Ekonomika transportu – dział ekonomii zajmujący się zagadnieniami związanymi z działalnością gospodarczą w sektorze transportu. Należy ją zaliczyć do dyscyplin określanych ekonomią pozytywną w odróżnieniu od mającej cechy naukowe ekonomii normatywnej. Jest zarówno zbiorem wiedzy dotychczas spisanej na temat gospodarowania w sektorze transportu, jak i dyscypliną badawczą wielu instytucji naukowych.
Miejsce ekonomiki transportu w systemie nauki jest określone charakterem treści gromadzonej wiedzy. Wprawdzie korzysta się w niej z informacji i instrumentów badawczych dostarczanych przez nauki ścisłe (zwłaszcza matematykę), nauki przyrodnicze (głównie geografię), nauki inżynieryjne i prawne, ale tworzona wiedza ma charakter ekonomiczny (w szerszym sensie ma także charakter społeczny). Wiedza ekonomiczna tym odróżnia się od innych rodzajów wiedzy, że pokazuje świat w ujęciu pieniężnym, starając się odpowiedzieć na pytania: co, jak i dla kogo produkować, jak prowadzić wymianę i jak dzielić się zasobami materialnymi (problem efektywności i sprawiedliwości). Autonomiczny charakter ekonomiki transportu wynika z faktu, że wyczerpującego zestawu reguł gospodarowania w transporcie nie formułuje ani makroekonomia, ani mikroekonomia, wobec czego musi istnieć dyscyplina grupująca wiedzę o wszystkich aspektach ekonomicznych tego sektora, posługująca się metodami adekwatnymi do charakteru zagadnień transportowych. Podstawowa odmienność i specyfika ekonomiki transportu w stosunku do pozostałej wiedzy ekonomicznej widoczna jest w koncentrowaniu wysiłku poznawczego na wymiarze przestrzennym działalności gospodarczej i na ustalaniu efektywności oraz sprawności środków pokonywania przestrzeni.
Istnieje szereg nie rozstrzygniętych kwestii pojęciowych i klasyfikacyjnych ekonomiki transportu. O ile stosunkowo jasne są relacje między tą dyscypliną a jeszcze bardziej szczegółowymi jej modułami wiedzy gałęziowej (ekonomiką transportu kolejowego, samochodowego, lotniczego, morskiego), o tyle nie wypracowano powszechnie przyjętych jej relacji z teorią zarządzania, logistyką i polityką gospodarczą. To, iż transport stanowi przedmiot badań i analiz różnych dyscyplin naukowych nie stanowi przesłanki do agregacji wiedzy o nim w jedną dyscyplinę, którą bezskutecznie próbowano nazwać nauką o transporcie. Najbardziej pokrewny i komplementarny charakter ma wiedza z ekonomiki transportu i zarządzania transportem. Wiedza ekonomiczna o transporcie obejmuje zasady transportowego rachunku ekonomicznego, kształtowania cen za przewozy i przeładunki, programowania oraz planowania rozwoju sieci transportowych, kształtowania systemów finansowania transportu i inne kwestie. Natomiast treść wiedzy o zarządzaniu transportem obejmuje zasady kierowania, sposoby działania i podejmowania decyzji związanych z wykonywaniem czynności transportowych.
W ostatnich latach coraz częstszą praktyką na świecie jest łączne używanie pojęć transport i logistyka. Czy w wyniku takiego semantycznego połączenia powstaje nowa pod względem treści dyscyplina? W języku angielskim można znaleźć nawet specjalne definicje tego hybrydowego pojęcia. Jedna z nich brzmi: Transport and logistics – A term used by business to refer to the total management of the flow of raw materials, information and goods between suppliers and customers, integrating transport, infrastructure, services and information technology to maximise cost effectiveness, reliability, speed and flexibility of both[Shaping Our Future (1996). https://web.archive.org/web/20071119225703/http://www.forfas.ie/icsti/statements/tforesight/transport/fchange.htm].. Połączenie wiedzy stworzonej przez badaczy ekonomiki transportu i przez logistyków nie jest mechanicznym zabiegiem, lecz stworzeniem nowego obszaru badawczego z bardziej złożoną i pogłębioną problematyką, podobnie jak to ma miejsce w przypadku takich dyscyplin jako biochemia, biofizyka czy biotechnologia. Wzajemne przenikanie się problemów transportowych i logistycznych jest zjawiskiem nowym we współczesnej gospodarce, oznacza że procesy transportowe są zdeterminowane nie tylko tym co się dzieje w trakcie przewozu, ale także tym co dzieje się w zakładach produkcyjnych i u konsumentów. Ekonomiczna wiedza transportowo-logistyczna jest bardziej kompleksowa, logiczna i spójna od sumy wiedzy tworzonej oddzielnie przez specjalistów transportu i specjalistów logistyki. Wspólne ujęcie obu obszarów wiedzy w jednym systemie metodologicznym i w jednej strukturze treści pozwala analizować wzajemne oddziaływanie tych dwóch funkcji gospodarczych.
