thumb|Okładka Koranu z 1866 roku – obiekt ze zbioru Muzeum w Darłowie
Koran (, Al-Qur’ān) – święta księga islamu. Według tradycji muzułmańskiej powstawał w latach 610–632, objawiany fragmentami prorokowi islamu, Mahometowi (zm. 632) przez Archanioła Dżibrila (identyfikowanego w islamie z biblijnym archaniołem Gabrielem). Słowo „Koran” pochodzi od arabskiego słowa al-kur’ān, które oznacza „recytację”, ponieważ pierwotnie Koran przekazywano ustnie. Według islamu i samego Koranu jego twórcą jest Allah.
Koran składa się ze 114 sur (rozdziałów), które z kolei dzielą się na aje (wersety). Rozróżnia się 90 sur mekkańskich i 24 sury medyńskie, ze względu na miejsce ich objawienia. Sury są w Koranie ułożone przeważnie według długości, od najdłuższej do najkrótszej.
Za „kanoniczną” uznano za panowania kalifa Usmana (644–656) redakcję Koranu autorstwa Zajda ibn Sabita, osobistego sekretarza Mahometa. Koran został spisany w klasycznym języku arabskim, przez niektórych utożsamianym z dialektem Kurajszytów, w formie prozy rytmicznej i rytmizowanej (arab. sadż). Zdaniem muzułmanów literacka forma Koranu ma być niemożliwa do naśladowania, co wiąże się z dogmatem religijnym o „cudowności Koranu” (idżaz al-kuran).
Recytacja Koranu jest w świecie islamu uznawana zarówno za praktykę religijną, jak i za jedną ze sztuk pięknych. Istnieje wiele odmian recytacji Koranu, uważanych za „kanoniczne” i różniących się głównie w zakresie fonetyki.
Ponieważ tekst Koranu jest pełen zwrotów archaicznych, niejasnych dla przeciętnego odbiorcy czy poetyckich, powstała nauka o egzegezie tekstu koranicznego (arab. tafsir). Poszczególne interpretacje Koranu zależą, m.in. od przynależności ich autorów do poszczególnych odłamów islamu, oraz ugrupowań politycznych. Za jeden z najbardziej autorytatywnych uchodzi sunnicki komentarz At-Tabariego z X w. Koran wpływał na rozwój kultury wielu narodów azjatyckich i afrykańskich.
W wielu państwach o tradycji muzułmańskiej Koran uważany jest za jedno ze źródeł prawa, przede wszystkim w zakresie prawa cywilnego. Koran inspiruje od wieków muzułmańskich myślicieli i autorów. Wśród proroków wymienia postacie z Biblii Starego i Nowego Testamentu, wśród nich Jezusa, oraz przytacza wydarzenia opisane w Biblii. Formułuje przepisy nie tylko dotyczące praktyk religijnych, ale i stricte natury prawnej, oraz nawet powszednich przejawów życia, jak higiena, savoir-vivre.
Według tradycji islamu po raz pierwszy Koran został przetłumaczony na język obcy, mianowicie perski, przez Salmana al-Farsiego. Pierwszego przekładu Koranu na język europejski, mianowicie na łacinę, dokonał Robert z Ketton w 1134. Najbardziej znanymi autorami polskich przekładów Koranu są Jan Murza Tarak Buczacki, Tatar polski (wyd. 1858), oraz Józef Bielawski (wyd. 1986).
Nazwa Pierwsze potwierdzone użycie słowa kuran dotyczy samego Koranu, gdzie pojawia się ono około 70 razy w różnych znaczeniach. Arabska nazwa „qur’ān” zawiera w sobie trzyliterowy rdzeń „q-r-’” (ISO), który posiada sens kolekcjonowania, składania w całość, zaś wtórnie recytacji i czytania. Kuran, dosłownie „recytacja” lub „czytanie”, jest tak nazywany ponieważ podczas recytowania czy czytania go łączymy – lub składamy ze sobą – litery i słowa, recytując lub czytając go w określonym porządku. Kuran zatem jest masdarem, czyli rzeczownikiem odczasownikowym. Jednakże we współczesnym arabskim masdarem oznaczającym czytanie (wtórne znaczenie recytacji) nie jest kuran, ale kira'a. Jest to także termin używany na oznaczenie szkół recytacji koranicznej, w liczbie mnogiej kira'at - „szkoły recytacji”. Można więc przypuszczać, że masdar kuran stracił swoje pierwotne znaczenie pospolite odsłowne i zaczął oznaczać wyłącznie świętą księgę islamu. To dlatego arabscy gramatycy uważają słowo kuran za specjalne słowo przeznaczone na określenie świętej księgi. Równolegle powstał nowy masdar (lub już istniał, arabskie czasowniki mają bowiem często po kilka form odsłownych) kira'a o odrębnym znaczeniu. Polska forma Koran powstała najprawdopodobniej za pośrednictwem francuskim.
