mały|upright=1.3|Imperium brytyjskie w 1921 r. – największe supermocarstwo w dziejach świata (34 mln km²) mały|upright=1.3|Dwa supermocarstwa z okresu zimnej wojny: Supermocarstwo () – państwo (mocarstwo) dysponujące największym potencjałem politycznym, militarnym oraz gospodarczym i mogące w skuteczny sposób kreować stosunki globalne, przez co ma większe znaczenie od pozostałych mocarstw.
Autorem terminu „supermocarstwo” jest William Fox, który w 1944 określił USA, ZSRR, Wielką Brytanię mianem „supermocarstw”, co rozumiał jako globalną pozycję wyższą od dotychczasowych mocarstwWilliam Fox: The Superpowers: The United States, Britain and the Soviet Union – Their Responsibility for Peace zob: http://web.archive.org/web/20200519133635/https://static.casaasia.es/pdf/9200595422AM1127202862621.pdf s. 5.. Witold Orłowski uważa jednak że „supermocarstwo to państwo, którego siła wyraźnie dominuje nad siłami większości innych mocarstw świata”, a jego siła państwa przekracza 20% siły świataWitold Orłowski: Stulecie chaosu. Alternatywne dzieje XX wieku, Open Wydawnictwo Naukowe i Literackie, Warszawa 2007, s. 537.. Alice Lyman Miller definiuje supermocarstwo jako „państwo, które ma zdolność rozszerzania dominacji i wpływów na skalę ogólnoświatową na więcej niż jeden region na globie w danym czasie i może osiągnąć status globalnego hegemona”.
Cechy supermocarstwa Kryteria odpowiadające za to, które państwo można uznać za supermocarstwo, nie są jasne do zdefiniowania, a w praktyce mogą się różnić jedynie źródłem potęgi. Wymienione niżej czynniki nie są jedyne, ale konieczne i nie wyczerpują kryteriów odpowiadających za bycie supermocarstwem. Ich kolejność należy odczytywać jako przypadkową.
Geograficzne Państwo będące supermocarstwem charakteryzuje się rozległym terytorium oraz co ważne szerokim dostępem do morza, nad którym sprawuje kontrolę. Takie rozległe terytorium pozwala państwu mieć dostęp do bogatych złóż surowców mineralnych oraz produkcji żywności zwiększające niezależność. Jest to szczególnie istotny czynnik w czasie działań wojennych, ponieważ umożliwia takiemu państwu odwrót, reorganizację, jak i umieszczanie w odległych, niedostępnych terenach zakładów zbrojeniowych, radarów czy składów broni. Choć w epoce broni jądrowej ma to marginalne znaczenie, niemniej jednak nawet bogaty, ale niewielki obszarowo kraj jest bardziej narażony na zniszczenia w ewentualnym konflikcie zbrojnym.
Polityczne Wymagane jest funkcjonowanie systemu politycznego, który jest zdolny do mobilizacji ludzi, bogactw naturalnych oraz machiny gospodarczej i militarnej dla celów światowej polityki czy w efekcie ideologii, na której opiera się istnienie danego państwa.
Militarne Gdzie kończy się polityka, zaczyna się argument siły, który jest zdolnością do powstrzymywania zagrożeń czy agresji nieprzyjaciela, ale jest również zdolnością do militarnego działania w skali światowej. Istotne znaczenie ma tu wielki arsenał broni nuklearnej.
Demograficzne Supermocarstwo powinno mieć liczną oraz wyedukowaną populację z rozwiniętą na wysokim poziomie służbą zdrowia oraz ekonomiczną i kulturową zdolnością do kształtowania otaczającego środowiska i otoczenia. Temu służy inwestowanie w ludzi, ich edukację i zdrowie.
Ekonomiczne Supermocarstwo charakteryzuje się wysokim produktem narodowym. Ekonomiczna potęga jest rozumiana m.in. przez dostęp do surowców, wielkość i chłonność krajowego rynku oraz dobrą pozycję w światowym handlu, jak również w światowym rynku finansowym. Ponadto istotne znaczenie ma innowacyjność oraz technologiczne zaawansowanie, a także zdolność kumulowania kapitału. Ekonomiczną siłę charakteryzuje również eksploracja kosmosu, tak przynajmniej było w czasach zimnej wojny. Było to pole intensywnej rywalizacji przez wszystkie jej dekady. Podbój kosmosu jest także zdolnością do prowadzenia działań na szeroką skalę.
Kulturowe Potęga ekonomiczna i polityczna przekłada się na wpływ w dziedzinie kultury światowej, a co za tym idzie filozofii i ideologii.
