Cieszyn (cz. , ) – miasto w południowej Polsce nad rzeką Olzą, na granicy z Czechami, w województwie śląskim, siedziba władz powiatu cieszyńskiego.
Dzieje Cieszyna sięgają IX w. i wiążą się z grodem słowiańskiego plemienia Gołęszyców. Cieszyn otrzymał prawa miejskie w 1217 roku. Od końca XIII w. był centrum Księstwa Cieszyńskiego.
Współczesne administracyjne pojęcie „miasto Cieszyn” odnosi się do prawobrzeżnej części, będącego pod względem przestrzennym i społecznym jedną całością, ośrodka miejskiego, którego część lewobrzeżna należy do Czech i nosi oficjalną nazwę Czeski Cieszyn. W przeciwieństwie do Czeskiego Cieszyna, dzielnice prawobrzeżne są dzisiaj jednolite etnicznie – ponad 96% ludności deklaruje narodowość polską. Charakterystyczna jest natomiast różnorodność religijna z wyznaniami rzymskokatolickim i luterańskim jako dominującymi.
Według danych na 31 grudnia 2023 r. polski Cieszyn liczy 32 947 mieszkańców, jego powierzchnia wynosi natomiast 28,7 km². Wspólnie obie części miasta zamieszkiwane są przez 57 tys. osób i zajmują 62,5 km² (z czego Czeski Cieszyn ma 23 468 mieszkańców i 33,8 km² powierzchni).
Położenie mały|Cieszyn na mapie powiatu Cieszyn znajduje się w południowej części Polski, w centrum na 18º 35’ 50” długości geograficznej wschodniej i 49º 43’ 08” szerokości geograficznej północnejDzieje Cieszyna..., 2010, s. 43.. Pod względem administracyjnym leży w południowej części województwa śląskiego, w powiecie cieszyńskim. Graniczy od północy z gminą Hażlach (z Pogwizdowem, Hażlachem i Zamarskami), od północnego wschodu z gminą Dębowiec (z Gumnami i Ogrodzoną), od wschodu i południa z gminą Goleszów (z Bażanowicami, Dzięgielowem i Puńcowem). Zachodnia granica miasta o długości ok. 9,7 km pokrywa się z granicą polsko-czeską, za którą leży miasto Czeski CieszynDzieje Cieszyna..., 2010, s. 42..
Miasto leży na Pogórzu Śląskim, nad Olzą. Cieszyn jest stolicą krainy historyczno-geograficznej Śląska Cieszyńskiego.
W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa bielskiego.
Według danych z 2007 Cieszyn ma obszar 28,7 km², w tym: użytki rolne: 55% użytki leśne: 7%
Miasto stanowi 3,93% powierzchni powiatu.
Nazwa mały|lewo|Wysztancowana niemieckojęzyczna nazwa Cieszyna (Teschen) na austriackim słupie granicznym z XVIII w. we wsi Prehoryłe nad Bugiem Po raz pierwszy Cieszyn wzmiankowany został w 1155 jako TescinDzieje Cieszyna, 2010, s. 138., w bulli protekcyjnej papieża Hadriana IV dla biskupa wrocławskiego Waltera, w której wymieniono Cieszyn jako jeden z grodów kasztelańskich. Z kolei w 1223 miejscowość wzmiankowano jako TessinDzieje Cieszyna, 2010, s. 139..
W księdze łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295–1305 miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej formie Teschin. Księga ta wymienia również Kalembice, które w 1973 zostały wchłonięte przez miasto, w formie ChalambyciLiber fundationis episcopatus Vratislaviensis online.H. Markgraf, J. W. Schulte, „Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis”, Breslau 1889.. W roku 1613 śląski regionalista i historyk Nicolaus Henel von Hennenfeld z Prudnika wymienił miejscowość w swoim dziele o geografii Śląska pt. Silesiographia podając jej łacińskie nazwy: Teschena, Tischena, Cessinum, Cissenum.
Demografia Według danych GUS na 1 stycznia 2019 Cieszyn liczył 33 485 mieszkańców z czego 52,8% stanowią kobiety, a 47,2% mężczyźni co daje 153. miejsce w Polsce pod względem liczby mieszkańców oraz 2172 pod względem zajmowanej powierzchni. Liczba urodzonych dzieci wyniosła 1371. Gęstość zaludnienia wynosi 1170 os./km².
