thumb|200px|Zagroda wielobudynkowa Pogórzan zachodnich, wiatrak z Turaszówki thumb|200px|Najstarszy zachowany w Europie drewniany gotycki kościół z Haczowa thumb|200px|Niemieckie enklawy osadnicze w Małopolsce oraz Rusi Czerwonej w XV wieku, fragment niemieckiego atlasu historycznego z roku 1934 autorstwa Kurta Lücka (późniejszego działacza narodowosocjalistycznego), wyd. Poznań Pogórzanie – duża polska grupa etnograficzna zamieszkująca Pogórze (Ciężkowickie, Jasielskie, Dynowskie, Bukowskie, Strzyżowskie) oraz zachodnią część Dołów Jasielsko-Sanockich. Grupa została wyodrębniona po II wojnie światowej dla celów klasyfikacji etnograficznej przez Franciszka Kotulę oraz Romana ReinfussaKultura ludowa Beskidu Niskiego i przyległego Pogórza, [w:] Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. Nr 14 / [redakcja] Anna Kisielewska; [aut.] Roman Reinfuss [i inni]. Sanok, MBL, 1971. We wcześniejszych opracowaniach posługiwano się m.in. terminem Głuchoniemcy dla enklaw w obrębie Pogórza. Nazwę grupy Pogórzan wprowadził w 1935 roku Adam Wójcik zapożyczając ja z nomenklatury geograficznejAdam Wójcik, Strój Pogórzan, Kraków, 1935.„Adam Wójcik, który w czasach międzywojennych badał stroje ludowe na Podkarpaciu między Białą a Sanem, przyjął „cuwę” (biała sukmana) jako element wyróżniający grupę etnograficzną nazwaną przez niego „Pogórzanami”, do których zaliczył...”, [w:] Brzozów: zarys monograficzny. Jerzy Ferdynand Adamski, Muzeum Regionalne PTTK im. Adama Fastnachta w Brzozowie. 1990. s. 227.Ludność mieszkającą pomiędzy Dolinianami i Łemkami na południu a Rzeszowiakami na północy nazywa Kotula Podgórzanami. Przez innych badaczy tych terenów – Adama Wójcika, Romana Reinfussa, i Jerzego Czajkowskiego (ze względu na zasięg typów budownictwa) – są oni nazywani Pogórzanami. [w:] Etnografia polska, t. XXX. 1986. Ossolineum. s. 32..

Na zachodzie graniczyli z Lachami sądeckimi, na południowym wschodzie z Dolinianami„Na wschód od Lachów mieszkają Pogórzanie, prowadzący gospodarkę pastersko-rolniczą, posiadający w swojej kulturze materialnej zwłaszcza w budownictwie ślady średniowiecznej kolonizacji niemieckiej (stąd występujące tu czasem określenie „na Głuchoniemcach”), a następnie – aż do granicy – Dolinianie, będący raczej rolnikami.”, [w:] Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, t. 46-47, 1992. s. 113..

Okolice Podkarpacia w rejonie miejscowości Ciężkowice, Bobowa, Grybów, Gorlice, Biecz, Jasło, Nowy Żmigród, Dukla, Rymanów, Zarszyn, Jaćmierz, Brzozów, Dynów, Dubiecko, Lutcza, Krosno, stanowiły we wczesnym średniowieczu polsko-ruskie pogranicze. Na pewno istniało tu już otwarte osadnictwo rolne, chociaż nie było ono zbyt gęste. Zaczęło się ono szybko rozwijać po przyłączeniu w roku 1341 Rusi Czerwonej do ówczesnego państwa polskiego.

Pod względem etnograficznym Pogórzanie dzielą się na: Pogórzan wschodnich; obszarowo zajmowali Pogórze Strzyżowskie, Pogórze Dynowskie oraz Doły Jasielsko-Sanockie Pogórzan zachodnich; w obszarze Pogórza Ciężkowickiego, Pogórze Strzyżowskie oraz Pogórze Jasielskie.

