System Palladiusza (ros. транскрипционная система Палладия) lub rosyjska transkrypcja sinologiczna – transkrypcja języka chińskiego za pomocą cyrylicy, używana w Rosji. W drugiej połowie XIX wieku podwaliny pod nią położył archimandryta Palladiusz (Piotr Kafarow, 1817–1878), członek rosyjskiej misji w Pekinie i rosyjski sinolog, a także autor nieukończonego słownika chińsko-rosyjskiego, który ostatecznie ukazał się w 1889 roku. Rosyjska transkrypcja nosi jego imię. Oparta jest na niej także rosyjska transkrypcja języków koreańskiego i japońskiego.

Opis transkrypcji Palladiusza, wraz z porównaniem z innymi narodowymi transkrypcjami języka chińskiego (angielskimi, francuskimi, niemieckimi, polskimi), można znaleźć w artykule Witolda Jabłońskiego o transkrypcjach języka chińskiego w Roczniku Orientalistycznym z 1934 roku. Jest tam porównanie z ujednoliconą transkrypcją polską (wówczas przedstawioną jako projekt, ale następnie przyjętej przez Polską Akademię Umiejętności i obowiązującą w polskiej sinologii do końca lat 90., tu dalej w skrócie: PAU).

Zmodyfikowaną, zaadaptowaną (powierzchownie) transkrypcję Palladiusza stosuje się także w piśmiennictwie ukraińskojęzycznym – po mechanicznej zamianie rosyjskiego и na і, ы na и, е na є, э na е oraz ё na ьо.

Przekład z pinyinu na system rosyjski Palladiusza A a — а ai — ай an — ань ang — ан ao — аоB ba — ба bai — бай ban — бань bang — бан bao — бао bei — бэй ben — бэнь beng — бэн bi — би bian — бянь biao — бяо bie — бе bin — бинь bing — бин bo — бо bu — буC ca — ца cai — цай can — цань cang — цан cao — цао ce — цэ cen — цэнь ceng — цэн ci — цы cong — цун cou — цоу cu — цу cuan — цуань cui — цуй cun — цунь cuo — цоCH cha — ча chai — чай chan — чань chang — чан chao — чао che — чэ chen — чэнь cheng — чэн chi — чи chong — чун chou — чоу chu — чу chuai — чуай chuan — чуань chuang — чуан chui — чуй chun — чунь chuo — чуо D da — да dai — дай dan — дань dang — дан dao — дао de — дэ, дыW sylabach nieakcentowanych, beztonowych. dei — дэй deng — дэн di — ди dia — дя dian — дянь diao — дяо die — де ding — дин diu — дю dong — дун dou — доу du — ду duan — дуань dui — дуй dun — дунь duo — дуоE e — э ei — эй en — энь eng — эн er — эрF fa — фа fan — фань fang — фан fei — фэй fen — фэнь, фынь feng — фэн, фын fo — фо fou — фоу fu — фуG ga — га gai — гай gan — гань gang — ган gao — гао ge — гэ gei — гэй gen — гэнь geng — гэн gong — гун gou — гоу gu — гу gua — гуа guai — гуай guan — гуань guang — гуан gui — гуй gun — гунь guo — гоH ha — ха hai — хай han — хань hang — хан hao — хао he — хэ hei — хэй hen — хэнь heng — хэн [hm — хм] [hng — хнг] hong — хун hou — хоу hu — ху hua — хуа huai — хуай huan — хуань huang — хуан hui — хой, хуэй, хуйDwie pierwsze wersje eufemistyczne, gdyż trzecia (prawidłowa) jest w języku rosyjskim wulgaryzmem. Z podobnych względów w polskiej transkrypcji PAU używa się wariantu huei. hun — хунь huo — хоJ ji — цзи jia — цзя jian — цзянь jiang — цзян jiao — цзяо jie — цзе jin — цзинь jing — цзин jiong — цзюн jiu — цзю ju — цзюй juan — цзюань jue — цзюе jun — цзюньK ka — ка kai — кай kan — кань kang — кан kao — као ke — кэ ken — кэнь keng — кэн kong — кун kou — коу ku — ку kua — куа kuai — куай kuan — куань kuang — куан kui — куй kun — кунь kuo — коL la — ла lai — лай lan — лань lang — лан lao — лао le — лэ, лы lei — лэй leng — лен li — ли lia — ля lian — лянь liang — лян liao — ляо lie — ле lin — линь ling — лин liu — лю long — лун lou — лоу lu — лу lü — люй luan — луань lüe — люэ lun — лунь luo — лоM m — м ma — ма mai — май man — мань mang — ман mao — мао me — мэ mei — мэй men — мэнь, мынь meng — мэн, мын mi — ми mian — мянь miao — мяо mie — ме min — минь ming — мин miu — мю [mm — мм] mo — мо mou — моу mu — му N n — н na — на nai — най nan — нань nang — нан nao — нао ne — нэ, ны nei — нэй nen — нэнь neng — нэн [ng — нг] ni — ни nin — нинь ning — нин niu — ню nong — нун nu — ну nü — нюй nuan — нуань nüe — нюэ nuo — ноO o — о ou — оуP pa — па pai — пай pan — пань pang — пан pao — пао pei — пэй pen — пэнь peng — пэн pi — пи pian — пянь piao — пяо pie — пе pin — пинь ping — пин po — по pou — поу pu — пуQ qi — ци qia — ця qian — цянь qiang — цян qiao — цяо qie — це qin — цинь qing — цин qiong — цюн qiu — цю qu — цюй quan — цюань que — цюэ qun — цюньR ran — жань rang — жан rao — жао re — жэ ren — жэнь reng — жэн ri — жи rong — жун rou — жоу ru — жу ruan — жуань rui — жуй run — жунь ruo — жоS sa — са sai — сай san — сань sang — сан sao — сао se — сэ sen — сэнь seng — сэн si — сы song — сун sou — соу su — суsuan — суань sui — суй sun — сунь suo — суоSH sha — ша shai — шай shan — шань shang — шан shao — шао she — шэ shei — шэй shen — шэнь sheng — шэн shi — ши shou — шоу shu — шу shua — шуа shuai — шуай shuan — шуань shuang — шуан shui — шуй shun — шунь shuo — шуо T ta — та tai — тай tan — тань tang — тан tao — тао te — тэ ten — тэнь teng — тэн ti — ти tia — тя tian — тянь tiang — тян tiao — тяо tie — те ting — тин tiu — тю tong — тун tou — тоу tu — ту tuan — туань tui — туй tun — тунь tuo — туоW wa — ва wai — вай wan — вань wang — ван wei — вэй wen — вэнь weng — вэн wo — во wu — уX xi — си xia — ся xian — сянь xiang — сян xiao — сяо xie — се xin — синь xing — син xiong — сюн xiu — сю xu — сюй xuan — сюань xue — сюэ xun — сюньY ya — я yan — янь yang — ян yao — яо ye — е yi — и yin — инь ying — ин [yo – ё] yong — юн you — ю yu — юй yuan — юань yue — юэ yun — юньZ za — цза zai — цзай zan — цзань zang — цзан zao — цзао ze — цзэ zei — цзэй zen — цзэнь zeng — цзэн zi — цзы zong — цзун zou — цзоу zu — цзу zuan — цзуань zui — цзуй zun — цзунь zuo — цзо ZH zha — чжа zhai — чжай zhan — чжань zhang — чжан zhao — чжао zhe — чжэ zhei — чжэй zhen — чжэнь zheng — чжэн zhi — чжи zhong — чжун zhou — чжоу zhu — чжу zhua — чжуа zhuai — чжуай zhuan — чжуаньzhuang — чжуан zhui — чжуй zhun — чжунь zhuo — чжо

