Koluszki – miasto w woj. łódzkim, w powiecie łódzkim wschodnim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Koluszki. Miasto położone na Równinie Koluszkowskiej pomiędzy Wysoczyzną Rawską a wyniesieniami Garbu Łódzkiego – pozostałością plejstoceńskich lądolodów, na skraju źródłowego odcinka doliny rzeki Mrogi. Ośrodek przemysłowy (odlewnia). Lokalny ośrodek usługowy. Baza paliw płynnych, połączona rurociągiem z rafinerią w Płocku.
Według danych GUS 31 grudnia 2023 r. miasto miało 12 046 mieszkańców.
Położenie thumb|left|Koluszki na tle Powiatu łódzkiego wschodniego Koluszki leżą w historycznej ziemi łęczyckiej, w pobliżu dawnej granicy z województwem rawskim, stanowiącym część Mazowsza. Miasto łączy łagodne równiny Niżu Środkowo-Polskiego z falistymi wyniesieniami Garbu Łódzkiego – pozostałości dawnych lodowców. Dolina rzeki Mrogi rozcina tereny na północny zachód od miasta.
1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 9,9 km².
W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. piotrkowskiego.
Koluszki dzielą się na część wschodnią i zachodnią. Oś podziału stanowią linie kolejowe. Głównym sposobem przedostawania się przez nie jest znajdujące się pod peronami najdłuższe w Polsce przejście podziemne PKP. Oprócz przejścia podziemnego istnieją tylko dwa sposoby przedostania się na drugą część Koluszek: wiadukt kolejowy (ul. Przejazd) i przejazd kolejowo-drogowy kategorii „A” (ul. Wyspiańskiego).
Historia 1399 – pierwsza wzmianka o Koluszkach, kiedy to wieś Coluszcovice została zarejestrowana w księgach sądowych. Koluszki wchodziły w skład ówczesnego powiatu brzezińskiego należącego do województwa łęczyckiego. XIV/XV wiek – poprzez Koluszki przechodził ważny szlak handlowy zwany bałtycko-ruskim. Wiódł on od Łęczycy przez Brzeziny, Koluszki, Inowłódz, Opoczno do Sandomierza 1775 – w Koluszkach mieszka 41 osób w 13 domach 1790 – Koluszki posiadają 19 domów, młyn, browar, karczmę i tartak 1797 – w pobliżu osady powstały cztery kolonie czynszowe, w których zamieszkiwało 20 rodzin kolonistów niemieckich. Osady te to Katarzynów, Felicjanów, Stefanów i Słotwiny 1831 – powstaje część obecnych Koluszek – Kowalszczyzna, w której istnieje folwark i kolonia Wypalenisko koniec XIX wieku – wszystkie wyżej wymienione miejscowości weszły w skład osady Koluszki 2 września 1846 – po raz pierwszy z Koluszek do Piotrkowa Trybunalskiego wyrusza pociąg na linii Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej 19 listopada 1865 – połączenie kolejowe Koluszek z Łodzią Fabryczną (Droga Żelazna Fabryczno-Łódzka). W 1863 roku pojawił się projekt budowy linii Rokiciny – Łódź – Kalisz, który został odrzucony. Powodem odmowy stała się doktryna wojenna Rosji, która zakładała, że dzięki rzadkiej sieci kolejowej na terenie Królestwa Polskiego ewentualny atak na Rosję będzie mocno spowolniony. Dopiero w 1864 roku wykonano projekt połączenia Łodzi z koleją Warszawsko–Wiedeńską, który zawierał również wariant jej ewentualnego przedłużenia do Kalisza. Projekt przyjęto, lecz jedynie w wariancie do Łodzi, bez pozwolenia na przedłużenie trasy. Według koncesji stacja węzłowa miała się znajdować między Rogowem a Rokicinami, a na ostateczną pozycję wybrano Koluszki. Koncesja obejmowała eksploatację linii przez kolejne 75 lat. Prace budowlane trwały trzy miesiące i zostały przeprowadzone w roku 1865, jednak pociągi pasażerskie ruszyły dopiero rok później. Przy budowie linii pracowało 2400 osób. od 1867 w Guberni Piotrkowskiej 1885 – budowa odnogi Drogi Żelaznej Iwangorodzko-Dąbrowskiej z Koluszek do Skarżyska