Michał Friedman, na świadectwie dojrzałości: Mojsze-Pinchos Fridman (ur. 17 stycznia 1913 w Kowlu, zm. 24 maja 2006 w Warszawie) – polski pedagog żydowskiego pochodzenia, oficer polityczny, działacz komunistyczny, członek PZPR, pułkownik LWP, tłumacz z języka hebrajskiego i jidysz.

Życiorys Urodził się i wychował w Kowlu w tradycyjnej, choć nie ortodoksyjnej rodzinie żydowskiej. Ojciec Aron Samuel był mistrzem ślusarskim, matka Sosze Henia (w dokumentach: Gienia), z domu Bokser – modystką. Miał dwie siostry: starszą Reginę (ur. 1911; po mężu Fryde) i młodszą Rywkę (ur. 1923). Rodzina mieszkała w wynajmowanym trzypokojowym mieszkaniu przy ul. Warszawskiej, w centrum Kowla. Ojciec zmarł kilka lat przed wybuchem II wojny światowej (ok. 1935 r.), matka i obie siostry zginęły w sierpniu 1942 roku w kowelskim getcie.

Edukacja W 1930 roku ukończył hebrajskie gimnazjum Tarbutu w Kowlu. Od listopada 1930 roku studiował przez krótki czas na Politechnice w Grenoble (gdzie nie wymagano świadectwa dojrzałości). Maturę zdał w 1933 roku w kowelskim Gimnazjum Koedukacyjnym z polskim językiem nauczania Klary Erlich. W roku 1938 ukończył Szkołę Dziennikarską przy Uniwersytecie Warszawskim, gdzie jego wykładowcą był m.in. Melchior Wańkowicz; uczęszczał także do otwartego w 1928 roku w Warszawie Instytutu Nauk Judaistycznych, w którym jednym z jego profesorów był Majer Bałaban.

Od II wojny światowej do 1967 roku Po wybuchu II wojny światowej wrócił do Kowla, gdzie został wcielony do Armii Czerwonej (1941–1944); wtedy to, w roku 1941, zmienił imię. Od 1944 roku walczył w Armii Polskiej w ZSRR, dowodzonej przez Zygmunta Berlinga. Po zakończeniu wojny w stopniu pułkownika pracował w Głównym Zarządzie Politycznym Ludowego Wojska Polskiego (1945–1952), kierował wydawnictwem Ministerstwa Obrony Narodowej (1952–1963) i był wicedyrektorem Wojskowego Instytutu Medycyny Lotniczej (1963–1967).

Był także wiceprezesem i dyrektorem ds. sportowych CWKS Legia Warszawa.

Działalność przekładowa i dydaktyczna Tłumaczeniami zajął się dopiero po usunięciu z PZPR, zwolnieniu z pracy i przeniesieniu na emeryturę w 1967 roku.

Friedman przekładał najlepszych prozaików tworzących w jidysz: Szolema Alejchema, Szaloma Asza, Icyka Mangera, Isaaca Bashevisa Singera. Jego ostatnim tłumaczeniem był zbiór kilkuset Agad talmudycznych (2005). Przez wiele lat związany był z Teatrem Żydowskim w Warszawie, w którym uczył języka i historii Żydów. Wykształcił kilka pokoleń aktorów.

Był również konsultantem historycznym znanych filmów: Europa, Europa Agnieszki Holland i Austeria Jerzego Kawalerowicza.

thumb|150px|Grób Michała Friedmana

Życie prywatne Michał Friedman był mężem Teresy z domu Lichota (ur. 1923). Ich jedynym synem jest neurolog Andrzej Friedman (ur. 1951).

Zmarł 24 maja 2006 roku (taka data widnieje na nagrobku; we wspomnieniu pośmiertnym podano dzień 23 maja). Pochowany jest na cmentarzu żydowskim przy ulicy Okopowej w Warszawie (kwatera 2)Grób Michała Friedmana w „Bazie danych nagrobków cmentarzy żydowskich w Polsce”..

