Kolcomysz (Acomys) – rodzaj ssaków z podrodziny sztywniaków (Deomyinae) w obrębie rodziny myszowatych (Muridae).

Rozmieszczenie geograficzne Rodzaj obejmuje gatunki występujące w Afryce, na Półwyspie Arabskim oraz na Krecie i Cyprze.

Morfologia Długość ciała (bez ogona) 73–135 mm, długość ogona 39–137 mm, długość ucha 11–24 mm, długość tylnej stopy 9–22 mm; masa ciała 13–86 g. Myszy te charakteryzują się posiadaniem w normalnej sierści długich, sztywnych włosów, przypominających kolce np. jeża. Gryzonie z rodzaju Acomys wykazują niespotykaną u innych ssaków zdolność do autotomii. U wielu gatunków pochwycony ogon może zostać łatwo oderwany lub pozbawiony skóry, aby umożliwić ucieczkę zwierzęcia. Dwa gatunki (kolcomysz sawannowa i ryftowa) wykazują jeszcze bardziej złożony system obronny: w sytuacji zagrożenia gryzonie te są w stanie odrzucić części skóry. Skóra ulega oderwaniu przy naprężeniu dwudziestokrotnie mniejszym niż u myszy z rodzaju Mus. Kompletna skóra zwierzęcia, wraz z gruczołami i mieszkami włosowymi, odrasta w szybkim tempie.

Systematyka Rodzaj zdefiniował w 1838 roku francuski zoolog Isidore Geoffroy Saint-Hilaire w artykule o tytule Uwaga dotycząca kolczastych gryzoni wskazanych przez autorów pod nazwami „Echimys”, „Loncheres”, „Heteromys” i „Nelomys”, opublikowanego w czasopiśmie „Annales des Sciences Naturelles”. Gatunkiem typowym jest (oznaczenie monotypowe) kolcomysz skalna (A. cahirinus).

Etymologia Acomys: akē ‘ostry punkt’; μυς mus, μυός muos ‘mysz’. Acanthomys: gr. ακανθα akantha ‘kolec, cierń’, od ακη akē ‘ostry punkt’; μυς mus, μυός muos ‘mysz’. Gatunek typowy: Lesson wymienił kilka gatunków – Acanthomys setifer Lesson, 1842 (= Mus indicus Bechstein, 1799), Acanthomys Alexandrinus Lesson, 1842 (= Mus rattus Linnaeus, 1758), Acanthomys perchal Lesson, 1842 (= Mus indica Bechstein, 1799), Mus platythrix Bennett, 1832) i Acanthomys hispidus Lesson, 1842 (= Mus dimidiatus Cretzschmar, 1827) – z których gatunkiem typowym jest (późniejsze oznaczenie) Acanthomys hispidus Lesson, 1842 (= Mus dimidiatus Cretzschmar, 1827). Acosminthus: gr. ακη akē ‘ostry punkt’; σμινθος sminthos ‘mysz’. Gatunek typowy: Gloger wymienił dwa gatunki – Mus cahirinus É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1803 i Mus dimidiatus Cretzschmar, 1827 – z których gatunkiem typowym jest (późniejsze oznaczenie) Mus cahirinus . Peracomys: gr. περα pera ‘powyżej, poza’; rodzaj Acomys . Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Acomys louisae . Subacomys: ‘blisko’; rodzaj Acomys . Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Mus subspinosus .

