Język sumeryjski (sum. 𒅴𒂠, eme-gi7/gir15, akad. Ŝumeru) – starożytny język używany w Sumerze, w południowej Mezopotamii od co najmniej IV tysiąclecia p.n.e. Jeden z najstarszych zapisanych języków. Jako język mówiony został wyparty przez język akadyjski około 1700 p.n.e., ale funkcjonował jako język tekstów religijnych, ceremonialnych i naukowych do około I wieku p.n.e. Był zapomniany do czasu odczytania w XIX wieku. Język sumeryjski nie jest spokrewniony z językami używanymi przez okoliczne ludy i jest na ogół uważany za izolowany. Do jego zapisu stosowano pismo klinowe. Sumeryjski był językiem aglutynacyjnym i ergatywnym.

Historia Okresy rozwoju języka Licząca trzy tysiące lat historia języka sumeryjskiego dzieli się na pięć okresów:

archaiczny lub wczesnosumeryjski (3100–2600 r. p.n.e.) starosumeryjski (2600–2200 r. p.n.e.) nowosumeryjski (2200–2000 r. p.n.e.) późnosumeryjski (2000–1700 r. p.n.e.) postsumeryjski (1700–100 r. p.n.e.)

Okres archaiczny (wczesnosumeryjski) Przeważają teksty z zakresu ekonomii i administracji. Znaleziska pochodzą głównie z Uruk (faza IVa i III) oraz z Szuruppak. Od okresu Dżemdet Nasr datuje się niektóre akty prawne i utwory literackie w formie archaicznej. Ponieważ elementy gramatyczne są w piśmie odzwierciedlone jedynie wyjątkowo, teksty w niewielkim jedynie stopniu pozwalają na zrozumienie struktury gramatycznej. Okres starosumeryjski Tekstom z zakresu ekonomii i administracji towarzyszą pierwsze dłuższe inskrypcje królewskie i pojedyncze teksty literackie. Miejscem znalezisk głównych jest Lagasz. Teksty tej fazy zawierają już pewne informacje dotyczące gramatyki języka sumeryjskiego. Po okresie semickiego królestwa Akadów (2350–2200 r. p.n.e.), który zbiega się ze znacznym spadkiem liczby tekstów sumeryjskich, następuje odrodzenie. Okres nowosumeryjski Najwięcej znalezisk pochodzi z okresu III dynastii Ur (okres Ur III). Liczne teksty z zakresu ekonomii pochodzą z Lagaszu, Ummy i Uru. Z tego okresu zachowało się sporo aktów prawnych i akt sądowych. Kluczowe znaczenie mają obszerne hymny Gudei, władcy miasta-państwa Lagasz, utrwalone na glinianych cylindrach (ok. 2130 r.), które pozwoliły na analizę podstaw języka sumeryjskiego (A. Falkenstein 1949/78). Okres późnosumeryjski Język sumeryjski był wciąż używany w mowie w niektórych częściach Mezopotamii południowej (obszar Nippur), był jednak głównie językiem pisanym, wykorzystywanym intensywnie w tekstach z zakresu ekonomii i administracji oraz królewskich inskrypcjach (często dwujęzycznych – sumeryjsko-akadyjskich). Wiele dzieł literackich przekazywanych ustnie od najstarszych czasów – wśród nich także sumeryjska wersja niektórych części znanego Eposu o Gilgameszu – zostało wówczas po raz pierwszy zapisanych przy użyciu pisma sumeryjskiego. Okres postsumeryjski Język sumeryjski nie był już używany w mowie, również jako język pisany był intensywnie wypierany przez język akadyjski (język babiloński na południu i język asyryjski na północy Mezopotamii). Odgrywał jeszcze rolę jedynie języka nauki, kultu i literatury. Tego, że przez długi czas język ten miał duże znaczenie, dowodzi jednakże, że jeszcze w VII wieku p.n.e. król asyryjski Aszurbanipal chwalił się w swej inskrypcji umiejętnością czytania tekstów sumeryjskich. Z okresu postsumeryjskiego pochodzi duża część list słownictwa dwujęzycznego (akadyjsko-sumeryjskiego), które w XIX wieku umożliwiły odczytanie języka sumeryjskiego.

Poprzednicy i sąsiedzi Sumerów Trudno jest powiązać pojawienie się Sumerów z określonymi horyzontami archeologicznymi czy wydarzeniami. Starsze badania języka Sumerów (np. Falkenstein) opierały się na założeniu, że Sumerowie nie byli ludnością rdzenną południowej Mezopotamii, lecz przywędrowali tam dopiero w IV tysiącleciu p.n.e. i zasymilowali się z jej mieszkańcami. Doszukiwano się przedsumeryjskiego substratu językowego (zwanego niekiedy językiem protoeufrackim), mającego być źródłem słów, których nie można wyjaśnić na podstawie języka sumeryjskiego. Należą do nich nazwy miast, takie jak Ur, Uruk (Unug), Larsa i Lagasz, imiona bogów – Nansze i Gatumdu, jak również pojęcia z zakresu rolnictwa – apin ‘pług’, engar ‘oracz’, ulušin ‘piwo pszeniczne’, nimbar ‘drzewo daktylowe’, nukarib ‘ogrodnik’, taskarin ‘bukszpan’ oraz określenia z dziedziny obróbki metali – simug ‘kowal’ i tibira ‘blacharz’. Obecność tych słów w języku przedsumeryjskim nasuwa naturalnie pytania dotyczące poziomu cywilizacyjnego, jaki reprezentowali Sumerowie w czasie, gdy przybyli do Mezopotamii.

Nie ma jednak pewności co do prawidłowości interpretacji ww. przykładowych wyrazów, gdyż nie ma pewności co do struktury słów sumeryjskich w pierwszej połowie III tysiąclecia p.n.e. W szczególności wcześniejsi badacze uznawali słowa zawierające więcej niż jedną sylabę za niesumeryjskie, co obecnie uznawane jest za niewłaściwe kryterium. Cytując G. Rubio (1999): „Nie istnieje żaden jednolity substrat, który zostawiłby ślad w słownictwie sumeryjskim. Wszystko, co można odkryć, stanowi złożoną sieć zapożyczeń o często trudnym do ustalenia kierunku.”

Sumerowie weszli stopniowo w proces symbiozy z semickim narodem Akadów, co skutkowało wzajemnym wpływem obu języków. Dotyczy to szyku wyrazów w zdaniu, fonetyki, przypadków, a przede wszystkim wzajemnych zapożyczeń leksykalnych. Około 7% słownictwa akadyjskiego stanowią zapożyczenia z języka sumeryjskiego. Również późniejszy język sumeryjski zawierał 3–4% ze słów akadyjskich (Edzard 2003).

Od początku III tysiąclecia p.n.e pod wpływem wysoko rozwiniętej kultury sumeryjskiej byli również Elamici zamieszkujący w Chuzestanie nad Zatoką Perską (współczesny południowy Iran). Znalazło to odbicie w elamickich systemach pisma. Obok rozwoju własnego pisma Elamici przejmowali i adaptowali systemy pisma stosowane w Mezopotamii. Nie ma natomiast prawie żadnych dowodów na wpływ Elamitów na Sumerów.

Nie da się również udowodnić wpływu „obcych narodów”, tj. Lulubejów, Gutejów i innych, których Sumerowie stopniowo podbili w III tysiącleciu p.n.e., na język sumeryjski. Języki tych narodów są jednakże prawie nieznane.

Jeden z najstarszych języków pisanych thumb|Sumeryjska inskrypcja monumentalna z XXVI wieku p.n.e. Najpóźniej od połowy IV tysiąclecia p.n.e. Sumerowie odgrywali w południowej Mezopotamii decydującą rolę w przejściu do wysoko rozwiniętej kultury, w szczególności m.in. w rozwoju pisma, które mogło być stosowane w gospodarce i administracji, co miało miejsce ok. 3200 r. p.n.e. (znaleziska w Uruk IVa). Język sumeryjski jest jednym z pierwszych języków, dla których wynaleziono pismo. Tylko najstarsze hieroglify egipskie sięgają czasów, w których używano pisma sumeryjskiego. Związek między tymi dwoma zdecydowanie najstarszymi systemami pisma pozostaje niejasny.

Około 3200 r. p.n.e. wzory wyciskane dotąd na glinianych tokenach zaczęto odciskać na większych kawałkach gliny, dodając przy tym inne znaki. Z tej archaicznej formy w przeciągu niewielu stuleci rozwinęło się w pełni pismo klinowe, nazwane tak z powodu formy znaków, które odciskano ostrym rylcem w miękkiej glinie. Pismo to zachowało się na glinianych tabliczkach oraz innych nośnikach, takich jak posągi i budynki odkryte podczas archeologicznych prac wykopaliskowych w Mezopotamii. Zostało przejęte przez Akadów, Babilończyków, Asyryjczyków, Eblaitów, Elamitów, Hetytów, Hurytów i Urartejczyków na potrzeby ich własnych języków.