Palladyzmy, czyli niepoprawne sinicyzmy w tekstach polskich Z języka rosyjskiego, poprzez transkrypcję o. Palladiusza, trafiła do języka polskiego seria błędnych sinicyzmów (niezgodnych z rzeczywistą fonetyką języka chińskiego), m.in. żeńszeń (zamiast poprawniejszego: żenszen, pinyin: renshen), Tiańszań (wyparte dziś przez poprawne Tienszan, pinyin: Tian Shan), hunwejbini (zamiast poprawniejszego: hungwejpingowie, pinyin hongweibing), chunchuz, czy nawet koreańskie Phenian (zamiast poprawnego: Pjongjang, czytane: "pchiong-jang" – NB. czytanie: "fenian" jest podwójnym błędem – interpretowania że ph należy czytać jak francuskie "ph", tymczasem język koreański w ogóle nie posiada dźwięku f).

Na przełomie XIX i XX wieku korzystanie z niej było popularne wśród polskich autorów piszących o Chinach, którzy wiedzę często czerpali z drugiej ręki z rosyjskich źródeł. Na przykład częściowo na niej oparty jest zapis terminologii chińskiej (nazw własnych) w powieści przygodowej o Chinach Wacława Sieroszewskiego pt. "Zamorski diabeł (Jan-Gui-Tzy)". Także imiona chińskie w pracach o kulturze i filozofii Wschodu Stanisława Jedynaka – oparte w całości na literaturze rosyjskojęzycznej – są naszpikowane "palladyzmami", czyli takimi błędnymi spolszczeniami za pośrednictwem rosyjskiego. Palladyzmy mają się dobrze także w literaturze przełomu XX i XXI wieku, por. np. Konrad T. Lewandowski, Zderzenie z legendą, "Fantastyka – wydanie specjalne", nr 3 (20) 2008, s. 35-45.

Każdy system transkrypcji jakiegoś języka źródłowego (A) na jakiś język docelowy (B) jest systemem zamkniętym i specyficznym i nie da się go łatwo "przełożyć" na język trzeci (C) z użyciem normalnego systemu transkrypcji języka B na język C. Konwencje systemu transkrypcji często – aby oddać dźwięki niewystępujące w języku docelowym – są niezgodne z normalną ortografią języka docelowego lub przynajmniej wykorzystują zestawienia liter normalnie w języku B niewystępujące. Interpretowanie transkrypcji Palladiusza jak normalnej ortografii rosyjskiej i stosowanie do niej zwykłych zasad transkrypcji czy transliteracji języka rosyjskiego na język polski – jest wielkim nieporozumieniem; przy czym należy zwrócić uwagę, że jeszcze większe przekłamania mogą wystąpić w przypadku kalkowania zachodnich transliteracji z uwagi na większe różnice w brzmieniu pomiędzy językami francuskim czy angielskim i polskim.

