Nikołaj Aleksandrowicz Bierdiajew (; ur. w Obuchowie, zm. 23 marca 1948 w Clamart) – rosyjski filozof, zaliczany do grona największych myślicieli prawosławnych XX wieku, zwolennik nadziei powszechnego zbawienia, jeden z tzw. wiechowców. Był, obok Lwa Szestowa, najbardziej znanym na Zachodzie rosyjskim filozofem XX wieku.

Życiorys Urodził się w arystokratycznej rodzinie. Jego matką była księżniczka Aleksandra Kudaszowa, jej matką chrzestną zaś Elżbieta Krasińska, wdowa po Zygmuncie Krasińskim (1812–1859). Miał także polskich krewnych, Marię Branicką (1843–1919), księżniczkę z domu Sapieha, która była kuzynką jego matki. W 1894 roku wstąpił do Imperatorskiego Uniwersytetu Kijowskiego św. Włodzimierza, gdzie pod wpływem Gieorgija Czełpanowa zainteresował się filozofią.

W Rosji działał w ruchu socjalistycznym, za co zesłano go do Wołogdy. Po przewrocie bolszewickim, z uwagi na jego związki z marksizmem, w 1920 roku mianowano go dziekanem na wydziale filozofii uniwersytetu moskiewskiego. Jednak już w 1921 roku został aresztowany i oskarżony o szpiegostwo. Po przesłuchaniu przez Feliksa Dzierżyńskiego został zwolniony. Po niedługim czasie znów został aresztowany, po czym polecono mu opuścić miasto. W 1922 roku aresztowano go raz jeszcze i otrzymał wtedy nakaz wyjazdu z Rosji Sowieckiej pod groźbą rozstrzelania, z powodu jawnej niechęci wobec komunizmu. Wyjechał w zorganizowanej przez bolszewików grupie około siedemdziesięciu intelektualistów (tzw. „statek filozofów”). Po wydaleniu mieszkał w Berlinie, a następnie w Paryżu. Brał udział we francuskim życiu intelektualnym, a w latach 1926–1939 redagował pismo Put′ ().

Pod koniec życia ulegał stopniowej fascynacji Związkiem Radzieckim. Rewolucję bolszewicką interpretował w duchu słowianofilskim jako zjawisko specyficznie rosyjskie, które – jakkolwiek okrutne – uchroniło Rosję przed zgubą europeizacji i liberalizacji. Niedługo przed śmiercią wystąpił o radziecki paszport i planował wrócić do ZSRR.

Życie prywatne thumb|Nikołaj Bierdiajew w 1912 Miał żonę, którą poznał w 1904 r. (1874–1945) opisała życie męża i opublikowała w postaci pamiętnika Zawód: żona filozofa. Z zapisków tych wynika, że Bierdiajew był bardzo troskliwym, czułym i oddanym mężem. Uważał żonę za osobę wyjątkową i często dziękował Bogu, że pozwolił mu uczestniczyć w tak pięknym zjawisku, jakim było jego małżeństwo. Dzienniki żony powstawały na emigracji, kiedy osiedlili się we Francji. Mieszkali razem z siostrą Lidii – Eugenią. Lidia była inteligentną, bardzo religijną kobietą, znała literaturę klasyczną, pisała wiersze, które filozof zamierzał wydać po jej śmierci.

Poglądy Początkowo zajmował się marksizmem, później nawrócił się na chrześcijaństwo, któremu pozostał wierny do końca życia. Późniejsza filozofia Bierdiajewa była jedną z wczesnych odmian egzystencjalizmu. Swoją egzystencjalną filozofię Bierdiajew skoncentrował wokół pojęcia twórczości i czynu twórczego, nazywając swój projekt filozoficzny mianem „filozofii twórczości”. Dla Bierdiajewa istotą czynu twórczego ma być ostateczne przezwyciężenie upadku świata poprzez „wyniesienie” tego świata do rzeczywistości noumenalnej: ludzkość, w oparciu o znajdujący się w niej pierwiastek boski, musi dokończyć akt powszechnego zbawienia rozpoczęty przez odkupienie win na krzyżu.

W swojej myśli egzystencjalnej – głęboko religijnej z jednej strony, z drugiej zaś otwartej na dialog z krytyką wiary i Kościoła – Bierdiajew wychodził od człowieka do Boga. Zajmował go problem zła i absurd nienawiści świata do dobra; mękę Chrystusa interpretował jako wejście Boga w najgłębszą warstwę człowieczeństwa. Cierpienie uważał za tak zasadnicze dla człowieczeństwa, że kartezjańską figurę „Myślę, więc jestem” parafrazował: „Cierpię, więc jestem”.

