thumb|Trzmielina brodawkowata Trzmielina (Euonymus L.) – rodzaj krzewów z rodziny dławiszowatych. Obejmuje 140 gatunków. Rośliny te występują w strefie umiarkowanej półkuli północnej – w Ameryce Północnej, Europie, północno-zachodniej Afryce i w Azji, schodząc do strefy międzyzwrotnikowej w Ameryce Centralnej (na południu do Kostaryki), w południowo-wschodniej Azji sięgając do Nowej Gwinei i Queensland w Australii oraz na Madagaskarze (tamtejsze rośliny bywają wyodrębniane jako Astrocassine). Największe zróżnicowanie osiągają w Chinach, gdzie rośnie 90 gatunków, w tym 50 to endemity. W Europie występują naturalnie cztery gatunki. W Polsce dziko rosną dwa gatunki – trzmielina pospolita E. europaea i trzmielina brodawkowata E. verrucosa. Rośliny te występują w lasach i zaroślach.

Liczne gatunki uprawiane są jako ozdobne (w Polsce ok. 20, choć w większości w kolekcjach). Szczególnie popularne są: trzmielina Fortune’a E. fortunei ze względu na zimozielone liście, płożący i pnący pokrój oraz liczne odmiany pstrolistne, trzmielina japońska E. japonicus także zimozielona i z pstrolistnymi odmianami, bywa uprawiana jako roślina pokojowa, trzmielina Maacka E. maacki. Często uprawiane są dla jaskrawych owoców (zwłaszcza trzmielina szerokolistna E. latifolius i wielkoskrzydła E. macropterus, dla przebarwiających się na czerwono liści, dla oryginalnych, ozdobionych korkowatymi listewkami pędów (trzmielina oskrzydlona E. alatus). Korzenie trzmieliny brodawkowatej E. verrucosa i pospolitej E. europaea są ważnym surowcem do produkcji gutaperki. Owoce i nasiona wielu gatunków są trujące, były wykorzystywane do usuwania wszy. Z nasion trzmieliny pospolitej uzyskiwano jednak też żółty barwnik, którym barwiono masło. Pozyskiwano z nich także olej, a węgiel drzewny z tego gatunku wykorzystywano do wyrobu prochu. Twarde, żółte drewno trzmielin wykorzystywane jest do wyrobu wrzecion, klawiszy, ćwieków, wykałaczek, smyczków.

Morfologia thumb|Euonymus carnosus thumb|Trzmielina japońska Pokrój Krzewy i drzewa do 10 m wysokości, rzadko pnącza o pędach z czepnymi korzonkami przybyszowymi. Pędy zwykle nagie, rzadko owłosione (E. velutinus). Obłe na przekroju, ale często też czterograniaste i nawet oskrzydlone – z korkowatymi listewkami, czasem z twardymi brodawkami. Liście Nakrzyżległe, rzadko skrętległe lub okółkowe, zimozielone lub sezonowe, z przylistkami. Blaszki pojedyncze, lancetowate, eliptyczne, jajowate i odwrotnie jajowate, całobrzegie lub drobno piłkowane lub karbowane. Jesienią przebarwiające się zwykle na czerwono. Kwiaty Obupłciowe, zwykle drobne – do 1 cm średnicy (większe do 2 cm tylko u E. grandiflorus). Zebrane są zwykle po kilka–kilkanaście w kwiatostany wierzchotkowe, rzadko rozwijają się pojedynczo, zawsze w kątach liści na tegorocznych odcinkach pędów. Kwiaty są czterokrotne (pięciokrotne tylko u E. americanus). Kielicha brak. Korona kwiatu składa się z płatków zwykle blado zabarwionych – białawych, zielonkawych, żółtawych do brunatnoróżowych i ciemnopurpurowych. Pręciki wyrastają z krążka miodnikowego zrośniętego z zalążnią, czasem pylniki są siedzące, zwykle podłużne, żółte do purpurowych. Zalążnia zwykle z czterech lub pięciu owocolistków, w każdej z komór z dwoma, rzadziej większą liczbą zalążków, zwieńczona jest krótką, pojedynczą szyjką słupka. Owoce Cztero- i pięciokomorowe torebki osiągające od 5 do 25 mm średnicy, często kuliste, ale też czasem z mniej lub bardziej widocznymi wcięciami między komorami, czasem brzegi komór dodatkowo wydatne z powodu skrzydełek. Torebki zwykle różowe do czerwonych, gładkie lub z wyrostkami, czasem nawet kolczastymi. Nasiona otoczone są częściowo lub w całości pomarańczową lub czerwoną osnówką.

Systematyka thumb|Trzmielina oskrzydlona thumb|Owoc trzmieliny amerykańskiej thumb|Trzmielina Fortune’a 'Silver Queen' Pozycja systematyczna Rodzaj należący do podrodziny Celastroideae z rodziny dławiszowatych Celastraceae. Rodzaj jest taksonem monofiletycznym pod warunkiem włączenia do niego gatunków z rodzaju Glyptopetalum. Tradycyjny podział rodzaju na 5 sekcji, bazujący na morfologii owoców, tylko częściowo potwierdzony został jako zgodny z filogenezą odczytaną na podstawie analiz molekularnych. Klad bazalny w obrębie rodzaju stanowią dwie grupy siostrzane odpowiadające sekcjom Melanocarya i Echinococcus (w tej drugiej zagnieżdżony jest gatunek E. bockii z sekcji Illicifolia). Pozostałe gatunki z trzech sekcji (Euonymus, Illicifolia i Kalonymus) są wymieszane w obrębie osobnej grupy. Jej klad bazalny tworzą gatunki z zagnieżdżonego tu rodzaju Glyptopetalum wraz z siostrzanym względem nich E. tingens.

Wykaz gatunków

Nazewnictwo Euonymus to starożytna nazwa grecka u Teofrasta z Eresos oznaczająca oleandra pospolitego. Powstała z przedrostka eu- oznaczającego „dobry, właściwy” oraz słowa ónoma oznaczającego „nazwę, imię”, co tłumaczone jest jako „roślina dobrego/właściwego imienia”. Nazwa ta przeniesiona została na trzmielinę przez Josepha Pittona de Tourneforta, najwyraźniej ironicznie/przewrotnie (ze względu na trujące właściwości). Nazwa utrzymana została przez Karola Linneusza, u którego w Species Plantarum zapisana została w postaci Evonymus. W przeszłości obowiązywał taki zapis ortograficzny greckiego ευ jak w źródle nazwy lub oba warianty (eu- i ev-). Współcześnie, zgodnie z art. 60 międzynarodowego kodeksu nomenklatury botanicznej, obowiązuje zapis Euonymus.

Polska nazwa zwyczajowa dawniej to „montwa/mątwa”, „trzmiel/przmiel”, „trzmielina/przmielina”, „trzmielnica”, ujednolicona od początku XX wieku do „trzmielina”.

Przypisy

Kategoria:Dławiszowate Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza