Prowincja Galápagos () – wyspiarska prowincja Ekwadoru, obejmująca archipelag Galápagos na Oceanie Spokojnym. Leży około 1000 km na zachód od kontynentalnej części państwa. Wysunięta najdalej na wschód wyspa San Cristóbal znajduje się około 928 km od przylądka San Lorenzo w Ekwadorze kontynentalnym. Stolicą administracyjną jest Puerto Baquerizo Moreno na wyspie San Cristóbal, a największym ośrodkiem miejskim i usługowym – Puerto Ayora na wyspie Santa Cruz.
Jest jedyną prowincją Ekwadoru położoną w całości poza kontynentalną częścią kraju. Jej obszar obejmuje największe zamieszkane wyspy archipelagu oraz liczne mniejsze wyspy, wysepki i skały. Według administracji Parku Narodowego Galápagos archipelag tworzą ponad 233 wyspy, wysepki i skały o pochodzeniu wulkanicznym, a około 97% powierzchni lądowej objęto ochroną jako park narodowy. W spisie powszechnym z 2022 roku prowincja liczyła 28 583 mieszkańców, co czyniło ją najmniej zaludnioną prowincją Ekwadoru.
Znaczenie Galápagos wykracza poza funkcję administracyjną. Archipelag jest jednym z najbardziej znanych obszarów ochrony przyrody na świecie, kojarzonym z wysokim poziomem endemizmu, badaniami nad ewolucją i podróżą Charlesa Darwina na pokładzie HMS Beagle. Wyspy zostały wpisane na Listę światowego dziedzictwa UNESCO w 1978 roku, a późniejszy wpis rozszerzono o otaczające je wody morskie.
Położenie i środowisko
Terytorium prowincji odpowiada archipelagowi położonemu w strefie równikowej wschodniego Pacyfiku. Największą wyspą jest Isabela, zajmująca ponad połowę powierzchni archipelagu. Wraz z Fernandiną należy ona do najmłodszych i najbardziej aktywnych wulkanicznie, skupiając pięć z sześciu czynnych wulkanów. Do najważniejszych zamieszkanych wysp należą także San Cristóbal, Santa Cruz i Floreana. Wśród mniejszych wysp i wysepek znajdują się m.in. Baltra, Española, Genovesa, Marchena, Pinta, Pinzón, Rábida, Santa Fe i Darwin.
Wyspy powstały z wulkanów. Archipelag leży na zbiegu trzech prądów morskich, co czyni go, jak ujmuje to UNESCO, „tyglem” gatunków morskich. Trwająca aktywność sejsmiczna i wulkaniczna odzwierciedla procesy, które uformowały wyspy.
Prowincja obejmuje część lądową archipelagu, natomiast jej funkcjonowanie jest ściśle powiązane z otaczającym obszarem morskim. Dwa podstawowe obszary ochronne to Park Narodowy Galápagos i Rezerwat Morski Galápagos. Według UNESCO system zarządzania wyspami obejmuje m.in. kwarantannę, kontrolę gatunków inwazyjnych, zarządzanie rybołówstwem oraz system obsługi ruchu turystycznego oparty na zezwoleniach, limitach i wyznaczonych trasach zwiedzania.
Historia administracyjna
Przed wydzieleniem jako odrębna prowincja Galápagos było administrowane z kontynentalnej prowincji Guayas. Obecna prowincja została utworzona 18 lutego 1973 roku. Według Dirección del Parque Nacional Galápagos dekret podpisany przez Guillermo Rodrígueza Larę oddzielił Galápagos od dawnej prowincji Guayas. Wraz z utworzeniem prowincji kantonami stały się Santa Cruz i San Cristóbal.
Rozwój administracyjny prowincji był od początku związany z potrzebą pogodzenia stałego osadnictwa z ochroną wyjątkowego środowiska wysp. Wpis na listę światowego dziedzictwa UNESCO w 1978 roku nadał archipelagowi rangę międzynarodową. Uregulowania prawne dotyczące Galápagos stopniowo objęły m.in. kontrolę migracji, zarządzanie obszarami chronionymi, ograniczenia w korzystaniu z zasobów i szczególne zasady ruchu turystycznego.
Administracja
Galápagos jest prowincją o szczególnym reżimie administracyjnym. Sprawy publiczne związane z wyspami prowadzi Consejo de Gobierno del Régimen Especial de Galápagos, czyli rada rządowa specjalnego reżimu Galápagos. Szczególny status ma ograniczać presję osadniczą i gospodarczą na archipelag oraz pozwalać na koordynację zarządzania środowiskiem, ruchem ludności, infrastrukturą i turystyką. W odróżnieniu od typowych prowincji kontynentalnych Ekwadoru, w Galápagos większą rolę odgrywają instytucje ochrony przyrody i zarządzania specjalnym reżimem terytorialnym.
