Europejska Agencja Kosmiczna (, ESA; , ASE) – organizacja międzynarodowa, której celem jest eksploracja i wykorzystanie przestrzeni kosmicznej.
Siedziba organizacji znajduje się w Paryżu. Agencja została powołana na mocy konwencji z 30 maja 1975Konwencja o utworzeniu Europejskiej Agencji Kosmicznej, sporządzona w Paryżu dnia 30 maja 1975 r. ().. Mimo że sama konwencja weszła w życie dopiero 30 października 1980Convention for the establishment of a European Space Agency (with annexes and final act)., organizacja zaczęła działać już w 1975 roku. Powstała z połączenia jej poprzedniczek – Europejskiej Organizacji Badań Kosmicznych (ESRO) i Europejskiej Organizacji Rozwoju Rakiet Nośnych (ELDO).
thumb|ESOC w Darmstadt ESA zatrudnia ok. 3000 osób, a jej budżet na rok 2025 wyniósł 7,68 mld euro. Główny ośrodek ESTEC (European Space Research and Technology Centre) znajduje się w w Holandii, Instytut Badawczy ESRIN (European Space Research Institute) mieści się we Frascati (Włochy), zaś siedzibą Centrum Operacji Kosmicznych ESOC (European Space Operations Centre) jest niemieckie miasto Darmstadt. W Niemczech (Kolonia) znajduje się też ośrodek szkolenia astronautów EAC (European Astronauts Centre), siedziba Europejskiego Korpusu Astronautów. Kosmodrom należący do ESA znajduje się w Kourou w Gujanie Francuskiej, gdzie znajduje się Gujański Ośrodek Kosmiczny. Położenie blisko równika sprzyja zadaniu wysyłania na orbitę sztucznych satelitów.
Z dniem 1 marca 2021 roku nowym dyrektorem generalnym ESA został . Zastąpił on na tym stanowisku Johanna-Dietricha Woernera, który sprawował tę funkcję od marca 2005 roku. Dyrektorowi generalnemu asystuje 11 dyrektorów, odpowiedzialnych za poszczególne oddziały ESA i za zarządzanie agencją (zobacz pełną listę).
Zasięg terytorialny Państwa uczestniczące w pracach Europejskiej Agencji Kosmicznej są zintegrowane z nią w zróżnicowanym stopniu, ale wszystkie z nich co do zasady biorą udział co najmniej w pracach Europejskiej Wspólnoty Politycznej lub Rady Europy.
Kraje członkowskie Od stycznia 2025 roku w skład ESA wchodzą 23 państwa członkowskie. Poniższa tabela zawiera przegląd wszystkich państw członkowskich, członków stowarzyszonych oraz ich wkład finansowy w ESA w 2025 roku. Spory między członkami lub między członkiem a Agencją rozpatrywane są w postępowaniu arbitrażowym.
PaństwoStatusWstąpienieProgram kosmiczny Wkład(mln €) Wkład(%) członek CNES 1000,9 20,4% członek DLR 1046,8 21,4% członek ASI 580,1 11,8% członek UKSA 609,6 12,4% członek 285,7 5,8% członek BELSPO 260,0 5,3% członek SRON 95,6 2,0% członek 184,5 3,8% członek 84,0 1,7% członek DNSC 35,1 0,7% członek SI 21,4 0,4% członek NSC 75,4 1,5% członek 65,5 1,3% członek TEKES 39,0 0,8% członek FCT SO 30,8 0,6% członek 21,0 0,4% członek 42,0 0,9% członek 49,2 1,0% członek ROSA 56,4 1,2% członek POLSA 44,7 0,9% członek ESO 6,9 0,1% członek HSO 24,7 0,5% członek 3,4 0,1% współpracujący CSA 19,0 0,4% stowarzyszony 1,1 <0,1% stowarzyszony 1,8 <0,1% stowarzyszony 3,0 0,1% stowarzyszony 2026 – – Pozostałe 209,5 4,3%Całe ESA 7,68 mld 100%
Członkowie stowarzyszeni i współpracujący Od 1 stycznia 1979 Kanada posiada specjalny status kraju współpracującego z ESA. Jej przedstawiciele biorą udział przy podejmowaniu decyzji, a kanadyjskie firmy mogą otrzymywać kontrakty na realizację programów kosmicznych.
Członkami stowarzyszonymi ESA są obecnie Cypr (od 2026), Słowacja (od 2022), Łotwa (od 2020) i Litwa (od 2021). Status Europejskiego Państwa Współpracującego (ECS) mają Bułgaria, Chorwacja i Malta.
Rozszerzenie thumb|Ceremonia podpisania umowy o przystąpieniu Polski do ESA, 13 września 2012 r. Przyjęcie nowego członka wymaga jednomyślnej zgody Rady Agencji złożonej z delegatów państw członkowskich.
