które zaczynają się 1 lutego i trwają do następnego roku – ogłoszenia kolejnej sesji. Dzieli się ona na okres wiosenny i jesienny. Prezydent posiada prawo zwołania nadzwyczajnej sesji parlamentu. Obrady plenarne odbywają się we wtorek i w piątek, choć oczywiście mogą częściej.
Na pierwszym posiedzeniu plenarnym deputowani muszą okazać dowody tożsamości, ażeby udowodnić, iż zostali oni wybrani przez wyborców do zasiadania w izbie. Następuje także wyłonienie organów parlamentu. Najstarszy wiekiem deputowany odczytuje listę parlamentarzystów, spośród których wybierani zostają przewodniczący i jego dwóch zastępców. Tworzą oni Prezydium Parlamentu. W ciągu trzech dni od posiedzenia organizacyjnego, następuje oficjalna inauguracja, podczas której prezydent wygłasza uroczyste przemówienie.