Pierwotnie sumeryjskie pismo klinowe było pismem ideograficznym lub logograficznym. Każdy znak oznaczał jedno słowo, którego znaczenie początkowo można było rozpoznać. W przeciągu kilku stuleci rozwinęła się dodatkowo forma reprezentacji sylab według zasady rebusu, zgodnie z którą znakom przyporządkowana była jedna lub więcej wartości fonetycznych sylaby (o formie najczęściej V, CV, VC, CVC, przy czym V oznacza samogłoskę, a C – spółgłoskę). W ten sposób powstało pismo logograficzno-fonetyczne.

Transliteracja pisma klinowego oraz jego analiza gramatyczna przedstawione są na przykładzie poniższego krótkiego tekstu – inskrypcji umieszczonej na wypalanej cegle przez Gudeę, władcę miasta-państwa Lagasz (ok. 2130 r. p.n.e.). pismo klinowe 100x33px100x33px 100x33px100x33px100x33px100x33px 100x33px100x33px100x33px transliteracja diĝir inana nin-kur-kur-ra nin-a-ni analiza dInana nin+kur+kur+ak nin+ani+[ra]

100x33px100x33px100x33px 100x33px100x33px100x33px 100x33px100x33px100x33px100x33px gu3-de2-a pa.te.si šir.bur.la ki Gudea ensi2 Lagaski

100x33px100x33px100x33px100x33px100x33px100x33px ur-diĝir-ĝa2-tum3-du10-ke4 ur+dĜatumdu+ak+e

100x33px100x33px100x33px100x33px100x33px100x33px 100x33px100x33px100x33px e2-ĝir2-su.ki.ka-ni mu-na-du3 e2+Ĝirsuki+ak+ani mu+na+n+du3

Uwagi: diĝir oraz ki oznaczają tutaj determinatywy, w analizie umieszczone są one w indeksie górnym; pa.te.si oraz šir.bur.la to tzw. złożenia typu „diri”.

Tłumaczenie: Inannie, władczyni wszystkich krajów, swej pani, Gudea, władca Lagasz, sługa bogini Ĝatumdu, dom w mieście Ĝirsu dla niej wzniósł.

W celu uzyskania dalszych informacji dotyczących pisma sumeryjskiego oraz transkrypcji i transliteracji patrz artykuł pismo klinowe.

Koegzystencja Sumerów i Akadów Przez całe III tysiąclecie p.n.e. język sumeryjski dominował w południowej Mezopotamii. Okres dominacji przerwany został tylko w czasie istnienia semickiego królestwa Akad (2350–2200 p.n.e.). Od ok. 2600 r. p.n.e. Sumerowie coraz silniej konkurowali z Akadami, ludnością semicką (początkowo w północnej części Mezopotamii), przy czym stosunek wzajemny tych grup do siebie cechowała nie tyle wrogość, co dużo bardziej stopniowa asymilacja i integracja, prowadząca ostatecznie do koegzystencji tych narodów oraz ich języków (sumeryjsko-akadyjski obszar koegzystencji językowej, i wzajemnych wpływów językowych, patrz Edzard 2003). Począwszy od 2000 r. p.n.e. język sumeryjski tracił powoli na znaczeniu, a naród i kultura sumeryjska zostały stopniowo wchłonięte przez ludność semicką, której liczba rosła m.in. wskutek dalszej migracji na tereny zamieszkiwane przez Sumerów. Przyjmuje się, że język sumeryjski przestał być używany jako język mówiony około 1700 r. p.n.e., najpóźniej w 1600 r. p.n.e. Jako język kultu religijnego, nauki, literatury i oficjalnych inskrypcji królewskich był używany jednak długo potem. Ostatnie teksty sumeryjskie pochodzą z końcowej fazy epoki pisma klinowego (ok. 100 r. p.n.e.).

Dialekty i socjolekty Pomimo iż w jednym z późniejszych tekstów wymieniony został cały szereg dialektów (a właściwie socjolektów) języka sumeryjskiego, obok języka standardowego eme-gi(r) możliwe było poznanie tylko jednego socjolektu eme-sal i to jedynie w późnosumeryjskich przekazach literackich. Tę formę językową stosowano głównie wówczas, gdy w utworach literackich głos zabierały istoty żeńskie, podczas gdy części narracyjne oraz wypowiedzi mężczyzn były zapisywane w języku standardowym. Różnice pomiędzy tym socjolektem a językiem standardowym polegały na fonetycznych przekształceniach rdzenia wyrazu i morfologicznych elementów słowotwórczych, a także na użyciu słów niewystępujących w języku standardowym (np. mu-ud-na zamiast nital ‘małżonek’, mu-tin zamiast ki-sikil ‘dziewica’).

Odkrycie thumb|upright|Jules Oppert