Kamiennej przez Tomaszów Mazowiecki oraz wybudowanie linii kolejowej do Łodzi (Stacja Łódź Kaliska) i połączenie jej z Pabianicami, Zduńską Wolą, Kaliszem i Poznaniem koniec XIX wieku – po obu stronach linii kolejowej zaczęło rozwijać się budownictwo mieszkalne, w początkowym okresie bezplanowe i chaotyczne. Wytyczane ulice nie miały twardej nawierzchni i kanalizacji, jednak istniejące połączenie z ośrodkami miejskimi miało wpływ na dalszą rozbudowę Koluszek. Ulice: Brzezińska i 3 Maja stają się najważniejszymi ulicami osady. Wybudowano tu budynek stacyjny, wieżę ciśnień oraz budynki murowane z czerwonej cegły dla kolejarzy 1883 – w osadzie mieszkało 399 mieszkańców początek XX wieku – rodziny kolejarskie stanowią ok. 50% mieszkańców. Pozostałą grupę stanowią rolnicy, kupcy, rzemieślnicy oraz dojeżdżający do pracy w Łodzi 1904 – powstanie parafii rzymskokatolickiej pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia NMP. Pierwszym proboszczem zostaje ksiądz Ignacy Dąbrowski. Powstaje targowisko (wtorek staje się dniem targowym dla Koluszek) 1911 – w czerwcu powstaje Ochotnicza Straż Pożarna. 1914 – wybuch I wojny światowej zahamował rozwój osady – w listopadzie w okolicy bitwa pod Łodzią 1917 – Koło Polskiej Macierzy tworzy Koedukacyjne Gimnazjum i Liceum Humanistyczne 1921 – Koluszki liczą niespełna 1400 mieszkańców, z czego 29% stanowią Żydzi 1930 – w osadzie Koluszki zamieszkiwało 3557 osób 1936 – na posiedzeniu Sejmiku Powiatowego w Brzezinach podjęto decyzję wystąpienia do władz wojewódzkich o powołanie miasta Koluszki thumb|upright|Pomnik pamięci poległych i pomordowanych w II wojnie światowej wrzesień 1939 – II wojna światowa: początek okupacji niemieckiej wiosna 1941 – utworzenie w Koluszkach przez Niemców getta dla ok. 2000 Żydów. Przebywali w nim Żydzi z Koluszek, okolicznych wsi oraz ok. 200 osób z Tomaszowa Mazowieckiego październik 1942 – wywiezienie Żydów do obozu zagłady w Treblince, gdzie zostali wymordowani 18 stycznia 1945 – Armia Czerwona wkroczyła do miasta co zakończyło okres okupacji niemieckiej 28 kwietnia 1949 – nadanie gromadzie Koluszki-Kolonia praw miejskich, zmiana nazwy na Koluszki (najstarsza część Koluszek nie weszła w skład nowo powstałego miasta ani gminy). 1968 – rozpoczęcie eksploatacji rurociągów produktów naftowych Płock – Koluszki 1975 – wybudowanie wiaduktu nad torami kolejowymi 1975 – na podstawie zmienionego podziału administracyjnego Koluszki włączono do nowo powstałego województwa piotrkowskiego 1976 – amerykańska firma Swindell-Dressler wybudowała odlewnię żeliwa; zakładowi nadano nazwę „Koluszki” 14 grudnia 1981 – w odpowiedzi na wprowadzenie w kraju stanu wojennego w Odlewni Żeliwa „Koluszki” wybucha 12 godzinny strajk okupacyjny 1999 – Koluszki w województwie łódzkim i powiecie łódzkim wschodnim
Demografia Dane z 31 grudnia 2023:
thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców Koluszek w 2014 roku mały|upright|Park miejski z widokiem na przejście podziemne i budynek poczty
Osiedla w Koluszkach thumb|Osiedle Głowackiego Osiedle Czarneckiego Osiedle Głowackiego Osiedle 11 Listopada Osiedle Łódzkie Osiedle Łódzkie II Osiedle Natolin Osiedle Staromiejskie Osiedle Warszawskie Osiedle Zieleń Południe Osiedle Sikorskiego Osiedle Andersa thumb|Wjazd do Koluszek (DW 716)
Gospodarka Baza paliw płynnych, połączona rurociągiem z rafinerią w Płocku. Zakłady norweskiej firmy Kongsberg Automotive, produkcja podzespołów dla motoryzacji (od 2016). Centrum Logistyczne LogiQ o powierzchni ponad 15 tys. m/kw i pojemności ok. 30 tys. miejsc paletowych.