Istnieją pewne niejasności i spory akademickie w zakresie rozgraniczenia specyfiki spojrzenia na transport ze strony specjalistów ekonomiki transportu i specjalistów polityki transportowej. Pojęcie w literaturze anglosaskiej transport policy jest prawie tak popularne jak pojęcie ekonomiki transportu[Wyszukiwarka internetowa Google w połowie 2008 r. znajdowała ponad 800 tys. plików z angielskim pojęciem „transport policy” i ponad 180 tys. plików z francuskim pojęciem „politique des transports”].. Trudno jest rozstrzygnąć czy istnieje jakaś uniwersalna teoria polityki transportowej, czy raczej są to bardzo indywidualne i subiektywne narodowe lub ponadnarodowe programy odzwierciedlające poglądy transportowe określonych sił i orientacji politycznych. W Europie głównym wyznacznikiem programowym wspólnej polityki transportowej Common Transport Policy (CTP) stała się Unia Europejska, która nie ma jednak wyłącznej kompetencji w tym zakresie, pozostawiając na zasadzie subsydiarności niektóre kwestie w kompetencji władz krajowych, regionalnych i lokalnych. W ciągu minionych dziesięcioleci na świecie opublikowano szereg podręczników zatytułowanych Transport Policy, ale nazwa ta nieraz jest myląca, gdyż w treści tych podręczników zawarta jest zarówno normatywna, jak i pozytywna wiedza ekonomiczna o transporcie, a więc de facto są to podręczniki ekonomiki transportu. Trafniejsze są więc opracowania podręczników wydanych pod tytułem Economics and Transport Policy[Na początku 2007 r. w księgarniach internetowych oferowano dziesiątki podręczników oferowanych pod hasłem Economics and Transport Policy. Lista takich nowych publikacji tylko na stronie FetchBook.Info (http://www.fetchbook.info/Economics_And_Transport_Policy.html) obejmowała 67 pozycji, a na stronie brytyjskiego Amazon było ich 240. Podręczników ściśle na połączone tematy ekonomiki i polityki transportowej w księgarniach internetowych oferowano jednak niewiele.].
Przegląd literatury pokazuje, że rozwój ekonomiki transportu dokonywał się zarówno w zakresie przedmiotu badań, jak i w sferze metodologii. W największym skrócie ewolucja zakresu przedmiotowego badań polegała na przejściu od badań prowadzonych najpierw jedynie nad infrastrukturą drogową i wodną do tworzenia teorii transportu jako całej sfery gospodarki, obejmującej z czasem zagadnienia przedsiębiorstw transportowych, regulacji rynków, powiązań intermodalnych i międzysektorowych, funkcjonowania systemów transportowych i integracji transportu z logistyką.
Początków ekonomiki transportu można szukać już w XVIII wieku, kiedy pod wpływem myślicieli Oświecenia (Colberta, Turgot, Condorcet) i inżynierów robót publicznych zaczęto tworzyć podstawy transportowego rachunku ekonomicznego[Zob.: B. Walliser: Le calcul économique. La Découverte (Repères). Paris 1990]., ale dopiero jednak w XIX w. rozwinięto sprecyzowaną metodologię tego rachunku, nadającą się do zastosowania we wszystkich działach gospodarki. W fundamentalnym dla ekonomii dziele A. Smitha nazywanym skrótowo Bogactwo narodów opublikowanym w 1776 roku[Adam Smith, LL.D: An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations. London 1776. Printed for W. Strahan and T. Cadell in the Strand. (Reprint Oxford University Press 1976). Elektroniczna wersja oryginału tego dzieła jest obecnie dostępna np.: na stronie internetowej BIBLIOMANII http://www.bibliomania.com/2/1/65/112/frameset.html. Polskie tłumaczenie i pierwsze wydanie pochodzi z 1954 r.: Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów znane później pod skróconą nazwą Bogactwo narodów. Ta słynna książka została w Polsce pierwszy raz wydana za czasów najgłębszego stalinizmu, gdyż Karol Marks wysoko cenił Adama Smitha.] transport został pokazany jako jeden z warunków i czynników rozwoju gospodarczego (w ramach racjonalnego podziału pracy).
Jako systemowo ujęta dyscyplina ekonomiczna ekonomika transportu pojawiła się w nauce w połowie XIX wieku, kiedy w krajach anglosaskich zaczęto zastępować pojęcie political economy pojęciem economics donoszącym się do całego zespołu dyscyplin i ekonomik szczegółowych. Impulsem to wyodrębnienia się dyscypliny transport economics stało się w połowie XIX powstanie kolei i wyodrębnianie się przedsiębiorstw transportu zarobkowego z przedsiębiorstw handlowych[Według I. Tarskiego pierwsze przedsiębiorstwa przewozowe na większą skalę zaczęły powstawać w XVII i XVIII w. Zob.: I. Tarski: Ekonomika i organizacja transportu międzynarodowego. PWE, Warszawa 1973, s. 252–253.].
Za protoplastę metody badawczej ekonomiki transportu można uznać Dionysusa Lardnera (1793-1859). W jego obszernej monografii z 1850 r. Railway Economy[Railway Economy; A Treatise on the New Art of Transport, Its Management, Prospects, and Relations, Commercial, Financial, and Social, with an Exposition of the Practical Results of the Railways in Operation in the United Kingdom, on the Continent, and in America. Publisher: Harper & Bros (New York,1850). Reprint z Adamant Media Corporation (May 17, 2001) dostępny na stronie internetowej: http://www.hti.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=moa;cc=moa;rgn=main;view=text;idno=AES9701.0001.001]. po raz pierwszy w literaturze ekonomicznej został postawiony wyczerpujący i uporządkowany zestaw problemów transportu jako wyodrębnionej sfery gospodarki. Zostały w niej przeanalizowane takie problemy jak: wpływ transportu na cywilizację, eksploatacja i administracja kolejowa, organizacja przewozów pasażerskich i towarowych, koszty funkcjonowania kolei, przychody taryfowe z przewozów i rentowność kolei, wypadki kolejowe, analiza porównawcza kolejowych systemów w krajach europejskich i w USA. Mimo że autor tego dzieła nie stał się autorytetem naukowym, jego praca jest chętnie cytowana w literaturze anglosaskiej.