Od wielu innych myślicieli rosyjskich odróżnia go nieobecność w jego pismach rosyjskiego nacjonalizmu, odważny krytycyzm wobec Rosji i Cerkwi prawosławnej oraz stosunek do przedstawicieli wszystkich narodów i warstw społecznych w duchu uniwersalizmu chrześcijańskiego. Pomimo tego Bierdiajew był intelektualnie silnie związany z tradycją filozofii rosyjskiej oraz teologią prawosławną.

Temat wolności jest podstawowym zagadnieniem w twórczości Bierdiajewa. Bierdiajew pisał o komunizmie jako o systemie niebędącym systemem socjalnym, lecz religią – dlatego fanatycznie oponującym innym religiom, zwłaszcza chrześcijaństwu. Stąd wysuwał logiczny wniosek o nieuchronnej kolizji komunizmu z innymi religiami. Twierdził, że z powodu swej nietolerancyjności i fanatyczności komunizm nie może być naukową lub intelektualną teorią. Jako religijny filozof, Bierdiajew nie mógł zaakceptować likwidacji wolności osobistej oraz zasady dominacji społeczeństwa nad jednostką głoszonej przez bolszewików.

Do centralnych tematów twórczości Bierdiajewa należy dialektyka między „boskim” i „ludzkim” elementem rzeczywistości. Z kolei prawie wszystkie one zdają się koncentrować wokół idei Bogoczłowieczeństwa.

Jednym z centralnych tematów jego dociekań filozoficznych była filozofia miłości. W 1907 opublikował artykuł Metafizyka płci i miłości () w czasopiśmie Pieriewał (). Inne prace, w których najszerzej poruszał problem płci i kobiet, to: Rozważania o egzystencji, Sens twórczości, O przeznaczeniu człowieka oraz Autobiografia filozoficzna. Na rozumienie miłości przez Bierdiajewa bardzo duży wpływ mieli tacy myśliciele, jak Władimir Sołowjow i Wasilij Rozanow.

W swej filozofii miłości Bierdiajew był zwolennikiem poglądu, że pierwszy człowiek – Adam, stworzony na obraz Boży, nie był u swych początków ani mężczyzną, ani kobietą. Dopiero na skutek grzechu pierworodnego ujawniła się differentia elementu żeńskiego i męskiego. Rozpad Androgyna wywarł deformujący skutek na obraz Boży w człowieku. Pomimo tego, człowiek pozostaje u swych praźródeł istotą androgyniczną. Według Bierdiajewa, Androgynem był także Jezus Chrystus, który na nowo zjednoczył mężczyznę i niewiastę w jeden androgyniczny obraz. Zdaniem Piotra Przesmyckiego, taki pogląd jest zarazem bezzasadny i naiwny, natomiast Bierdiajewowska teoria androgyniczności człowieka stoi w wyraźnej sprzeczności z doktryną chrześcijańską.

Dzieła thumb|Grób Nikołaja Bierdiajewa na cmentarzu w Clamart Jest autorem ponad 40 książek i kilkuset artykułów. Sens twórczości (1915) Los Rosji (1918) Nowe średniowiecze (1924 – wyd. pol. 1936) wersja cyfrowa w Elbląskiej Bibliotece Cyfrowej Sens historii Autobiografia filozoficzna (tytuł oryginalny Самопознание. (Опыт философской автобиографии), YMCA-Press, Paryż 1949, wyd. II uzup. i popr. 1983; tłum. Henryk Paprocki, Antyk, Kęty 2002, ) Egzystencjalna dialektyka Boga i człowieka Filozofia nierówności Filozofia wolności (wyd. pol.: tł. Ewa Matuszczyk, Białystok: Orthdruk, 1995. ) Królestwo Ducha i królestwo cezara Światopogląd Dostojewskiego Źródła i sens rosyjskiego komunizmu Niewola i wolność człowieka. Zarys filozofii personalistycznej . Rozważania o egzystencji Zarys metafizyki eschatologicznej Rosyjska idea (1946)

Przypisy

Bibliografia w języku polskim

Paweł Fiktus, Kilka refleksji dotyczących rozważań Mikołaja Bierdiajewa o prawie w: Państwo Prawne, nr 10, 2021 r.

w języku rosyjskim

Linki zewnętrzne Strona Mikołaja Bierdiajewa w Bibliotece «ВѢХИ» Informacje bibliograficzne i wiele tłumaczeń dzieł Bierdiajewa na język angielski Dzieła Nikołaja Bierdiajewa w bibliotece Polona

Kategoria:Ludzie urodzeni w Obuchowie Kategoria:Wiechowcy Kategoria:Rosjanie we Francji Kategoria:Zesłańcy do Wołogdy Kategoria:Ludzie związani z Clamart Kategoria:Urodzeni w 1874 Kategoria:Zmarli w 1948 Kategoria:Rosyjscy filozofowie XX wieku Kategoria:Filozofowie miłości