Transport Transport drogowy Przez miasto przebiegają dwie drogi wojewódzkie droga wojewódzka nr 715: Brzeziny – Koluszki – Budziszewice – Ujazd droga wojewódzka nr 716: Koluszki – Rokiciny – Piotrków Trybunalski
Transport kolejowy thumb|Dworzec kolejowy w Koluszkach Miasto posiada stację węzłową: linia kolejowa nr 1: Warszawa – Katowice linia kolejowa nr 17: Koluszki – Łódź Fabryczna linia kolejowa nr 534: Koluszki – Mikołajów linia kolejowa nr 535: Zieleń – Koluszki
Oświata W mieście działają żłobek, 4 przedszkola, 2 szkoły podstawowe, 2 gimnazja (zlikwidowane), oraz 3 szkoły ponadpodstawowe: 1 liceum ogólnokształcące i 2 zespoły szkół ponadpodstawowych, a także Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy:
I Liceum Ogólnokształcące ul. T. Kościuszki 16 Zespół Szkół Nr 1 ul. Wigury 2 Technikum Nr 1 (profile: elektryczny, mechaniczny i handlowy) Szkoła Branżowa Zespół Szkół Nr 2 ul. Budowlanych 8 II Liceum Ogólnokształcące (klasa policyjno-prawna oraz psychologiczno-socjalna) Technikum nr 2 (technik logistyk, mechatronik i elektronik) Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Tadeusza Kościuszki ul. Zagajnikowa 12 Szkoła Podstawowa Nr 2 im. Marii Konopnickiej ul. Kościuszki 16 Przedszkole Nr 1 ul. Budowlanych 10 Przedszkole Nr 2 ul. M. Reja 5 Przedszkole Nr 3 im. Czesława Janczarskiego ul. Staszica 36 Niepubliczne Przedszkole "Mądra Głowa" ul. Kolejowa 1 Żłobek Miejski ul. Staszica 36 Filia Żłobka Miejskiego ul. Mickiewicza 8 Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy (Szkoła Podstawowa Nr 3 i Szkoła Przysposabiająca do Pracy) ul. Budowlanych 8 W ramach Reformy systemu oświaty z 2017 roku zostały zlikwidowane:
Gimnazjum Nr 1 im. Jana Kochanowskiego Gimnazjum Nr 2 im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego, ul. Mickiewicza 8
Inne instytucje w mieście Miejski Ośrodek Kultury w Koluszkach Zakład Usług Komunalnych Ośrodek Sportu i Rekreacji Miejsko-Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej Miejska Biblioteka Publiczna im. Władysława Strzemińskiego Biuro Powiatowe Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa Komenda Powiatowa Policji powiatu łódzkiego wschodniego z/s w Koluszkach Komenda Powiatowa Państwowej Straży Pożarnej powiatu łódzkiego wschodniego z/s w Koluszkach z Jednostką Ratowniczo-Gaśniczą Ochotnicza Straż Pożarna w Koluszkach
W Koluszkach znajduje się, jedyny w Polsce, Wydział Niedoręczalnych Przesyłek Poczty Polskiej. Gromadzone są tu przesyłki, których z różnych powodów nie można doręczyć adresatowi ani też zwrócić nadawcy.
Sport W mieście działa klub sportowy KKS Koluszki (piłka nożna, klasa okręgowa, okręg Skierniewice (Grupa IV)) oraz Klub Żeglarski Horyzont.
Wspólnoty wyznaniowe Kościół rzymskokatolicki: parafia Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny – ul. 11 Listopada 17 parafia św. Katarzyny Aleksandryjskiej – ul. Mickiewicza 40/44 Świadkowie Jehowy: zbór Koluszki (Sala Królestwa ul. Kasprowicza 7) Kościół Starokatolicki Mariawitów w RP: miejscowość zamieszkuje niewielka diaspora należąca do parafii Matki Boskiej Szkaplerznej i św. Wojciecha w Lipce
Ludzie związani z Koluszkami
W Koluszkach w latach 1927–1931 mieszkał Władysław Strzemiński z Katarzyną Kobro. Strzemiński uczył rysunku w tutejszych szkołach, a pamiątką po jego pobycie jest pomnik ku czci odzyskania niepodległości przedstawiający orła projektu artysty z początku lat 30. XX w. Pomnik został zniszczony przez Niemców w 1939 r. i obecnie zrekonstruowanyInternetowe Muzeum Koluszek.. Strzemiński ma także swoją ławeczkę koło Biblioteki Miejskiej.
Zobacz też mały|Park w Koluszkach Stare Koluszki Bal na dworcu w Koluszkach
Przypisy
Linki zewnętrzne
Strona internetowa miasta
Internetowe Muzeum Koluszek
Kategoria:Miasta w województwie łódzkim Kategoria:Miasta w Polsce, którym nadano prawa miejskie w XX wieku Kategoria:Ziemia łęczycka