thumb|Piwonia chińska thumb|Piwonia chińska 'La Perle' thumb|Piwonia drzewiasta Piwonia (Paeonia L.) – jedyny rodzaj należący do rodziny piwoniowatych (Paeoniaceae). Obejmuje 32–35 gatunków. Pochodzą głównie z obszarów Europy i Azji o umiarkowanym klimacie. Centrum zróżnicowania stanowią Chiny, gdzie rośnie 15 gatunków, z czego 10 to endemity. Do flory Europy południowej i wschodniej należy 7 gatunkówDanesch Edeltraud, Danesch Othmar: Le monde fascinant de la flore alpine, Editions M.P.A, Saint-Sulpice (Suisse), b. r. (1984), s. 69, , jedynie dwa gatunki pochodzą z zachodniego wybrzeża Ameryki Północnej. Rośliny te występują głównie w miejscach skalistych, na słonecznych zboczach wśród muraw i w zbiorowiskach wysokich bylin, gatunki krzaczaste rosną w formacjach zaroślowych i w widnych, świetlistych lasach w Himalajach i w zachodnich oraz środkowych Chinach, często na skałach wapiennych. Kwiaty zapylane są zwykle przez żywiące się pyłkiem chrząszcze.

Liczne gatunki, mieszańce i odmiany piwonii są uprawiane jako rośliny ozdobne, przy czym w Chinach jako takie znane są od co najmniej IV w. (piwonia drzewiasta). Rośliny te wykorzystywane są także jako lecznicze.

Morfologia thumb|Paeonia ludlowii thumb|Owoce i nasiona Paeonia daurica Pokrój Większość gatunków to byliny, ale część z nich to niewysokie półkrzewy i krzewy do 2,5 m wysokości, czasem piwonia Ludlowa osiąga nawet 3,5 m wysokości. Są to rośliny kłączowe (kłącze często drewniejące), zwykle o korzeniach bulwiastych i mięsistych pędach. Łodygi są proste, pojedyncze lub rozgałęziające się. Liście Sezonowe i skrętoległe, zwykle skupione w szczytowej części pędów. Bez przylistków. Ogonki liściowe długie i zwykle rozszerzone u nasady. Blaszki liściowe często nieco skórzaste i mięsiste, kilkukrotnie trójdzielne lub pierzaste, z końcowymi odcinkami lancetowato klapowanymi, czasem z cienkimi, równowąskimi łatkami (piwonia delikatna). Kwiaty Zwykle pojedyncze na szczytach pędów, czasem zebrane po kilka. Obupłciowe i promieniste. Okazałe, osiągające ponad 15 cm średnicy, u piwonii drzewiastej i odmian przekraczające czasem 30 cm. Białe, różowe, purpurowe, rzadziej żółte, często pachnące. Mieszańce mają też kwiaty dwubarwne i pełne. Efektowny okwiat tworzą spiralnie rozwijające się płatki korony zwykle w liczbie 5–9 (rzadziej płatki są tylko cztery, a czasem bywa ich znacznie więcej, zwłaszcza u odmian uprawnych do ok. 25), które otoczone są przez 5 nierównej wielkości działek kielicha i od 1 do 12 liściopodobnych przysadek. Pręciki są bardzo liczne – jest ich od 50 do 200 i są one wolne lub skupione w 5 pęczków. Nitki pręcików dochodzą do nasady pylników, które są prosto ku górze wzniesione i otwierają się podłużnymi pęknięciami. Pręciki dojrzewają i uwalniają pyłek równocześnie. Między pręcikami znajdują się gruczoły, interpretowane czasem jako prątniczki, wydzielające słodki sok i tworzące czasem pierścień wokół nasady górnego słupkowia. To tworzone jest przez wolne owocolistki w liczbie od jednego do ośmiu, przy czym najczęściej jest ich pięć. Są one zwykle owłosione i zwieńczone krótką, szeroką szyjką słupka. Zawierają kilka lub wiele anatropowych zalążków. Owoce Pękające mieszki, zawierające liczne, zwykle jaskrawo zabarwione nasiona zaopatrzone w osnówkę. Nasiona są czerwono-czarne lub niebieskie, między nimi znajdują się często sterylne nasiona czerwonej barwy.

Systematyka Pozycja systematyczna Rodzaj piwonia Paeonia należy do monotypowej rodziny piwoniowatych Paeoniaceae. Piwoniowate zajmują pozycję bazalną w kladzie obejmującym poza tym rodziny: altyngiowatych, oczarowatych, grujecznikowatych i Daphniphyllaceae w obrębie skalnicowców.

W przeszłości ze względu na podobieństwa morfologiczne rodzaj włączany bywał do jaskrowatych Ranunculaceae i uznawany za najbliżej spokrewniony z glaucidium Glaucidium. Później piwonie łączono z ukęślowatymi Dilleniaceae. Ostatecznie przynależność do skalnicowców potwierdziły badania molekularne.

