thumb|upright|George Marshall (1880–1959), sekretarz stanu Stanów Zjednoczonych w latach 1947–1949 thumb|upright|Oznakowanie umieszczane na paczkach pomocowych Plan MarshallaNazwa użyta przy wprowadzaniu w życie. (oficjalna nazwa , pol. Program Odbudowy Europy) – plan Stanów Zjednoczonych mający służyć odbudowie gospodarki krajów Europy Zachodniej po II wojnie światowej, obejmujący pomoc w postaci surowców mineralnych, produktów żywnościowych, kredytów i dóbr inwestycyjnych.

Nazwa tej inicjatywy pochodzi od nazwiska sekretarza stanu Stanów Zjednoczonych, generała George’a Marshalla, który przemawiając 5 czerwca 1947 na Uniwersytecie Harvarda, przedstawił deklarację pomocy gospodarczej dla krajów Europy, określając jej charakter i warunki otrzymania.

Plan odbudowy został opracowany na spotkaniu państw europejskich latem 1947. Oferował taką samą pomoc ZSRR i jego satelitom, ale został odrzucony przez Stalina, a na jego polecenie także przez rządy Polski i Czechosłowacji, które zostały zaproszone do udziału w planie i wyraziły wstępną akceptację przystąpienia do niego. Plan został uchwalony przez Kongres Stanów Zjednoczonych 3 kwietnia 1948 i wszedł w życie tego samego dnia po podpisaniu przez prezydenta Harry’ego Trumana. Program pomocy oficjalnie zakończono 31 grudnia 1951. W tym czasie przekazano około 13 miliardów dolarów (ok. Na podstawie danych z Martin Schain: The Marshall plan: fifty years after (patrz podział funduszy). – Wartości dla poszczególnych lat wzięte z wiersza Totals dla lat 1948–1952 (suma: ok. ); dla zakresów lat (1948-1949, ...) wzięto średnią wartość inflacji odpowiednio z lat 1948 i 1949, 1949 i 1950 itd. dolarów w ) w postaci pomocy technicznej i gospodarczej, aby wesprzeć odbudowę gospodarek krajów europejskich, które dołączyły do Organizacji Europejskiej Współpracy Gospodarczej (OEEC)13 miliardów dolarów stanowiło wówczas około 5% PKB Stanów Zjednoczonych; w 1948 PKB Stanów Zjednoczonych wyniósł 258 miliardów dolarów..

Bezpośredni wpływ planu na tempo wzrostu gospodarczego gospodarek Europy Zachodniej, między innymi poprzez odbudowę zasobów kapitałowych czy projekty inwestycyjne, oceniany jest jako niewielki, natomiast podkreśla się efekty pośrednie poprzez wzrost wydajności pracy czy odbudowanie zaufania inwestorów dzięki ustabilizowaniu finansów publicznych i zwrotowi ku gospodarce rynkowej. Przez kolejne dwie dekady wiele regionów Europy Zachodniej doświadczało niespotykanego wcześniej wzrostu i dobrej koniunktury.

Plan Marshalla był jednym z pierwszych impulsów do integracji europejskiej.

Europejskie obawy czasu wojny thumb|Spalone budynki po bombardowaniu Hamburga w czasie II wojny światowej

Europejskie zniszczenia wojenne Duża część Europy była zniszczona, miliony ludzi zostało zabitych i rannych. Walki odbywały się prawie na całym kontynencie, obejmując obszar o wiele większy niż w czasie I wojny światowej. Intensywne bombardowania z powietrza poważnie uszkodziły większość głównych miast, zwłaszcza ich obszarów przemysłowych. Wiele spośród największych miast kontynentu, w tym Warszawa i Berlin, znajdowało się w stanie ruiny. Inne, np. Londyn i Rotterdam, były poważnie uszkodzone. Struktura gospodarcza regionu była zrujnowana, a miliony ludzi pozostało bezdomnymi.

Choć głód holenderski w 1944 r. został zmniejszony przez napływ pomocy, ogólna dewastacja rolnictwa doprowadziła do wygłodzenia w wielu częściach kontynentu, co zostało dodatkowo pogorszone przez ciężką zimę 1946-1947 w północno-zachodniej Europie. Szczególnie zniszczona była infrastruktura transportowa; kolej, mosty i drogi były celem ataków lotniczych; duża część floty handlowej została zatopiona. Choć większość małych miast i wiosek w Europie Zachodniej nie poniosła dużych szkód, to zniszczenie transportu spowodowało ich izolację gospodarczą. Żaden z tych problemów nie mógł być łatwo rozwiązany, ponieważ większość narodów zaangażowanych w wojnę wyczerpała swoje skarbce.