Państwa wyrażające chęć przystąpienia do Europejskiej Agencji Kosmicznej przechodzą kilka etapów. Najpierw podpisują Umowę o Współpracy (ang. Cooperation Agreement) między państwem kandydackim a ESA, a następnie porozumienie o Europejskim Państwie Współpracującym (ang. European Cooperating State – ECS). Kolejnym krokiem jest uczestnictwo (także finansowe) w pięcioletnim Planie dla Europejskich Państw Współpracujących (ang. Plan for European Cooperating State, PECS), który ma przygotować je do członkostwa w ESA – przedsiębiorstwa z tych państw w określonym zakresie mogą brać udział w programach kosmicznych ESA (do wysokości wnoszonej przez dane państwo kwoty składki na PECS). Z upływem okresu obowiązywania PECS państwo kandydackie może rozpocząć negocjacje o przystąpieniu do ESA bądź stowarzyszeniu albo przedłużyć okres obowiązywania PECS.
Dnia 27 kwietnia 2007 porozumienie PECS zostało podpisane przez przedstawicieli Polski i ESA. Umowa została ratyfikowana 28 kwietnia 2008 i opublikowana w Dzienniku Ustaw dnia 26 sierpnia.. Nadzór nad wdrażaniem porozumienia PECS sprawuje Ministerstwo Gospodarki. Negocjacje akcesyjne rozpoczęły się 28 listopada 2011 roku i zakończyły się w kwietniu 2012 roku. 12 czerwca 2012 r. rząd podjął decyzję o przystąpieniu do ESA. Formalnie członkostwo Polska uzyskała 19 listopada 2012, wraz ze złożeniem kompletu dokumentów akcesyjnych u depozytariusza traktatu powołującego ESA, którym zgodnie z art. 20 Konwencji jest rząd Francji.
Przedsięwzięcia thumb|Rakieta nośna Ariane 42P z satelitą Posejdon na kosmodromie Kourou thumb|Łączność zapewnia sieć anten satelitarnych systemu ESTRACK
Rakiety nośne ESA rozwija flotę rakiet nośnych różnych klas. Najcięższą jest Ariane 6, której pierwszy start odbył się w lipcu 2024, a od czerwca 2026 lata w konfiguracji z czterema boosterami P160C, zastępując wycofaną w 2023 roku Ariane 5. Do lekkich rakiet należą Vega (pierwszy start w 2012) i jej zmodernizowana wersja Vega-C (pierwszy start w 2022). ESA wykorzystywała także rosyjskie rakiety Sojuz STB z kosmodromu w Kourou w latach 2007–2022, jednak starty zostały zawieszone po inwazji Rosji na Ukrainę. Wcześniejsze europejskie rakiety – Ariane 1, 2, 3, 4 i 5 – zostały już wycofane z eksploatacji.
Nawigacja satelitarna ESA rozwija dwa systemy nawigacji satelitarnej. EGNOS to satelitarny system różnicowy wspierający amerykański Global Positioning System i rosyjski GLONASS, zwiększający dokładność pozycjonowania na obszarze Europy. Galileo to niezależny europejski system nawigacji satelitarnej, który od 2016 roku świadczy usługi pozycjonowania na całym świecie.
Wybrane misje kosmiczne Zakończone ESA przeprowadziła szereg znaczących misji kosmicznych. Pierwszym europejskim kosmicznym obserwatorium rentgenowskim był EXOSAT, wyniesiony w maju 1983 roku. W sierpniu 1989 roku wystrzelono satelitę astrometrycznego Hipparcos, który stworzył pierwszą precyzyjną mapę pozycji gwiazd. W marcu 2002 roku na orbitę heliosynchroniczną trafił Envisat, największy satelita środowiskowy ESA, którego badania kontynuują satelity Sentinel w ramach programu Copernicus. We wrześniu 2003 roku wystrzelono Smart 1, sztucznego satelitę Księżyca testującego nowy system napędu jonowego.
W 2004 roku wystartowała sonda Rosetta, której lądownik Philae 12 listopada 2014 roku jako pierwszy w historii wylądował na komecie 67P/Czuriumow-Gierasimienko. W listopadzie 2005 roku wystrzelono sondę wenusjańską Venus Express. W latach 2008–2015 ESA wyniosła na orbitę pięć bezzałogowych statków transportowych ATV, które zaopatrywały Międzynarodową Stację Kosmiczną.
W marcu 2009 roku wystrzelono GOCE, satelitę geofizycznego badającego pole grawitacyjne Ziemi i cyrkulację oceaniczną. W maju 2009 roku ESA wyniosła jednocześnie dwa teleskopy kosmiczne: Kosmiczne Obserwatorium Herschela pracujące w dalekiej podczerwieni i falach submilimetrowych oraz Planck mierzący anizotropię mikrofalowego promieniowania tła. W lutym 2015 roku wykonano lot suborbitalny eksperymentalnego pojazdu IXV, demonstratora statku powrotnego. W grudniu 2015 roku wystrzelono LISA Pathfinder, który przetestował technologie niezbędne dla przyszłego obserwatorium fal grawitacyjnych LISA. W październiku 2002 roku wystrzelono INTEGRAL, teleskop gamma obserwujący czarne dziury i rozbłyski gamma, którego misja zakończyła się w lutym 2025 roku po ponad 22 latach pracy.