System Palladiusza posiada wiele specyficznych konwencji, niezgodnych z normalną ortografią rosyjską (np. чж, цз, юй). Dodatkowo jedna z nich została zlikwidowana wskutek reformy ortografii rosyjskiej z 1918, poprzez likwidację pisania tzw. twardego znaku -ъ kończącego słowa, wprowadzając w ten sposób ułomność (asymetrię) do oryginalnej koncepcji Palladiusza. Chodzi o różnicowanie chińskiego -ng i -n przy pomocy odpowiednio rosyjskiego -нъ i -нь (język rosyjski nie zna dźwięku [ng]) – co dziś jest oddawane przez -н i -нь.

Poprawne polskie sinicyzmy (zapożyczenia z języka chińskiego w języku polskim) powinny być jakimś kompromisem między fonetyką chińską a fonetyką polską, bez interwencji języka pośredniczącego. "Palladyzmy" (podobnie jak "wade-giles-izmy") tego kryterium nie spełniają.

Typowe palladyzmy Typowe skutki błędnej interpretacji transkrypcji Palladiusza to: używanie spółgłosek dźwięcznych na chińskie nieprzydechowe a bezdźwięcznych na chińskie przydechowe (np. stosowanie b i p zamiast odpowiednio p i p’, stosowanych w transkrypcjach polskiej, angielskiej czy francuskiej) – można to dzisiaj – w kontekście coraz powszechniejszego stosowania transkrypcji pinyin uznać za poprawne; używanie nieznanego językowi chińskiemu dźwięku [ń] w wygłosie (zamiast poprawnego n; u Palladiusza -нь) i w zamian stosowanie n zamiast ng w wygłosie (u Palladiusza oryginalne -нъ, współczesne -н) pisanie ch zamiast h w nagłosie; interpretowanie л jak polskiego ł (teatralnego lub kresowego), zaś л przed я, ю, е czy ё – jak l (rozróżnienie nieznane językowi chińskiemu), czyli pisanie łao w miejsce Palladiusza лао zamiast poprawnego lao, oraz pisanie lao w miejsce Palladiusza ляо, zamiast poprawnego liao; pisanie -y w miejsce -i po spalatalizowanej spółgłosce c’ (pinyin: q, PAU: ts’ lub k’ [zależnie od etymologii]) – wskutek interpretowania litery и po ц jako odpowiadającej polskiej głosce y, zgodnie z normalną wymową (i ortografią) rosyjską, nie zauważając, że u Palladiusza – wbrew ortografii rosyjskiej – występuje też kombinacja цы; pisanie je/ie w miejsce jo/io (wskutek zapisywania oryginalnego ё Palladiusza jak е, czyli opuszczając dwie kropki, zgodnie z normalną, codzienną praktyką języka rosyjskiego – przykładem palladyzm: Phenian); pisanie sylab ly (lub ły), dy i ny zamiast poprawnych le, de i ne w sytuacjach sylab nieakcentowanych, beztonowych (u Palladiusza odpowiednio: лы, ды i ны); używanie zbitki czż (ros. чж), zamiast poprawniejszego cz lub dż (PAU: cz, pinyin: zh); używanie zbitki cz (c+z; ros. цз; skutkującej interpretowaniem tego przez czytelnika jako polskie cz [č] !), zamiast poprawniejszego c lub dz (PAU: ts, pinyin: z), względnie zamiast poprawniejszego ć lub dź (PAU: ts lub k przed -i lub -ü, pinyin: j); stosowanie -j- w środku wyrazu, zamiast zmiękczającego -i- przed samogłoską, jako interpretacja rosyjskich samogłosek prejotowanych, np. Palladiusza сяо pisane po polsku sjao zamiast siau (PAU: siao lub hiao [zależnie od etymologii]; pinyin: xiao); pisownia hoj lub choj zamiast poprawniejszego huj (PAU: huei; pinyin: hui) [w tym wypadku zarówno хой Palladiusza jak i huei PAU służą unikania skojarzeń z wulgaryzmem]; pisanie juj zamiast jü, -ju zamiast -ü (u Palladiusza: -юй, pinyin -ü lub -u zależnie od kontekstu); niepisanie nagłosowej spółgłoski w (ang. w = pol. ł potoczne) przed u (u Palladiusza у, pinyin i PAU: "wu").

Przypisy

Bibliografia Witold Jabłoński, Polska transkrypcja pisma chińskiego, „Rocznik Orientalistyczny” X (1934), s. 81–121. Klaus Kaden, Die wichtigsten Transkriptionssysteme für die chinesische Sprache, VEB Enzykopädie Verlag, Leipzig 1975, 1983.