Gospodarka europejska ucierpiała po I wojnie światowej, w wyniku czego wpadła w głęboką recesję, trwającą do lat 20. XX wieku. Doprowadziło to do niestabilności i ogólnoświatowego pogorszenia koniunktury. Stany Zjednoczone, pomimo powrotu do polityki izolacjonizmu, podjęły próbę wsparcia krajów europejskich, głównie poprzez zaproszenie do partnerstwa z głównymi amerykańskimi bankami. Gdy Niemcy nie były w stanie spłacić swoich reparacji po I wojnie światowej, Amerykanie interweniowali, udzielając pożyczki. Dług ten był nadal aktualny, gdy Stany Zjednoczone dołączyły do wojny w 1941 roku.

Jedyną znaczącą siłą, której infrastruktura nie została istotnie uszkodzona w czasie II wojny światowej, były Stany Zjednoczone, które włączyły się do wojny później niż większość krajów europejskich i odniosły ograniczone straty na własnym terytorium. Amerykańskie rezerwy złota były nienaruszone, podobnie baza produkcyjna i rolnicza. W czasie wojny doświadczono największego wzrostu gospodarczego w historii, ponieważ amerykańskie fabryki wspierały wysiłki wojenne zarówno swoje, jak i innych aliantów. Po wojnie fabryki przekształcono na produkcję towarów konsumpcyjnych, dzięki czemu nastąpił wzrost wydatków konsumenckich. Trwający dość długo okres „zdrowia gospodarczego” opierał się na handlu, jednakże dalsza dobra koniunktura wymagała rynków, na które można by eksportować te towary. Środki pomocowe, wynikające z planu Marshalla, zostały w dużej mierze wykorzystane przez Europejczyków na zakupy dóbr i surowców ze Stanów Zjednoczonych.

Konferencje w czasie wojny

Alianci mieli odmienne pomysły na powojenną Europę. Związek Radziecki poniósł ogromne szkody w wyniku niemieckiej inwazji, bezprecedensowej zarówno pod względem liczby ofiar śmiertelnych (ok. 27 milionów) i zakresu zniszczeń. Związek Radziecki znacząco ucierpiał historycznie w wyniku inwazji z ZachoduJohn Lewis Gaddis: The Cold War: A New History s. 7.. W związku z tym Moskwa chciała mieć pewność, że nowy porządek w Europie będzie gwarantował Sowietom długoterminowe bezpieczeństwo; możliwość ponownego pojawienia się wrogiego rządu wzdłuż zachodniej granicy Związku Radzieckiego chciano rozwiązać poprzez kontrolę spraw wewnętrznych tych krajówJohn Lewis Gaddis: The Cold War: A New History, s. 13–23.. W lutym 1945 na konferencji jałtańskiej alianci podjęli próbę zdefiniowania szkieletu warunków ramowych dla powojennego rozstrzygnięcia w Europie, ale nie osiągnięto konsensusuJohn Lewis Gaddis: The Cold War: A New History, s. 21.. Po kapitulacji Niemiec na konferencji poczdamskiej, rozpoczętej 17 lipca, pojawiła się poważna różnica zdań co do przyszłego rozwoju Niemiec i Europy Wschodniej.