Przykłady supermocarstw mały|upright=1.3|Unia iberyjska – hiszpańskie i portugalskie imperia kolonialne w latach 1581–1640. Hiszpania z tego okresu bywa określana jako pierwsze globalne supermocarstwohttp://www.thelatinlibrary.com/imperialism/notes/spanishempire.html The Spanish Empire. Mianem supermocarstw bywają określane następujące wielkie mocarstwa, choć w czasach istnienia niektórych z nich termin ten nie funkcjonował: Imperium Hiszpańskie – XVI–XVII w. Imperium Brytyjskie – XVIII–XX w. Imperium Rosyjskie – XIX–XX w. ZSRR – 1945–1991. Stany Zjednoczone od 1945Alternatywna lista supermocarstw: http://www.thegreenpapers.com/PCom/?20030227-0 Richard E. Berg-Andersson: Thinking Outside the Box re: the War on International Terrorism..
XX wiek W rezultacie II wojny światowej Niemcy i Japonia zostały wyeliminowane z grona globalnych mocarstw. Do niższej rangi mocarstw regionalnych spadły też zwycięskie państwa: Wielka Brytania i Francja. Także Chiny pozostały w sposób wyraźny poniżej statusu supermocarstwa. W tej politycznej próżni pozostały USA i ZSRR jako dwa światowe supermocarstwa mające w przyszłości decydować o światowej polityce. Rywalizowały one ze sobą na polu militarnym, ekonomicznym, politycznym czy sportowym ze względów ideologicznych.
ZSRR reprezentował socjalizm oraz kierował Układem Warszawskim, znanym na zachodzie jako Blok Wschodni.
USA reprezentowało kapitalizm i było główną siłą NATO w czasie zimnej wojny.
Porównanie obydwu państw pokazuje kryteria właściwe supermocarstwom. Geograficzne Terytorium obejmujące 22 mln km² było największe na świecie i liczyło 11 stref czasowych. Ogromna przestrzeń morska i przede wszystkim ogromne złoża strategicznych surowców mineralnych. Czwarty (do 1950, później trzeci) pod względem powierzchni (liczącej 9.6 mln km²) kraj na świecie. Wielkie złoża cennych surowców mineralnych. Polityczne Silny system rządów oparty na ideologii socjalistycznej. Stałe miejsce w Radzie Bezpieczeństwa ONZ. Silne związki i dominacja nad krajami Europy Środkowej i Bałkanów oraz państwami komunistycznymi w Ameryce Środkowej i Azji. Silna i stabilna demokracja z wielkim wpływem na świat. Silne przedsiębiorstwa oraz handel są podstawą ich wpływu na kraje kapitalistyczne. Stałe miejsce w Radzie Bezpieczeństwa ONZ. Silne związki z Europą Zachodnią oraz demokracjami Dalekiego Wschodu. Militarne Silna flota, wielkie siły powietrzne oraz największe siły lądowe. Największy arsenał jądrowy (w pewnym okresie – drugi pod względem wielkości, jednak potężniejszy). Silnie rozwinięta technologia kosmiczna. Bazy wojskowe rozmieszczone na całym świecie. Drugi pod względem wielkości atomowy arsenał świata (w pewnym okresie – pierwszy), rozmieszczony także w Europie. Technologicznie zaawansowana armia z największą flotą. Silnie rozwinięta technologia kosmiczna. Demograficzne Populacja licząca ok. 293 miliony obywateli, była trzecią na świecie. Wówczas czwarta populacja świata, licząca ok. 260 mln mieszkańców. Ekonomiczne Największa sterowana centralnie gospodarka obejmująca 20% produkcji przemysłowej świata. Machina gospodarcza ze szczególną rolą przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego. Największa i najsilniejsza gospodarka świata. Wielki i bardzo innowacyjny przemysł. Silna waluta dolar. Kulturowe Wielki wpływ na kraje socjalistyczne. Bogata historia i kultura. Kształtuje ideologię wielu organizacji i państw na świecie. Ideały komunizmu przyciągały wielkie rzesze ludzi. Wielki wpływ wywierany na kraje Europy Zachodniej i kontynent amerykański. Firmy takie jak Coca-Cola oraz amerykańskie kino rozpowszechniły amerykański styl życia. Wolność osobista oraz wolność słowa były dla wielu bardzo przekonujące.