Historia Sytuacja osadnicza na obszarze Pogórza była w średniowieczu niezwykle skomplikowana. Były tu bowiem z dawien dawna istniejące elementy etniczne polski i ruskie. Na nie nakłada się nowa fala osadnicza rusko-wołoska, a także niemiecka W historiografii niemieckiej (z pierwszej połowy XX wieku) koloniści niemieccy i ich potomkowie na Podkarpaciu (wschodnie i zachodnie dorzecze Wisłoki) to tzw. Walddeutsche (czyli pl. Głuchoniemcy), ludność spolszczona, nie identyfikująca się z Niemczyzną.W Bachórzu, oraz miejscowościach Besko, Białobrzegi, Brzozów (Bresen), Bukowsko, Bonarówka, Domaradz, Dynów, Frysztak, Głowienka, Grybów, Haczów, Harta, Dylągówka, Iskrzynia, Iwonicz, Jaćmierz, Jasło, Jaśliska, Jurowce, Kryg Klimkówka, Kombornia, Korczyna, Krośnie, Królik Polski, Lalin Niemiecki, Lubatówka, Łężany, Matysówka, Michałowce, Miejsce Piastowe, Mrzygłód, Nowotaniec, Niebieszczany, Nowy Żmigród, Odrzykoń, Pielnia, Poraż Prusiek, Rogi, Rożnowice Równe, Rymanów Rytarowce, Sanok, Strachocina, Strzyżów, Suchodół, Szufnarowa, Szymbark Targowiska, Trepcza, Tułkowice Trześniów, Tyrawa (Salzthirau), Tyczyn, Wielopole (Großenfeld), Wrocenka, Wojnarówka, Wiśniowa, Zarszyn Zmennica, Zymbertowa i wielu innych. [w:] Fastnacht, Dąbkowski, Lück; źródła AGZ..

Ta, początkowo wieloetniczna mieszanka demograficzna została spolonizowana. W XIX-wiecznym piśmiennictwie polskim traktującym o obecności niemieckich osadników na obszarze Pogórzy, spopularyzował zjawisko Słownik Geograficzny Królestwa PolskiegoSłownik ... 1885, t. VI. s. 126.. Przy opisie ludności Słownik wspomina m.in. że „Spotykają się tu rody: Głuchoniemców osadnicy sprowadzeni w XIV wieku z Saksonii, i Holandyi, ... Mazurów [tak dawniej zwano Mazowszan], Chrobatów i RusinówSłownik ... 1889, s. 155.. Byli oni jedną z ważniejszych grup etnograficznych Galicji zaliczani do tzw. Podolaków, czyli równiaków, mieszkańców równin obok Krakowiaków, Mazurów, Grębowiaków (Lisowiacy, czyli Borowcy), Bełżan, Bużan (Łopotniki, Poleszuki) Opolan, Wołyniaków, Pobereżców, czyli Nistrowian”SGKP tom II str. 459.. Jednakże przed ukazaniem się wzmianki w Słowniku, pierwszym który podjął próbę opisania średniowiecznych Sasów z Podkarpacia był Wincenty Pol, który w roku 1869; napisał:

Na początku XX wieku utworzyła się polska grupa etnograficzna wschodnich PogórzanPodstawą gospodarki było rolnictwo, a hodowla odgrywała znacznie mniejszą rolę. W wielu miejscowościach rozwinięte było na dużą skalę rzemiosło, z którego największe znaczenie miało właśnie tkactwo oraz cechy szewców.

Zobacz też Głuchoniemcy Gwara sądecka ziemia sanocka Dolinianie Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku Skansen Wsi Pogórzańskiej im. prof. Romana Reinfussa w Szymbarku Zespół Regionalny „Kowalnia”

Przypisy

Bibliografia Ernst Schwarz. Von den „Walddeutschen” in Galizien. 1960. „Schlesien” Jh. V. Z. III. S. 147-156. Wojciech Blajer. Bemerkungen zum Stand der Forschungen uber die Enklawen der mittelalterlichen deutschen Besiedlung zwischen Wisłoka und San. [w:] Późne średniowiecze w Karpatach polskich. red. Prof. Jan Gancarski. Krosno. 2007. .

Linki zewnętrzne

Kategoria:Grupy etnograficzne Polski Kategoria:Sądecczyzna Kategoria:Słowianie zachodni