Średni wiek mieszkańców wynosi 41,8 lat i jest porównywalny do średniego wieku mieszkańców województwa śląskiego oraz porównywalny do średniego wieku mieszkańców całej Polski.
Mieszkańcy gminy zawarli w 2018 roku 216 małżeństw, co odpowiada 6,1 małżeństwom na 1000 mieszkańców. Jest to wartość porównywalna do wartości dla województwa śląskiego oraz wartość porównywalna do wartości dla Polski. W tym samym okresie odnotowano 2 rozwody przypadające na 1000 mieszkańców. Jest to wartość porównywalna do wartości dla województwa śląskiego oraz nieznacznie więcej od wartości dla kraju.
27,5% mieszkańców Cieszyna jest stanu wolnego, 58,2% żyje w małżeństwie, 4,8% mieszkańców jest po rozwodzie, a 9,0% to wdowy/wdowcy.
Dane z 1 stycznia 2019: Opis Ogółem Kobiety Mężczyźniparametr osób % osób % osób %populacja 33 485 100 17850 53,3 15 635 46,7gęstość zaludnienia (os./km²) 1170 620 550
Piramida wieku mieszkańców Cieszyna w 2014 roku: 690x480px
Historia Dzieje Cieszyna sięgają IX wieku i wiążą się z grodem słowiańskiego plemienia Gołęszyców. Lokacja miasta nastąpiła około 1217 r. Od końca XIII wieku było ono centrum księstwa cieszyńskiego – istniejącego formalnie do 1918 r. i rządzonego w swej historii przez dwie dynastie: Piastów oraz Habsburgów – stając się w epoce nowożytnej jednym z najważniejszych miast Śląska. W dobie XIX-wiecznego uprzemysłowienia Cieszyn zaczął być gospodarczo prześcigany przez Bielsko i Morawską Ostrawę, pozostając jednak ważnym ośrodkiem kulturalnym i oświatowym. Podział miasta dokonał się w lipcu 1920 r. i był wynikiem dwuletniego sporu terytorialnego między powstałymi na gruzach monarchii austro-węgierskiej Polską i Czechosłowacją.
Powstanie miasta mały|Rotunda romańska z XI wieku mały|Wieża Piastowska mały|Cieszyn ok. 1640 – miedzioryt Meriana przedstawiający panoramę Cieszyna w końcowym okresie panowania Piastów cieszyńskich. Widok od strony dzisiejszego Czeskiego Cieszyna. Po lewej: zabudowania zamkowe na Górze Zamkowej. Wyróżniają się też budynki kościołów (od lewej: św. Jerzego, podominikański (farny) i św. Trójcy). Dobrze widoczne nieistniejące dziś mury miejskie z bramami (po prawej stronie Wyższa Brama z ówczesnym przedmieściem o tej samej nazwie) mały|Panorama miasta na rycinie z 1738 roku wg rysunku Friedricha Bernharda Wernera mały|XVII/XVIII wieczna panorama Cieszyna (Joh David Schleuen)
Cieszyn jest jednym z najstarszych miast na Śląsku. Podanie głosi, że założyli go w 810 rokuData ta została błędnie wydedukowana (zmyślona) przez Eleazara Tilischa (1560-1612) i podana w najstarszej kronice cieszyńskiej z 1588 i odtąd powielana. Porównaj: Cieszyńskie jubileusze, czyli w jaki sposób kształtowała się legenda o początkach grodu nad Olzą, w Dzieje Cieszyna..., 2010, s. 15–24. trzej bracia, Bolko, Leszko i Cieszko, synowie polskiego króla Leszka IIIJanusz Spyra: Historiografia a tożsamość regionalna w czasach nowożytnych na przykładzie Śląska Cieszyńskiego w okresie od XVI do początku XX wieku, Częstochowa 2015, s. 360.. Według legendy trzej bracia, po długiej wędrówce spotkali się tutaj u źródła, nazwanego później Studnią Trzech Braci, i ciesząc się tym faktem założyli gród Cieszyn.