Takie ujmowanie pochodzenia nazwy kuran, zgodnie z którym jest ona rzeczownikiem odczasownikowym od słowa kara'a „recytować, czytać”, jest powszechne wśród muzułmanów. Jest ono także potwierdzone przez sam Koran, w miejscach gdzie traktuje się go jako akt recytacji, np. gdy Bóg mówi: „Zaprawdę, do Nas należy zebranie go i recytowanie [kuran]. Przeto kiedy My go recytujemy to ty postępuj za recytacją [kuran] jego!” (LXXV, 17 - 18). Część uczonych zachodnich wiąże jednak słowo kuran z wcześniejszym syryjskim qeryānā (ISO), którą to hipotezę jako pierwszy przedstawił XIX-wieczny niemiecki orientalista Friedrich Schwally. W syryjskim rdzeń „q-r-’” oznacza „wołać, przywoływać” i wtórnie „recytować” lub „głośno czytać”, w szczególności święte pisma. Qeryānā w kontekście liturgicznym oznacza po prostu „czytanie” (odpowiada tym samym łacińskiemu lectio) i takie użycie tego słowa jest potwierdzone dla VI i VII wieku. Możliwe zatem że nazwa qur’ān powstała pod wpływem syryjskiego qeryānā, ale, jak zauważa William Graham „trzeba naciskać na to, że użycie formy qur’ān (całkowicie poprawnej i wcale nierzadkiej formy masdaru) wskazuje na to, że mamy tutaj do czynienia z możliwym syryjsko-chrześcijańskim wpływem na całe bogactwo znaczenia arabskiego, z całą zaś pewnością nie bezpośrednim zapożyczeniem (które prawdopodobnie dałoby masdar taki jak qiryān)”. Nazwie Koran zazwyczaj towarzyszy przymiotnik karim - „szlachetny”; w krajach muzułmańskich powszechnie mówi się i pisze Al-Kuran al-Karim („Szlachetny Koran”).
Koran to nie jedyna nazwa świętej księgi islamu. Jak pisze Janusz Danecki: „Powszechnie używa się znacznie więcej nazw zarówno o charakterze rzeczowym (odnoszącym się do pewnych form świętej księgi) jak i metaforycznych, wyrażających muzułmański szacunek dla niej”. Koran określa się jako Al-Kitab, czyli po prostu „Księga”. Takie określenie często pojawia się w samym Koranie, np. „W tej księdze nie ma niczego, co wątpliwe” (II, 2) albo „Oto Księga; posłaliśmy ją tobie, abyś wyprowadził ludzi z ciemności ku światłu” (XIV, 1). Inna nazwa Koranu to Al-Furkan, wywodząca się od aramejskiego purkana oznaczającego „wybawienie”, „ratunek”. O ile aramejski rdzeń prk związany jest z pojęciem ratowania, o tyle arabski rdzeń frg związany jest z pojęciem podziału. W tradycji arabskiej, postępując za etymologią ludową, uznano, że termin ten oznacza rozróżnienie bądź oddzielenie – w przypadku Koranu oczywiście rozróżnienie prawdy od fałszu, przynosi on bowiem prawdziwe objawienie, oddzielając je od nieprawdziwego objawienia. Także ta nazwa Koranu występuje w nim samym (II, 185; III, 4; XXV, 1). Tej nazwy używa się w Koranie także w stosunku do Tory (II, 53; XXI, 48). W stosunku do Koranu używa się także terminu zikr – „napomnienie”, zwykle w formie zikr hakim – „mądre napomnienie”. W Koranie ten termin odniesiony jest do samej księgi np. w XLIII, 44: „To jest przypomnienie [zikr] dla ciebie i dla twojego ludu”. W tradycji muzułmańskiej powszechnie używa się jeszcze wielu innych słów na określenie Koranu, takich jak kawl (słowo) czy kalam (mowa) (IX, 6; XLVIII, 15) (w obu wypadkach jest to słowo/mowa Boga: kawl/kalam Allah). W Koranie można jeszcze znaleźć takie jego nazwy jak m.in. tanzil (objawienie) (XXVI, 192), huda (przewodzenie) (XXVII, 77), nur (światło) (IV, 174), hikma (mądrość) (XVII, 39) i inne.