Podział systematyczny Kolcomyszy pochodzą z pustynnych obszarów Afryki. Naukowcy sądzą, że mimo wielu podobieństw do europejskich myszy (Mus), są one bliżej spokrewnione z myszoskoczkami (Gerbillinae). Do rodzaju należą następujące występujące współcześnie gatunki zgrupowane w trzech podrodzajach: Podrodzaj Grafika Gatunek Autor i rok opisu Nazwa zwyczajowa Podgatunki Rozmieszczenie geograficzne Podstawowe wymiaryDC – długość ciała; DO – długość ogona; MC – masa ciała StatusIUCNAcomyscentruj|150pxAcomys seuratiHeim de Balsac, 1936kolcomysz algierskagatunek monotypowyendemit Algierii: góry Muwajdir, Tasili Wan Ahdżar i Ahaggar na pustyni Sahara; zakres wysokości: 1000–2000 m n.p.m.DC: 8,7–9,9 cmDO: 10,5–12,5 cmMC: brak danychAcomyscentruj|150pxAcomys cahirinus(É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1803)kolcomysz skalna3 podgatunkiCypr, Grecja (Kreta), Turcja, Libia i Egipt na południe do Etiopii i Dżibuti, na wschód do półwyspu Synaj i skrajnie południowo-wschodniego IzraelaDC: 9–13,5 cmDO: 8,9–13,7 cmMC: 29–86 gAcomysAcomys chudeauiKollman, 1911kolcomysz zachodniagatunek monotypowyAfryka Północna i Zachodnia, na północ od rzeki NigerDC: 9,3–12 cmDO: 7,2–12,5 cmMC: 25–64 gAcomysAcomys mullahO. Thomas, 1904kolcomysz dżibuckagatunek monotypowyPółwysep Somalijski (południowa Erytrea, Dżibuti, wschodnia Etiopia i północna Somalia); zakres wysokości: do 1000 m n.p.m.DC: 10,6–13,4 cmDO: 9,5–11,7 cmMC: brak danychAcomyscentruj|150pxAcomys dimidiatus(Cretzschmar, 1826)kolcomysz arabska5 podgatunkówEgipt (półwysep Synaj), Izreal, Jordania, większość Półwyspu Arabskiego i południowy Iran do południowego Pakistanu; zakres wysokości: do 1900 m n.p.m.DC: 8,5–12,9 cmDO: 8,8–11,7 cmMC: 30–45 gAcomysAcomys johannisO. Thomas, 1912kolcomysz sahelskagatunek monotypowyAfryka Zachodnia na sawannach Sudanu na południe i zachód od rzeki Niger; także północna Nigeria, północny Kamerun i południowy CzadDC: 9,5–12,3 cmDO: 8,5–11,5 cmMC: 26–60 gAcomysAcomys cineraceusHeuglin, 1866kolcomysz szaragatunek monotypowydrzewiaste sawanny w Sudanie, Sudanie Południowym i zachodniej Etiopii; być może Dżibuti; zakres wysokości: poniżej 500 m n.p.m.DC: 8,9–11,6 cmDO: 7,2–12,1 cmMC: 26–61 gAcomysAcomys kempiDollman, 1911kolcomysz sawannowagatunek monotypowypołudniowa Etiopia i Kenia, na wschód od Wielkiego Rowu Wschodniego; być może południowa Somalia i północno-wschodnia Tanzania; zakres wysokości: 600–1800 m n.p.m.DC: 9–11 cmDO: 8,2–10 cmMC: brak danychAcomysAcomys ignitusDollman, 1910kolcomysz ognistagatunek monotypowybusz somalijsko-masajski we wschodniej i południowej Kenii oraz północnej Tanzanii; zakres wysokości: 100–800 m n.p.m.DC: 9,2–11,4 cmDO: 7–8,5 cmMC: brak danychAcomysAcomys wilsoniO. Thomas, 1892kolcomysz drobna5 podgatunkówpołudniowy Sudan Południowy, południowa Etiopia, południowa Somalia, północna Uganda, Kenia i północna TanzaniaDC: 8,9–11,4 cmDO: 6,5–10 cmMC: 22–47 gAcomysAcomys percivaliDollman, 1911kolcomysz ryftowagatunek monotypowyniziny w południowo-wschodni Sudanie Południowym, południowo-zachodniej Etiopii, północno-wschodniej Ugandzie i zachodniej Kenii DC: 8,2–11,1 cmDO: 3,9–9,2 cmMC: 18–48 gAcomyscentruj|150pxAcomys russatus(J.A. Wagner, 1840)kolcomysz złotawa2 podgatunkiEgipt (Pustynia Arabska i półwysep Synaj), Izrael, Palestyna (Zachodni Brzeg), południowo-zachodnia Syria, Jordania i Półwysep Arabski; zakres wysokości: do 2285 m n.p.m.DC: 10–12 cmDO: 6,8–7,8 cmMC: 40–77 gAcomysAcomys muzeiW.N. Verheyen, Hulselmans, Wendelen, Leirs, Corti, Backeljau & E. Verheyen, 2011kolcomysz skrytagatunek monotypowyendemit Tanzanii: od jeziora Jeziora Wiktorii na południe do wzgórz w pobliżu jeziora Rukwa i zachodniej części gór Eastern ArcDC: 7,5–9,7 cmDO: 7,9–10,3 cmMC: 14–24 gAcomysAcomys spinosissimusW. Peters, 1852kolcomysz południowoafrykańskagatunek monotypowyod południowej Demokratycznej Republiki Konga, północno-wschodniej Zambii i północnego Malawi na południe do Zimbabwe i Mozambiku, na północ od rzeki Limpopo; południowe granice zasięgu niepewne DC: 7,9–9,7 cmDO: 6,7–9 cmMC: 20–31 gAcomyscentruj|130pxAcomys selouside Winton, 1896gatunek monotypowywschodnia Botswana, południowe Zimbabwe i północna Południowa Afryka; północne granice zasięgu niepewneDC: 7,8–9,4 cmDO: 7,2–9,6 cmMC: brak danychAcomysAcomys nguruiW.N. Verheyen, Hulselmans, Wendelen, Leirs, Corti, Backeljau & E. Verheyen, 2011kolcomysz górskagatunek monotypowypołudniowa Tanzania (na wschód od gór Eastern Arc), północny Mozambik (na północ od rzeki Zambezi) i południowe Malawi; zakres wysokości: do 1100 m n.p.m.DC: 7,3–10,4 cmDO: 6,2–9 cmMC: 13–30 gPeracomysAcomys louisaeO. Thomas, 1896kolcomysz innozębna2 podgatunkibusz somalijsko-masajski w Dżibuti, Somalii i skrajnie wschodniej Kenii; zakres wysokości: do 1500 m n.p.m.DC: 7,9–9,5 cmDO: 8,6–10,4 cmMC: brak danychSubacomyscentruj|150pxAcomys subspinosus(Waterhouse, 1838)kolcomysz przylądkowagatunek monotypowyendemit Południowej Afryki: skaliste siedlisko górskie w południowo-zachodniej Prowincji Przylądkowej Zachodniej; zakres wysokości: do 1000 m n.p.m.DC: 7,3–10,2 cmDO: 6,5–8,9 cmMC: 13–26 g Kategorie IUCN: – gatunek najmniejszej troski, – gatunki o nieokreślonym stopniu zagrożenia; – gatunki niepoddane jeszcze ocenie.

Opisano również gatunki wymarłe w pliocenie Afryki: Acomys coppensi (Etiopia) Acomys mabele (Południowa Afryka)

Uwagi

Przypisy Nazwy polskie za:

Bibliografia

Kategoria:Sztywniaki