XXI wiek 366px Supermocarstwa:Potencjalne supermocarstwa:
Opinie na temat liczby supermocarstw w dzisiejszym świecie są podzielone. Europejska Jesień Ludów, a co za tym idzie rozpad ZSRR oraz upadek socjalizmu spowodowały, że XXI-wieczny świat najczęściej uznaje się za jednobiegunowy, z USA jako hipermocarstwem, z najsilniejszą gospodarką oraz armiąS.P.Huntington: Duże, większe, największe Polityka 49/1999.https://www.forbes.com/sites/realspin/2013/11/24/why-the-u-s-remains-the-worlds-unchallenged-superpower/ Jonathan Adelman: Why The U.S. Remains The World’s Unchallenged Superpower.. Mimo to przybywa tych, którzy podważają, a przynajmniej przewidują koniec postzimnowojennej epoki świata jednobiegunowego. Wedle opinii niektórych teoretyków obecnie istnieją już trzy supermocarstwa – obok USA także Chiny i Unia Europejskahttp://wiadomosci.dziennik.pl/wydarzenia/artykuly/75773,pozegnanie-z-hegemonia.html/ Parag Khanna: Pożegnanie z hegemonią, dziennik.pl 17/05/2008..
Unia Europejska nie jest państwem, lecz silnie zintegrowanym związkiem polityczno-gospodarczym. Ekonomiczna siła UE jest większa od USA, jednakże z powodu wciąż jeszcze istniejących odrębności prawnych do dziś nie można mówić o jednej, wspólnej gospodarce europejskiej, ewentualnie w przypadku Strefy Euro jako obszaru ściślejszej integracji ekonomicznej i walutowejhttps://archive.is/20130807003350/uk.news.yahoo.com/china-euro-zone-threaten-u-led-economic-recovery-102643317.html%23bQGNzRy China, euro zone threaten U.S.-led economic recovery.. UE ma jednak potencjał do tego, aby w nieodległej przyszłości stać się supermocarstwem.
Silne są również aspiracje supermocarstwowe Chin. W przypadku Państwa Środka można zaryzykować stwierdzenie, że jest bardzo bliskie osiągnięcia tego statusu.
Poza wyżej wymienioną trójką Rosja, która jest prawną sukcesorką Związku Radzieckiego i mimo jego upadku wciąż zachowuje pewne aspekty supermocarstwa w postaci największego terytorium z ogromnymi, często nieodkrytymi jeszcze bogactwami mineralnymi, wielkiego arsenału jądrowego czy zaawansowanej technologii kosmicznej, przez co zaliczana bywa do grupy 4 największych mocarstwhttps://web.archive.org/web/20140222174739/http://wpfdc.org/blog/our-columnists/raffaele-marchetti/18563-the-global-great-game-4-1-and-dialogue-through-nongovernmental-actors The Global Great Game (4+1) and Dialogue through Nongovernmental Actors.. Gdyby nie brać pod uwagę Unii Europejskiej, wówczas Rosja znalazłaby się w powyższym gronie trzech supermocarstw.
Znaczny potencjał mocarstwowy przejawiają również Indie jako państwo o jednej z największych na świecie liczbie ludności pozwalającej na aspirację do roli globalnego supermocarstwa. Aspiracje supermocarstwowe przejawia również Brazylia oraz pozostająca największą potęgą ekonomiczną Azji – Japonia. Do grupy najsilniejszych mocarstw świata zalicza się też coraz częściej Kanadę ze względu na jej powierzchnię i potencjał ekonomicznyhttp://akarlin.com/2011/06/27/future-superpowers/ Future Superpowers – The World To 2100..
Są jednak i tacy, którzy całkowicie odrzucają istnienie supermocarstw w dzisiejszym systemie globalnego rynku, w czasach wzrastającej zależności pomiędzy narodami. Są oni zwolennikami tezy istnienia świata wielobiegunowego.
Stany Zjednoczone Czynnik geograficzny Stany Zjednoczone dysponują czwartym co do wielkości terytorium świata. Licząca 9 631 420 km² powierzchnia kraju ustępuje wielkością Rosji oraz nieznacznie obszarowi Kanady i Chin.
Czynnik polityczny USA jest republiką federacyjną z silną władzą wykonawczą, na czele której stoi prezydent. Ponadto Amerykanie szczycą się silnie zakorzenioną w tradycji kraju demokracją, przez wielu specjalistów uważaną za wzorcową.
USA zasilają w 22% budżet ONZ oraz mają stałe miejsce w Radzie Bezpieczeństwa z prawem weta.
Państwa takie jak Portoryko, Palau, Wyspy Marshalla, Federacyjne Stany Mikronezji są stowarzyszone z USA, które reprezentują je na arenie międzynarodowej oraz są odpowiedzialne za ich bezpieczeństwo.
Swą pozycję na arenie światowej USA zawdzięczają często poparciu, jakie udzielają im zwykle sojusznicy: państwa NATO, Australia, Nowa Zelandia, Izrael, Japonia czy Korea Południowa.
Czynnik militarny