Plan Morgenthaua

W okupowanych Niemczech Stany Zjednoczone i Związek Radziecki ustanowiły strefy okupacji i luźną strukturę dla kontroli przy użyciu Sojuszniczej Rady Kontroli Niemiec z tracącymi wpływy Francuzami i BrytyjczykamiJohn Lewis Gaddis: The Cold War: A New History, s. 22.. Ze względu na swoje straty Związek Radziecki był zdeterminowany zniszczyć zdolność Niemiec do kolejnej wojny i dążył do tego w czasie konferencji. Wynikowa polityka planu Morgenthaua przewidywała powrót Niemiec do państwa rolniczego bez przemysłu ciężkiegoRoger LeRoy Miller: To save a city: the Berlin airlift, 1948-1949, s. 8.. Podstawową koncepcją było założenie, że gospodarka Niemiec, zgodnie z przeznaczonymi dla niej planami gospodarczymi, miała zostać zredukowana do 50% zdolności z 1938, tak aby zmilitaryzowane Niemcy nie mogły powrócić w przyszłości. Sowieci i Francuzi popierali te plany, podczas gdy Brytyjczycy, którzy okupowali region najmniej zdolny do zapewnienia pożywienia dla swojej populacji, byli początkowo przeciwni, ale później Winston Churchill, ku rozczarowaniu Anthony’ego Edena, zdecydował się wyrazić na to zgodę. Bardzo zbliżona, ale odrzucona, propozycja francuskiego biurokraty Jeana Monneta – plan Monneta – dawałaby Francji kontrolę nad niemieckimi złożami węgla na terenie Zagłębia Ruhry i protektoratu Saary, co miało doprowadzić Francję do 150% jej przedwojennej produkcji przemysłowej. Dyrektywa 1067 Kolegium Połączonych Szefów Sztabów Stanów Zjednoczonych (JCS) ucieleśniała cele planu Morgenthaua, ale okazała się niepraktyczna, ponieważ zabraniała działań niezbędnych dla funkcjonowania okupacji, zakazując interakcji osobistych pomiędzy Niemcami i Amerykanami. Administracja okupowanych Niemiec była koordynowana przez Sojuszniczą Radę Kontroli NiemiecHenry Ashby Turner: The two Germanies since 1945, s. 7.. Pierwszy niemiecki plan przemysłowy został podpisany na początku 1946 roku i stwierdzał, że niemiecki przemysł ciężki miał zostać ograniczony do 50% poziomu z 1938 r. poprzez demontaż 1500 wyznaczonych fabryk.

Wydarzenia powojenne thumb|upright=1.2|Zmiany granic państw bloku wschodniego w latach 1938–1948

Utworzenie bloku wschodniego

Po zakończeniu II wojny światowej Sowieci skutecznie okupowali Europę Środkową i Wschodnią. W końcowych etapach wojny Związek Radziecki rozpoczął tworzenie bloku wschodniego poprzez dołączanie kilku państw jako republik Związku Radzieckiego, które zostały wcześniej odstąpione III Rzeszy w ramach paktu Ribbentrop-Mołotow. Wśród nich była wschodnia Polska (włączona do Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej i Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej)Geoffrey K. Roberts: Stalin’s wars: from World War to Cold War, 1939-1953, s. 43., Łotwa (stała się Łotewską Socjalistyczną Republiką Radziecką)Gerhard Wettig: Stalin and the Cold War in Europe: the emergence and development of East-West conflict, 1939-1953, s. 21., Estonia (stała się Estońską Socjalistyczną Republiką Radziecką), Litwa (stała się Litewską Socjalistyczną Republiką Radziecką), wschodnia część Finlandii (stała się Karelo-Fińską Socjalistyczną Republiką Radziecką) i północna Rumunia (stała się Mołdawską Socjalistyczną Republiką Radziecką)Geoffrey K. Roberts: Stalin’s wars: from World War to Cold War, 1939-1953, s. 55.. Inne państwa zostały przekształcone w sowieckie państwa satelickie, takie jak Polska Rzeczpospolita Ludowa, Węgierska Republika Ludowa, Czechosłowacka Republika Socjalistyczna, Rumuńska Republika Ludowa, Ludowa Socjalistyczna Republika Albanii i później Niemiecka Republika Demokratyczna z części Niemiec okupowanej przez SowietówGerhard Wettig: Stalin and the Cold War in Europe: the emergence and development of East-West conflict, 1939-1953, s. 96–100.. Zasobne w bogactwa naturalne uprzemysłowione ośrodki Saary i Śląska zostały odłączone od Niemiec, liczne zakłady przemysłowe zostały zniszczone, aby ograniczyć produkcję, a Zagłębie Ruhry było zagrożone odłączeniem aż do 1947 r.

Problemy z planem Morgenthaua Strefa Niemiec okupowana przez Sowietów odpowiadała za znaczną część niemieckiej produkcji żywności, podczas gdy strefy brytyjska i amerykańska opierały się na imporcie żywności nawet przed wojnąRoger LeRoy Miller: To save a city: the Berlin airlift, 1948-1949, s. 5.. Dodatkowo Józef Stalin nakazał przyłączenie części wschodniej Polski do Związku Radzieckiego, stratę rekompensując przekazaniem Polsce części Niemiec leżącej na wschód od linii Odra-Nysa, która obejmowała dużą część żyznych gleb Niemiec.