Powiązania filogenetyczne rodziny w obrębie rzędu skalnicowców:

Podział rodzaju na sekcje i gatunki (uwzględniono wybrane podgatunki z utrwalonymi zwyczajowymi nazwami gatunkowymi) Sekcja Mountan D.C. – piwonie krzewiaste podsekcja Delavayanae F.C. Stern Paeonia delavayi Franch. – piwonia Delavaya, piwonia żółta Paeonia ludlowii (Stern & G.Taylor) D.Y.Hong – piwonia Ludlowa podsekcja Vaginatae F.C. Stern Paeonia cathayana D.Y.Hong & K.Y.Pan Paeonia decomposita Hand.-Mazz. Paeonia jishanensis T.Hong & W.Z.Zhao Paeonia ostii T.Hong & J.X.Zhang Paeonia qiui Y.L.Pei & D.Y.Hong Paeonia rockii (S.G.Haw & Lauener) T.Hong & J.J.Li ex D.Y.Hong Paeonia × suffruticosa Andrews – piwonia drzewiasta

Sekcja Onaepia Lindley – piwonie zielne północnoamerykańskie Paeonia brownii Douglas ex Hook. Paeonia californica Nutt.

Sekcja Paeoniae – piwonie zielne euroazjatyckie Paeonia algeriensis Chabert Paeonia anomala L. – piwonia odmienna Paeonia anomala subsp. veitchii (Lynch) D.Y.Hong & K.Y.Pan – piwonia Veitcha Paeonia archibaldii Ruksans Paeonia arietina G.Anderson Paeonia × baokangensis Z.L.Dai & T.Hong Paeonia broteri Boiss. & Reut. – piwonia Brotero'a Paeonia cambessedesii (Willk.) Willk. – piwonia Cambessedesa Paeonia clusii Stern Paeonia coriacea Boiss. Paeonia corsica Sieber ex Tausch Paeonia daurica Andrews – piwonia dahurska Paeonia daurica subsp. mlokosewitschii (Lomakin) D.Y.Hong – piwonia Młokosiewicza Paeonia daurica subsp. macrophylla (Albov) D.Y.Hong – piwonia wielkolistna Paeonia emodi Royle Paeonia intermedia C.A.Mey. – piwonia pośrednia Paeonia × kayae Özhatay Paeonia kesrouanensis (J.Thiébaut) J.Thiébaut Paeonia lactiflora Pall. – piwonia chińska Paeonia ludlowii (Stern & G.Taylor) D.Y.Hong Paeonia mairei H.Lév. Paeonia × maleevii Kem.-Nath. ex Mordak & Punina Paeonia mascula (L.) Mill. – piwonia koralowa Paeonia obovata Maxim. – piwonia owalnolistkowa Paeonia officinalis L. – piwonia lekarska, piwonia miękka Paeonia parnassica Tzanoud. Paeonia peregrina Mill. – piwonia obca Paeonia sandrae Camarda Paeonia saueri D.Y.Hong, Xiao Q.Wang & D.M.Zhang Paeonia × saundersii Stebbins Paeonia sterniana H.R.Fletcher Paeonia tenuifolia L. – piwonia delikatna Paeonia wendelboi Ruksans & Zetterl. Paeonia × yananensis T.Hong & M.R.Li

Zastosowanie i uprawa Wiele gatunków z rodzaju piwonia to rośliny ozdobne. Uprawiane są w krajach, w których występują mroźne zimy, jedynie bowiem po przejściu takiego okresu spoczynku zawiązują obficie pąki kwiatowe. Najlepiej rosną na stanowisku słonecznym i na żyznej glebie. Wymagają częstego nawożenia. Wskazane jest ściółkowanie, które zapewnia większą wilgoć w glebie. Rozmnaża się je głównie przez podział późną jesienią, a piwonie drzewiaste przez odrosty. W szkółkach zwykle rozmnaża się piwonie drzewiaste przez szczepienie na podkładkach, jednakże tak otrzymane rośliny są zwykle krótkowieczne.

Jako rośliny lecznicze wykorzystywanych jest kilka gatunków, w Chinach zwłaszcza Paeonia qiui (surowcem leczniczym jest kora korzeni). Południowoeuropejska piwonia lekarska wykorzystywana jest do leczenia chorób reumatycznych. Surowcem są płatki, ale też kłącze i nasiona. Nasiona tego gatunku jadano w średniowiecznej Anglii.

Piwonia jest również wykorzystywana kulinarnie – jadalne są płatki kwiatów, które wykorzystywane są do dekoracji deserów oraz jako dodatek do herbat.

Przypisy

Kategoria:Piwoniowate Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza