Sun Jat-sen (ur. 12 listopada 1866 w Xiangshan, zm. 12 marca 1925 w Pekinie) – chiński polityk i rewolucjonista, przywódca i twórca Kuomintangu. Teoretyk chińskiego socjalizmu. Uznawany za twórcę nowoczesnych i demokratycznych Chin. Odegrał znaczącą rolę w obaleniu rządów mandżurskiej dynastii Qing. Pierwszy, tymczasowy prezydent Republiki Chińskiej, w późniejszym okresie pozostawał de facto głową państwa. W Chińskiej Republice Ludowej określany jest jako „prekursor rewolucji demokratycznej”, a w Republice Chińskiej na Tajwanie jako „Ojciec Narodu”.
Sun uważany jest za jednego z największych przywódców współczesnych Chin. Po sukcesie rewolucji szybko znalazł się poza rządem nowo powstałej Republiki Chińskiej. Sun nie skonsolidował władzy, a jego partia po jego śmierci podzieliła się na dwie frakcje. Sun opracował filozofię polityczną znaną jako Trzy zasady ludowe – nacjonalizm, demokracja i rząd ludowy (socjalizm).
Życiorys Wczesny okres życia, rodzina, pobyt na Hawajach thumb|left|Ojciec Sun Jat-sena – Sun Dacheng thumb|left|Matka Sun Jat-sena thumb|Rodzina Sun Urodził się 12 listopada 1866 roku w rodzinie biednych rolników w wiosce Cuiheng w powiecie Xiangshan (obecna prowincja Guangdong). Jego rodzina należała do grupy etnicznej Hakka„浓浓乡情系中原–访孙中山先生孙女孙穗芳博士” [Wywiad z prawnukiem Sun Jat-sena. chinanews.com.. W wieku dziesięciu lat rozpoczął naukę w szkole podstawowej. W 1879 roku został ściągnięty na Hawaje przez swojego starszego brata Sun Meia, który wyemigrował na wyspy w poszukiwaniu pracy„Sun Yat Sen Biography – Dr Sun Yat- Sen Childhood, Life, Timeline”. Famous People.. Zamieszkał w skromnym majątku brata w Honolulu. W Honolulu spotkał późniejszego rewolucjonistę Lu HaodongaSingtao daily. Saturday edition. 23 października 2010. 特別策劃 section A18. Sun Yat-sen Xinhai revolution 100th anniversary edition 民國之父..
Po ukończeniu szkoły podstawowej rozpoczął naukę w college’u ʻIolani School, gdzie uczył się języka angielskiego, historii Wielkiej Brytanii, matematyki, przyrody i religii chrześcijańskiej. Początkowo z trudnościami posługiwał się angielskim, jednak uczył się języka tak szybko, że otrzymał nagrodę za wybitne osiągnięcia od hawajskiego króla Kalākaua. Edukację w college’u ʻIolani School zakończył w 1882 roku. Następnie przez jeden semestr uczęszczał do Oahu College (obecnie znany jako Punahou School)Brannon, John (16 kwietnia 2007). „Chinatown park, statue honor Sun Yat-sen”. Honolulu Star-Bulletin.. W 1883 roku został odesłany do Chin przez brata, który obawiał się zbytniego zainteresowania chrześcijaństwem które wykazywał Sun. W świątyni Beijidian w Cuiheng, Sun spotkał Lu Hao, przyjaciela z okresu jego pobytu na Hawajach. Hao i Sun przewrócili posąg przedstawiający boga-cesarza, tym samym narażając się na gniew wieśniaków, a Sun musiał uciekać do Hongkongu„歷史與空間：基督教與近代中國革命的起源──以孫中山為例 – 香港文匯報”. Paper.wenweipo.com.. Jeszcze w tym samym roku dostał się do Hongkongu, gdzie rozpoczął studia w Diecezjalnej Szkole Chłopięcej. Od 1884 do 1886 roku edukował się w Centralnej Szkole Rządowej (później znanej jako College Królowej), w tym samym roku poślubił , która została wybrana przez jego rodziców. Ze związku tego miał trójkę dzieci: syna i dwie córki.
W 1884 albo w 1885 roku w czasie studiów medycznych w Hongkongu został ochrzczony przez amerykańskiego misjonarza. Uczęszczał do kościoła Tsai, założonego w 1888 roku przez brytyjską organizację misyjną London Missionary Society”.. Sun widział w rewolucji zjawisko podobne do misji zbawienia w kościołach chrześcijańskich, jego nawrócenie na chrześcijaństwo wpłynęło na jego rewolucyjne ideeSoong, (1997) s. 151–178.. W późniejszym czasie został ojcem chrzestnym pisarza science-fiction Paula Linebargera (piszącego pod pseudonimem Cordwainer Smith)Hellekson, Karen (2001). The science fiction of Cordwainer Smith. McFarland. , 9780786411498. s. 6.. thumb|Sun Jat-sen w wieku 17 lat Po odbyciu kolejnej podróży na Hawaje w 1886 roku wstąpił do szkoły medycznej w Kantonie, prowadzonej przez chrześcijańskiego misjonarza Johna Glasgowa Kerry’ego. Później przeniósł się do college’u medycznego w Hongkongu, który ukończył w roku 1892, w swojej dwunastoosobowej grupie był jednym z dwóch studentów, którzy zdobyli licencjatHK university.(2002). Growing with Hong Kong: the University and its graduates: the first 90 years. , .游梓翔. (2006). 領袖的聲音: 兩岸領導人政治語藝批評, 1906–2006. 五南圖書出版股份有限公司 publishing. , . s 82..
Wczesna działalność opozycyjna thumb|Czterej bandyci Mimo tego, że nie odebrał żadnego przygotowania, które mogłoby być mu pomocne w rozpoczęciu kariery politycznej, zaczął się interesować sprawami wewnętrznymi kraju, który pod koniec XIX w. coraz bardziej pogrążał się w nieładzie i bezradności wobec obcych mocarstw, które miały praktycznie wolną rękę w Chinach. Około 1888 roku związał się z hongkońską grupą rewolucjonistów zwanych jako Czterej Bandyci王恆偉. (2005) (2006) 中國歷史講堂#5 清. 中華書局. . s. 146.. W 1891 roku skontaktował się z , który był liderem i założycielem Towarzystwa Literackiego Furen – grupy szerzącej idee obalenia dynastii QinqCurthoys, Ann. Lake, Marilyn. (2005). Connected worlds: history in transnational perspective. ANU publishing. , . s. 101.. W 1894 roku wystosował 8000 petycji do Li Hongzhanga – gubernatora prowincji Hebei, w których przekazał mu swoje pomysły na modernizację krajuWei, Julie Lee. Myers Ramon Hawley. Gillin, Donald G. (1994). Prescriptions for saving China: selected writings of Sun Yat-sen. Hoover press. , .Bergère: 39–40.. Odpowiedź jaką otrzymał, była dalece niesatysfakcjonująca, bo sprowadzała się w gruncie rzeczy do mglistego poparcia dla propozycji powołania stowarzyszenia, zrzeszającego rolników. Wkrótce wyjechał do Tianjinu, aby osobiście przedstawić petycje Li, który jednak nie udzielił mu audiencjiBergère: 40–41..
W 1894 r. rezygnuje z praktyki lekarskiej, prowadzonej w Kantonie i przybywa na północ kraju. Po nieprzyjemnym doświadczeniu związanym z Li, Sun zwraca się w stronę metod rewolucyjnych. W październiku 1894 r. Sun po raz kolejny wyruszył na Hawaje i powołał tam antyfeudalny Związek Odrodzenia Chin (Xīngzhōnghuì). Organizacja ta stała się poprzednikiem tajnych grup rewolucyjnych, którymi później kierował Sun Jat-sen. Początkowo do Związku Odrodzenia Chin wstęp mieli tylko przedstawiciele niższych klas społecznych (chłopi, urzędnicy, rzemieślnicy), którzy pochodzili głównie z rodzinnej prowincji Suna – Guangdong. Jeszcze w tym samym roku hongkońska sekcja Związku Odrodzenia Chin zostaje połączona z Towarzystwem Literackim Furen. Sun został sekretarzem zjednoczonej organizacji, natomiast Yeung Ku-wan jej przewodniczącymYang, Bayun; Yang, Xing’an (November 2010). Yeung Ku-wan – A Biography Written by a Family Member. Bookoola. s. 17. .. Organizacja prowadziła w Hongkongu podziemną działalność pod nazwą „Spółka Qianheng”
Na wygnaniu Działalność w krajach zachodnich W 1895 r. Chiny odniosły upokarzającą porażkę w wojnie z Japonią, w wyniku której cesarstwo przeżywało poważny kryzys. Wśród intelektualistów pojawiły się dwa typy reakcji – jedna z grup uważała, że dynastia Qing może przywrócić Chinom chwałę poprzez modernizację państwa, zdaniem tej frakcji obalenie dynastii spowodowałoby w kraju chaos i uzależnienie kraju przez imperialistów. Przedstawicielami tej frakcji byli Kang Youwei i Liang Qichao, którzy zainicjowali reformy zwane „stoma dniami reform”Bevir, Mark. (2010). Encyclopedia of Political Theory. Sage publishing. , . s. 168.. W opozycji do lojalistów pozostawali Sun Jat-sen i m.in. Zou Rong, działacze ci dążyli do rewolucji która obali system dynastyczny i zastąpi go nowoczesnym państwem narodowym w formie republiki. Plan 100 dni reform zainicjowany przez lojalistów okazał się porażkąLin, Xiaoqing Diana. (2006). Peking University: Chinese Scholarship And Intellectuals, 1898–1937. SUNY Press. , . s. 27.. Biorąc to za dobrą monetę Sun udał się do Hongkongu i przygotowywał tam spisek, mający na celu przygotowanie powstania w Kantonie. Powstanie miało wybuchnąć w drugą rocznicę utworzenia Związku Odrodzenia Chin w dniu 26 października 1895 roku(Chinese) Yang, Bayun; Yang, Xing’an (November 2010). Yeung Ku-wan – A Biography Written by a Family Member. Bookoola. s. 17. .. Jednakże plan ostatecznie nie powiódł się, siedemdziesięciu inicjatorów powstania, w tym Lu Haodong, zostało schwytanych, a Sun musiał się udać na trwające 16 lat wygnanie.