Aktualnie trwające Najdłużej działającą misją ESA jest XMM-Newton, teleskop rentgenowski wyniesiony w grudniu 1999 roku, który wciąż obserwuje wszechświat w ultrafiolecie i promieniowaniu rentgenowskim. Od czerwca 2003 roku na orbicie Marsa pracuje sonda Mars Express, która dostarczyła przełomowych danych o geologii i atmosferze Czerwonej Planety. W lutym 2008 roku na orbitę wyniesiono laboratorium kosmiczne Columbus, europejski moduł Międzynarodowej Stacji Kosmicznej.
W grudniu 2013 roku wystrzelono sondę astrometryczną Gaia, następczynię Hipparcosa, która tworzy najdokładniejszą trójwymiarową mapę Drogi Mlecznej. W listopadzie 2013 roku na orbitę trafiły trzy satelity Swarm badające pole magnetyczne Ziemi. Program ExoMars obejmuje orbiter Trace Gas Orbiter, który od 2016 roku bada atmosferę Marsa, oraz łazik Rosalind Franklin, którego start planowany jest na 2028 rok we współpracy z NASA.
W październiku 2018 roku ESA wspólnie z JAXA wystrzeliła sondę BepiColombo do badań Merkurego. W grudniu 2019 roku wystrzelono teleskop do wykrywania planet pozasłonecznych. W lipcu 2023 roku na orbitę trafił teleskop badający ciemną energię i ciemną materię. W kwietniu 2023 roku wystrzelono sondę Jupiter Icy Moon Explorer (JUICE), która zmierza do Jowisza, by zbadać jego lodowe księżyce.
Misje realizowane wraz z NASA ESA od lat współpracuje z NASA przy kluczowych misjach kosmicznych. W 1990 roku wyniesiono Kosmiczny Teleskop Hubble’a, w którym ESA uczestniczyła jako partner, zapewniając m.in. panel słoneczny i personel naukowy. W 1990 roku wystartowała także sonda Ulysses do badania aktywności słonecznej, której misja zakończyła się 30 czerwca 2009 roku. W ramach misji Cassini-Huygens ESA odpowiadała za lądownik Huygens, który w styczniu 2005 roku wylądował na Tytanie, największym księżycu Saturna. ESA jest również partnerem w misji Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba, dostarczając spektrograf NIRSpec oraz część instrumentu MIRI; teleskop wystartował w grudniu 2021 roku.
Przyszłe misje W planach ESA znajduje się kilka dużych misji naukowych. LISA to kosmiczne obserwatorium fal grawitacyjnych planowane na lata 30. XXI wieku. Teleskop PLATO ma rozpocząć poszukiwanie planet pozasłonecznych, a jego start planowany jest na 2026 rok. Teleskop rentgenowski nowej generacji Athena planowany jest na 2037 rok.
Edukacja kosmiczna Europejska Agencja Kosmiczna prowadzi programy edukacyjne wspierające nauczycieli, jak Europejskie Biuro Edukacji Kosmicznej ESERO, a także konkursy dla młodzieży i staże dla studentów.
Krytyka Według części analiz instytucjonalny układ europejskiego sektora kosmicznego, zdominowany przez ESA oraz dwa duże konsorcja – Airbus Defence and Space i Thales Alenia Space – ogranicza konkurencję i utrudnia rozwój nowych przedsiębiorstw w segmencie wytwarzania rakiet i satelitów. Europejska Polityka Kosmiczna realizowana jest przez nakładające się struktury – ESA, Unię Europejską i agencje krajowe – co prowadzi do złożoności decyzyjnej i rozmycia odpowiedzialności. Powstanie Agencji Unii Europejskiej ds. Programu Kosmicznego (EUSPA) obok ESA stanowi dodatkowe wyzwanie instytucjonalne.
Tradycyjny model ESA oparty na kontraktach z dużymi konsorcjami przemysłowymi znajduje się pod presją rosnącej konkurencji ze strony komercyjnych operatorów oferujących niższe koszty wynoszenia ładunków na orbitę.
Zobacz też Lista agencji kosmicznych
Przypisy
Linki zewnętrzne Strona internetowa Europejskiej Agencji Kosmicznej (strona archiwalna) Artykuły na portalu kosmonauta.net na temat Europejskiej Agencji Kosmicznej i jej misji
Lista umów w kategorii „Kosmos” w Internetowym Systemie Aktów Prawnych
Kategoria:Agencje kosmiczne
Kategoria:Europejska Polityka Kosmiczna Kategoria:Międzynarodowe organizacje naukowe Kategoria:XV dzielnica Paryża