We wczesnej tradycji muzułmańskiej dominuje przekonanie, że nie cały Koran został zgromadzony i spisany, tzn. nie całe objawienie przekazane Mahometowi zostało zawarte w tekście Koranu, jaki znamy dzisiaj. Istotne jest tutaj rozróżnienie pomiędzy Koranem jako wszystkim, co zostało objawione Prorokowi, „Księgą Boga”, w którym to sensie Koran nie jest fizycznym przedmiotem, ale ideą, a odziedziczoną książką lub pisemną manifestacją Koranu, która nazywana jest mushaf. Nazwa mushaf jest rzeczownikiem pospolitym i wiąże się z określeniem safiha, oznaczającym zapisy poszczególnych fragmentów koranicznych. Terminem mushaf określano większy zbiór tekstu koranicznego zebrany w całość. Zgodnie z tradycją po śmierci Mahometa wielu towarzyszy posiadało własne zbiory fragmentów Koranu, stąd mówiło się np. o mushaf Ubajj Ibn Kab czy mushaf Ibn Masud. Z gramatycznego punktu widzenia wyraz mushaf jest imiesłowem biernym IV tematu czasownika ashafa – „składać safihy w jeden tom”.
Historia Powstanie Koranu w tradycji muzułmańskiej W tradycji islamu powstanie Koranu jest nieodłącznie związane z osobą Mahometa. Podczas gdy Biblia jest zbiorem ksiąg, którego różne części powstawały przez kolejne stulecia, Koran jest jedną księgą, która została przekazana przez jednego człowieka. Zgodnie z muzułmańską ortodoksją to Bóg przemawia w Koranie, Mahomet jest tym, który otrzymuje od niego objawienie, zaś anioł Dżibril (muzułmański odpowiednik biblijnego Gabriela) jest pośrednikiem pomiędzy jednym a drugim. Mahomet miał otrzymać swoje pierwsze objawienie w roku 610, kiedy rozmyślał w odosobnieniu w grocie góry Hira nieopodal Mekki. To wydarzenie, nazywane „Nocą Przeznaczenia” (Lajlat al-Kadr), w dramatyczny sposób opisuje autor pierwszej siry (biografii Mahometa), Ibn Ishak, w opowieści włożonej w usta Proroka:
Pewnej nocy, kiedy zasnąłem, przyszedł do mnie archanioł Gabriel z kawałkiem brokatu, na którym było coś napisane, i powiedział: „Ikra! Czytaj!” Ja mu odpowiedziałem: „Cóż mam czytać?” Wówczas on zaciskał wokół mnie ów brokat tak, iż myślałem, że to już śmierć. Następnie rozluźnił uścisk i powiedział: „Ikra! Czytaj!” Ta scena powtórzyła się dwa razy. A kiedy Muhammad powiedział, że nie potrafi czytać, archanioł Gabriel wyrecytował pięć pierwszych wersetów sury XCVI: Czytaj w imię twego Pana, który stworzył!/Stworzył człowieka z grudki krwi zakrzepłej!/Czytaj!/Twój Pan jest najszlachetniejszy!/On jest Tym, który nauczył człowieka przez pióro; nauczył człowieka tego, czego on nie wiedział”. Potem archanioł Gabriel zniknął. Obudziłem się ze snu i poczułem, jak gdyby coś wyciskało pieczęć na moim sercu. Wyszedłem. I gdy byłem już pośrodku góry, usłyszałem głos z nieba: „O Muhammadzie! Ty jesteś Posłańcem Boga, a ja jestem archanioł Gabriel”Ibn Hiszam, Sīrat Rasūl Allāh, t. I, Wyd. Wüstenfeld, s. 152 - 153 za: .
A zatem Mahomet został wezwany do prorokowania w imię Boga za pośrednictwem Dżibrila. Całkowicie bierna rola Mahometa w tym procesie w muzułmańskiej egzegezie została jeszcze podkreślona przez interpretację koranicznego epitetu Proroka, „ummi”, jako niepiśmienny. Nieumiejętność czytania i pisania przez Mahometa w teologii islamu została uznana za szczególny dowód niezwykłości (idżaz) jego proroctwa, które w tej sytuacji musiało pochodzić całkowicie od Boga. Sformułowanie As-Sujutiego (zm. 1505) można uznać za typowe dla muzułmańskiego ujęcia, uzgadniającego ze sobą materiał zawarty w Koranie, sunnie i sirze, w próbie stworzenia z nich spójnej całości. As-Sujuti twierdzi że Koran był objawiany w dwóch etapach. Najpierw zstąpił on z „chronionej tablicy” (lawz mahfuz) do najniższych niebios w „Noc Przeznaczenia”. Następnie był on przekazywany Mahometowi przez Dżibrila częściami, począwszy od roku 610, aż do momentu na krótko przed jego śmiercią w roku 632. To wyjaśnia i uzgadnia ze sobą takie fragmenty Koranu jak XVII, 106; XXV,32; LXXVI,23 i LXXXVII, 6–7 wraz z II, 185 oraz XCVII, 1–5.