Według chińskiego historyka, Lee Yun-Pinga, na skutek cesarskiej ustawy z 1882 roku która w praktyce zablokowała mu możliwość podróżowania do USA, aby dostać się do Stanów Zjednoczonych potrzebował wizy. Przy pierwszej próbie dostania się na terytorium USA został aresztowany, areszt opuścił po 17 dniach. W marcu 1904 roku uzyskał certyfikat według którego miał on się urodzić 24 listopada 1870 roku na HawajachSmyser, A.A. (2000). Sun Yat-sen’s strong links to Hawaii. Honolulu Star Bulletin. „Sun renounced it in due course. It did, however, help him circumvent the Chinese Exclusion Act of 1882, which became applicable when Hawaii was annexed to the United States in 1898.”.. Według amerykańskich dokumentów, Sun miał obywatelstwo amerykańskie, a do Chin przeniósł się wraz z rodziną w wieku 4 lat, a na Hawaje powrócił 10 lat później.
Początkowo ukrywał się w Europie, Stanach Zjednoczonych i Kanadzie. Na miejscu organizował pomoc finansową dla chińskich grup rewolucyjnych. W 1896 r. w niejasnych okolicznościach Sun został pojmany przez służby specjalne i był przetrzymywany przez 13 dni przez chińskie poselstwo w Londynie. Prawdopodobnie został rozpoznany przez swojego krajana z Kantonu (będącego w rzeczywistości cesarskim pracownikiem dyplomatycznym). Odwiedzał go pod przybranym nazwiskiem, jednak został rozpoznany i aresztowany. Cesarskie służby specjalne planowały go zabić, na przeszkodzie tym planom stanęło uzyskanie przez Sun Jat-sena poparcia brytyjskiego pracownika chińskiego poselstwa, za pomocą którego udało się mu porozumieć z byłym dziekanem uczelni medycznej w Hongkongu, Jamesem Cantliem. Następnie w jego sprawie interweniowało brytyjskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych, które wpłynęło na niego. Cała sprawa stała się bardzo głośna, Sun został w Wielkiej Brytanii okrzyknięty mianem bohateraClark, David J.; Gerald McCoy (2000). The Most Fundamental Legal Right: Habeas Corpus in the Commonwealth. Oxford: Oxford University Press. s. 16. a cała sytuacja nadała karierze politycznej Sun Jat-sena wielkiego przyśpieszenia. James Cantlim utrzymywał, że przez całe życie przyjaźnił się z Sunem. Później napisał on biografię wczesnego okresu życia SunaCantlie, James (1913). Sun Yat Sen and the Awakening of China. London: Jarrold & Sons..
W Japonii Po spędzeniu kilku miesięcy na poznawaniu zbiorów British Museum, Sun udał się przez Kanadę do Japonii, gdzie przybył w lipcu 1897 r. Na miejscu zaprzyjaźnił się z demokratycznym rewolucjonistą Tōtenem Miyazaki, który udzielił mu wsparcia finansowego. Miyazaki o Sunie dowiedział się po incydencie londyńskim i zamierzał pomóc Sunowi w jego działalności politycznej. Miyazaki przedstawił swojego chińskiego protegowanego wielu wpływowym osobistościom, takim jak Shigenobu Ōkuma, i Inukai Tsuyoshi. Od niektórych z nich Sun miał otrzymywać w przyszłości wsparcie zarówno polityczne, jak i finansowe. Część japońskich rewolucjonistów nawiązała współpracę z Sunem ze względu na panazjatyckie motywacje i niechęć do zachodniego imperializmu.