Tłumaczenia literatury pięknej Poniższa lista obejmuje tłumaczenia z języka hebrajskiego i jidysz, dokonane przez Michała Friedmana i opublikowane w formie książkowej (w kolejności chronologicznej pierwszego wydania; nazwiska autorów według wersji na stronach tytułowych)Zasoby Katalogu Rozproszonego Bibliotek Polskich KaRo.. Icyk Manger, Księga raju, czyli Prawdziwe żywota opisanie Szmula Aby Aberwo, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1988 (Polski Instytut Wydawniczy, Warszawa 2005) Szołem Alejchem, Z jarmarku, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1989 Szalom Asz, Mąż z Nazaretu, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1990 Mendele Mojcher Sforim, Podróże Beniamina Trzeciego, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1990 Szołem Alejchem, Kasrylewka, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1991 Abraham Sutzkever, Zielone akwarium, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1992 Szalom Asz, Czarodziejka z Kastylii i inne opowiadania, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1993 Szmuel Josef Agnon, Od Buczacza do Jerozolimy. Opowiadania, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1995 Ze skarbnicy midraszy, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1995 Icchok Lejbusz Perec, Opowiadania chasydzkie i ludowe, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1997 Jehoszua Perle, Żydzi dnia powszedniego, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1998 Alter Kacyzne, Chore perły i inne opowiadania, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1999 Zusman Segałowicz, Tłomackie 13. Z unicestwionej przeszłości. Wspomnienia o Żydowskim Związku Literatów i Dziennikarzy w Polsce (1919–1939), Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2001 Szymon Anski, Dybuk: Między dwoma światami. Legenda dramatyczna w 4 aktach, Teatr Rozmaitości, Warszawa (Agencja Dramatu i Teatru, Warszawa 2020) Szalom Asz, Kidusz Ha-szem, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2003 Agady Talmudyczne, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2005

Michał Friedman był ponadto pomysłodawcą numeru 12 (161) „Literatury na Świecie” z grudnia 1984 roku, tłumaczem wszystkich zamieszczonych w nim tekstów żydowskich (s. 3–341) i autorem słowniczka wyrazów jidyszowych (s. 342–347).

Jego przekłady i artykuły ukazywały się również w rozmaitych czasopismach, m.in. w „Midraszu” i „Słowie Żydowskim”.

Ordery i odznaczenia Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (11 października 1946) „za gorliwą pracę i wzorowe wypełnianie obowiązków służbowych”. Złoty Krzyż Zasługi (30 lipca 1946) „za zasługi położone w walce z okupantem i udział w pracach konspiracyjnych w okresie okupacji na terenie całego kraju”.

Nagrody

Nagroda literacka dla tłumaczy Stowarzyszenia Autorów ZAiKS-u (1991) Nagroda polskiego PEN Clubu (1994) Nagroda Jana Karskiego i Poli Nireńskiej (1994).

Upamiętnienie W setną rocznicę urodzin 17 stycznia 2013 roku jego wnuk Marek Friedman powołał Fundację im. Michała Friedmana, której celem jest popularyzacja literatury żydowskiej w Polsce.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Strona główna Fundacji im. Michała Friedmana Biblioteka pisarzy żydowskich im. Michała Friedmana w serwisie Wolne Lektury

Kategoria:Członkowie Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej Kategoria:Główny Zarząd Polityczny Wojska Polskiego Kategoria:Ludzie urodzeni w Kowlu Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa) Kategoria:Osoby pozbawione członkostwa w Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej Kategoria:Pochowani na cmentarzu żydowskim na Woli w Warszawie Kategoria:Polacy i obywatele polscy wcieleni do Armii Czerwonej 1939–1945 Kategoria:Polscy tłumacze literatury hebrajskiej i jidysz Kategoria:Polscy Żydzi Kategoria:Polscy Żydzi – żołnierze ludowego Wojska Polskiego Kategoria:Prezesi Legii Warszawa Kategoria:Urodzeni w 1913 Kategoria:Zmarli w 2006 Kategoria:Żołnierze ludowego Wojska Polskiego – uczestnicy walk na froncie wschodnim