Prowincja dzieli się na trzy kantony:
Kanton Siedziba kantonu Liczba ludnościspis 2022 Charakterystyka Isabela Puerto Villamil 3050 największy powierzchniowo kanton, obejmujący przede wszystkim wyspę Isabela oraz zachodnią część archipelagu San Cristóbal Puerto Baquerizo Moreno 8300 kanton ze stolicą prowincji; obejmuje m.in. wyspę San Cristóbal i część południowo-wschodnią archipelagu Santa Cruz Puerto Ayora 17 233 najludniejszy kanton i główne centrum gospodarcze oraz turystyczne prowincji
Najważniejsze instytucje administracyjne, transportowe i usługowe są rozmieszczone między San Cristóbal i Santa Cruz. Puerto Baquerizo Moreno pełni funkcję stolicy administracyjnej, natomiast Puerto Ayora jest największym miastem prowincji i jednym z głównych punktów obsługi ruchu turystycznego.
Ludność
W 2022 roku Galápagos liczyło 28 583 mieszkańców. Populacja była nierównomiernie rozmieszczona: ponad połowa mieszkańców żyła w kantonie Santa Cruz, niespełna jedna trzecia w kantonie San Cristóbal, a najmniejsza część w kantonie Isabela. W porównaniu z prowincjami kontynentalnymi Ekwadoru gęstość zaludnienia jest niewielka, lecz osadnictwo koncentruje się na ograniczonych obszarach miejskich i rolniczych, podczas gdy większość powierzchni lądowej pozostaje objęta ochroną.
Liczba mieszkańców wzrosła z 9785 osób w spisie 1990 roku do 18 640 w 2001 roku, 25 124 w 2010 roku i 28 583 w 2022 roku. Wzrost ludności był jednym z powodów wprowadzenia szczególnych zasad pobytu i migracji. UNESCO wskazuje, że specjalne regulacje dotyczące Galápagos obejmują m.in. rezydencję i migrację na wyspy, a także kontrolę kwarantannową i zarządzanie ruchem turystycznym.
Jednostka 1990 2001 2010 2022 Prowincja Galápagos 9785 18 640 25 124 28 583 Isabela 864 1619 2256 3050 San Cristóbal 3603 5633 7475 8300 Santa Cruz 5318 11 388 15 393 17 233
Gospodarka
Gospodarka prowincji opiera się przede wszystkim na usługach związanych z turystyką, administracji publicznej, transporcie, drobnym handlu, rybołówstwie oraz ograniczonym rolnictwie na terenach dopuszczonych do użytkowania. Turystyka jest ściśle powiązana z walorami przyrodniczymi archipelagu, ale podlega systemowi zezwoleń, tras i kontroli mających ograniczać wpływ odwiedzających na ekosystemy. W praktyce oznacza to, że rozwój usług noclegowych, przewodnickich, transportowych i gastronomicznych musi być łączony z wymogami ochrony parku narodowego i rezerwatu morskiego.
Santa Cruz, z Puerto Ayorą, jest największym ośrodkiem usługowym i gospodarczym. To także najludniejszy kanton prowincji. Ruch lotniczy z Ekwadoru kontynentalnego obsługują lotniska na dwóch wyspach – Baltrze i San Cristóbal.
Izolacja od kontynentu sprawia, że prowincja jest zależna od transportu morskiego i lotniczego. Dostawy towarów, przemieszczanie mieszkańców i obsługa ruchu turystycznego wymagają stałej kontroli sanitarnej i środowiskowej, ponieważ przypadkowe wprowadzenie obcych gatunków należy do najpoważniejszych zagrożeń dla przyrody Galápagos.
Ochrona przyrody i zarządzanie ruchem
Ochrona przyrody jest podstawowym czynnikiem kształtującym politykę publiczną w prowincji. Zapoczątkował ją dekret wykonawczy nr 17 z 1959 roku, którym Ekwador uznał przyrodniczą wartość wysp i utworzył na nich park narodowy. Park Narodowy Galápagos obejmuje niemal całą lądową powierzchnię archipelagu poza strefami osadnictwa i użytkowania gospodarczego, natomiast Rezerwat Morski Galápagos chroni rozległe wody otaczające wyspy. Administracja parku podkreśla, że archipelag zachowuje 95% pierwotnie zarejestrowanej różnorodności biologicznej dzięki działaniom ochronnym państwa ekwadorskiego i organizacji współpracujących.
Szczególny model zarządzania dotyczy nie tylko obszarów chronionych, ale także codziennego życia mieszkańców. Regulacje obejmują m.in. kontrolę przewozu roślin, zwierząt i żywności, zezwolenia i limity dla ruchu turystycznego wraz z wyznaczonymi trasami zwiedzania, ograniczenia połowów, gospodarkę odpadami oraz działania przeciw gatunkom inwazyjnym. Takie rozwiązania mają ograniczać wpływ osadnictwa, transportu i turystyki na ekosystemy, które należą do głównych wartości przyrodniczych Ekwadoru.
Przypisy
Linki zewnętrzne
Galápagos