W rzeczywistości zalążkiem dzisiejszego miasta jest Góra Zamkowa, gdzie najstarsze ślady osadnictwa sięgają VI-V w. p.n.e. oraz słowiański gród we wsi Podobora (obecnie część Kocobędza, Rep. Czeska), zwany „Starym Cieszynem”. Po zniszczeniu Starego Cieszyna przez wojska wielkomorawskie w końcu VIII wieku osadnicy słowiańscy zbudowali na Górze Zamkowej nowe grodzisko obronne, które stało się zapleczem dla odbudowywanego starego grodu. Z czasem zyskało ono na znaczeniu i wraz ze Starym Cieszynem stało się centrum administracyjnym, religijnym i gospodarczym znacznej części Śląska. W XI wieku zbudowano tu romańską rotundę pełniącą funkcję kaplicy, która przetrwała do dziś i jest jednym z najważniejszych zabytków na Śląsku i w Polsce (jej podobizna zdobi m.in. rewers banknotu 20-złotowego oraz dwuzłotowej monety z kolekcjonerskiej serii Historyczne miasta w Polsce). W tym samym czasie pod Górą Zamkową zaczęło rozbudowywać się podgrodzie, a cieszyński gród urósł do rangi kasztelanii podlegającej królom polskim, a w okresie rozbicia dzielnicowego książętom śląskim. Rozwój grodu na Górze Zamkowej spowodował, że na przełomie XI i XII wieku przestał istnieć Stary Cieszyn.
W 1172 powstało księstwo raciborskie w skład którego oprócz kasztelanii raciborskiej weszła również cieszyńska. W 1202 połączyło się ono z księstwem opolskim. W tym czasie na przeciwległym do Góry Zamkowej wzniesieniu za fosą rozwijała się osada, być może targowa, o owalnym układzie przestrzennym skupionym wokół obecnego Placu Teatralnego, gdzie pod koniec XII wieku powstał pierwszy kościół parafialny (poza grodową kaplicą pw. św. Mikołaja) o nieznanym dziś wezwaniuDzieje Cieszyna..., 2010, t. I, s. 148.. Powierzchnia przedlokacyjnej osady wynosiła w przybliżeniu 2,3 haDzieje Cieszyna..., 2010, t. I, s. 197.. W dokumencie protekcyjnym biskupa wrocławskiego Wawrzyńca z dnia 25 maja 1223 roku wydanym na prośbę księcia opolsko-raciborskiego Kazimierza dla klasztoru premonstrantek w Rybniku wśród miejscowości mających im płacić dziesięcinę wymieniono również suburbium Cieszyna, czyli przedmieście (późniejsze Frysztackie Przedmieście), pośrednio więc dokument ten dowodził tego, że Cieszyn był już miastem, a więc formalna lokacja miasta nastąpiła najpewniej pomiędzy 1217 (data lokacji Raciborza i Opola) a 1223, a początkowo prawa miejskie oparte były na wzór tych ze Lwówka Śląskiego (łac. in iure lembergensi)Dzieje Cieszyna..., 2010, t. I, s. 149–153.. Miasto lokacyjne przylegało od strony wschodniej do osady przedlokacyjnej, z rynkiem w miejscu obecnego Starego Targu, powiększając obszar miasta o około 1,75 haDzieje Cieszyna..., 2010, t. I, s. 198.. Około 1240 zbudowano też okazały nowy kościół parafialny pw. św. Marii Magdaleny w miejscu obecnego teatru, przy którym działała szkoła parafialna. Około 1270 ufundowany został klasztor Dominikanów, usytuowany na południowy wschód od zabudowań miejskichDzieje Cieszyna..., 2010, t. I, s. 278..
Okres panowania Piastów Po podziale księstwa opolsko-raciborskiego w 1281 lub 1282, a następnie księstwa raciborskiego w 1290, Cieszyn został stolicą Księstwa Cieszyńskiego, a pierwszym księciem cieszyńskim został Mieszko, założyciel linii Piastów cieszyńskich, który rozpoczął przebudowę grodu na zamek. Jako stolica księstwa Cieszyn nadal zdobywał na znaczeniu i rozbudowywał się. Największy rozwój przypadł na lata panowania księcia Przemysława I Noszaka, który w 1374 nadał Cieszynowi nowe prawa miejskie na wzór Wrocławia i w miejsce drewnianego zamku wzniósł murowany. Wtedy też powołano urząd burmistrza (pierwszy znany burmistrz to Mikołaj Giseler, 1387) i radę miejską, dla których zbudowano ratusz przy utworzonym rynku (dzisiejszy Stary Targ). Prawdopodobnie już w tym okresie działał też miejski szpital dla ubogich na Frysztackim Przedmieściu. Ówcześnie Cieszyn był jednym z najważniejszych i największych miast Śląska.