thumb|400px| Słowianie – w obrębie ludów indoeuropejskich posługujących się językami słowiańskimi. Zamieszkują Europę wschodnią, środkową i południową oraz pas północnej Azji – od Uralu po Ocean Spokojny. Stanowią najliczniejszą grupę ludności indoeuropejskiej w Europie.
Nazwa thumb|Plemiona słowiańskie w VII-IX wieku
Gramatyka Gramatycznie nazwa „Słowianie” w formie pojedynczej – „Słowianin” składa się z dwóch części: nazwy „Słow” oraz przyrostkowego formantu „-anin”, który w języku polskim oraz innych językach słowiańskich służy do tworzenia nazw odśrodowiskowych nazywających osobę od jego terytorialnego lub etnicznego pochodzenia. Polski formant „-anin” wywodzi się z języka prasłowiańskiego, ze skrzyżowania dwóch prasłowiańskich formantów – -enin(ь), oraz -janin(ь) za pomocą których tworzone są nazwy związane z przynależnością grupową osób pochodzących z jednego miejsca np. „krakowi-anin”, „ziemia-anin”, „Podhal-anin”, „Rzymi-anin” oraz notowany już w średniowiecznych dokumentach z 1400 roku „mieszcz-anin”, czyli osoba pochodząca z miasta. Formant ten używany jest również do określenia powinowactwa niezwiązanego z zajmowanym obszarem, a np. z wyznawaną religią, światopoglądem np. „chrześcij-anin”, „muzułm-anin”, „pog-anin”, „rastafari-anin”. Nazwa „Słowianie” jest etnonimem – nazwą etniczną.
Etymologia nazwy Nazwa jest bardzo stara i wywodzi się z języka prasłowiańskiego. We wszystkich językach słowiańskich nazwa własna etnosu jest podobna i zawiera rdzeń slav- / slov-. Został on powielony do pozostałych języków europejskich i w dostosowanych formach występuje jako jedyna nazwa etnosu słowiańskiego. Tylko w języku niemieckim w średniowieczu Słowian określano również nazwą (die) Wenden, zwłaszcza w stosunkach lokalnych z Serbołużyczanami mieszkającymi na terenie Łużyc oraz Słoweńcami z Karyntii (niemiecko-połabskich, niemiecko-słoweńskich; por. liczne nazwy miejscowe z członem Windisch / Wendisch).
W źródłach pisanych nazwa Słowian pojawia się w VI wieku n.e. Prokopiusz z Cezarei w Historii wojen używa nazw Σκλάβοι – Sklaboi, Σκλαβηνοί – Sklabēnoi, Σκλαυηνοί – Sklauenoi, Σθλαβηνοί – Sthlabenoi i Σκλαβῖνοι – Sklabinoi. Jordanes w Getyce użył nazwy Sclaveni.
Źródłosłów nazwy „Słowianie” nie jest jednoznacznie ustalony. Istnieje na ten temat kilka hipotez:
Etnonim: słowo z praindoeuropejskiego *ḱlew- (słuch, sława) Roman Jakobson i wielu innych językoznawców nawiązuje do prasłowiańskiego rdzenia slovo (słowo), dopełniacz slovese, i powiązanego slava (sława), oraz sluxъ (słuch, czyli „sława, która się niesie”, porównaj „chodzą słuchy”), które pochodzą z praindoeuropejskiego * k’leu̯-os (być znanym, sława), pokrewnym starogreckiemu przyrostkowi -κλῆς (kles, słynny), który składa się na imię Peryklesa, łacińskiemu clueo (być nazwanym, słynnym), angielskiemu loud (głośny), awestyjskiemu sravah- („sława”), oraz sanskryckiemu श्रवस् – śrávas-.
Słowianie byliby to zatem ludzie „znający słowa”, czyli potrafiący mówić (zrozumiale) – w odróżnieniu od innych ludów, z którymi Słowianie się zetknęli, a którzy posługiwali się językami dla nich niezrozumiałymi (por. Niemcy – „niemi, ludzie nie mówiący zrozumiałym językiem”)Podobnie po gr. βάρβαροι 'nie mówiący po grecku’.. Potwierdza to tezę, że ukształtowanie się etnicznej świadomości i samookreślenie Słowian nastąpiło w momencie zetknięcia się ich z innymi ludami. Silnym argumentem za tą hipotezą jest fakt, iż wszystkie ludy słowiańskie używają tej nazwy do samookreślenia i nie istnieje żadne samookreślenie alternatywne.
Sklavenoi (niewolnicy)
Wywód od „słowa” odrzucił Aleksander Brückner twierdząc, że źródłem są gr. sklavenoi i łac. sclavus, przy czym nazwą tą obejmowano tylko te plemiona słowiańskie, które graniczyły z ziemiami cesarstwa rzymskiego, co później objęło całą Słowiańszczyznę. Wtórnie nazwa ta (ze względu na dużą liczbę brańców w Rzymie, których Słowianie byli dostarczycielami, jak również którzy sami stanowili znaczną część) została utożsamiona ze słowem „niewolnik”Brückner Słownik..., s. 501.. Dziennikarz Vittorio Messori jest zdania, że teorii tej przeczy fakt, że Słowianie pojawili się na kartach historii w momencie, kiedy łacina klasyczna zniknęła z użycia, a łacina średniowieczna, która była w użyciu, słowem slavus określała pańszczyźnianego chłopaO. Vittorio Messori, Czarne karty kościoła.. Języki grecki i łaciński używają oboczności sl- → skl-. Inna wątpliwość ma związek z pierwszym historycznie pewnym określeniem Słowian. Sklabenoi (gr.) w odmianie zmienia się na Sklawon-. Pierwotnie podobieństwo do słowa „niewolnik” (gr. Slávoi) istniało w formie odmienionej, poprzez procesy lingwistyczne rozpowszechniło się „W” zamiast „B”, a z tego prosta droga do upodobniania nazwy Słowian do niewolnikaLudwik Bazylow, Historia Rosji, T. 1..
„Swój” Według m.in. Zbigniewa Gołąba nazwa „Słowianie” (podobnie jak gr. ἒθνος – ethnos „etniczność”) wywodzi się od praindoeuropejskiego *su̯edhnos (z u niesylabicznym), a to od starszego przymiotnika *su̯edho / *su̯ebho „własny (pierwotnie „czyjś powinowaty”)”; stąd Svoběne → Sloběne „Słowianie” i Suēbi „Swebowie”, „Szwabowie”. Oba przymiotniki zostały utworzone z tego samego podstawowego rdzennie praindoeuropejskiego morfemu *s(u̯)e- „poza, obok”. Językoznawca, profesor Wiesław Boryś z Instytutu Slawistyki PAN wywodzi prasłowiańskie i ogólnosłowiańskie *svoboda / *sloboda (słń. slobost, czakawskie dialektalne slobo/slobost, scs. svobьstvo, biał. свабода [svaboda], bułg. свобода [svoboda], cz. svoboda, mac. слобода [sloboda], ros. свобода [svoboda], serb.-chorw. sloboda / слобода, słc. sloboda, ukr. свобода [svoboda], głuż. swoboda, pol. swoboda, staropol. słoboda, świebodaSamuel Bogumił Linde, Słownik języka polskiego: R-T, Warszawa 1812, s. 492.) od prasłowiańskiego svobъ (← *su̯o-bho ← *su̯os „własny”) w znaczeniu „należący do swego plemienia, mieszkający na własnej ziemi, będący u siebie”. Pierwotne *svoba → *sloba (z dysymilacją spółgłosek wargowych v – b > l – b, podobnie svoboda → sloboda; dysymilacja musiała zajść dość wcześnie, gdyż jej warunkiem była bilabialna wymowa v). Według W. Borysia *svoba można uznać za prastary derywat odprzymiotnikowy, abstractumŁac. abstractum „oderwać” – abstrakcja, znaczenie oderwane. z sufiksem -ā, pod względem budowy zbliżonym do „wiara” (prasłow. *věra). *Svoba oznaczało „stan znajdującego się w swoim plemieniu, na swojej ziemi, wśród swoich, bycie swobodnym”, stąd znaczenie „swoboda (robienia czegoś), wolność”Tę i inne teorie szczegółowo omawia Branko J. Hribovšek, Vom Namen SLOVANI, 2007, .Omówienie pracy Gołąba, [w:] „Język Polski”, 1994, nr 1 (styczeń/luty) s.49-55; wywodzenie scs Slověne od *Svoběne, *svobъ/*svebъ s. 55..
Hydronim Badacze i Henryk Łowmiański wywodzili nazwę „Słowianie” od slova – „błoto” i wyjaśniali ją upodobaniem tych ludów do wilgotnych terenów. Z tą teorią wiąże się podobna, za którą optowali m.in. Jan Michał Rozwadowski i , że etnonim ten pochodził od konkretnego hydronimu o tej nazwie: Sława / Słowa, pochodzącego od prasłow. rdzenia *slov- / *slav- od praindoeur. *kʼleu- / *kʼlou- / *kʼlōu- „płynąć, skrapiać (czyścić)” (znanego m.in. z gr. κλύμενος – klimenos, κλυτόπωλος – klitopoulos, κλύζω – klizo, łac. cluěre „czyścić”, cloāca, lit. šlúoju, šlaviaũ, šlavinéti „zamiatać”). Zachowały się hydronimy z tym rdzeniem, na przykład Sława, dziś , lewy dopływ Wełny itd.Tadeusz Lehr-Spławiński, O pochodzeniu i praojczyźnie Słowian, Poznań 1946, s. 79–80.
Egzonim (obce pochodzenie) Marginalne znaczenie mają hipotezy o obcym pochodzeniu tego wyrazu – z języków celtyckich lub germańskich.
Zróżnicowanie Słowian Wśród Słowian wyróżnia się ponad 140 grup etnicznych o bardzo zróżnicowanej liczebności. Wszystkie te grupy według kryterium geograficznego dzieli się na trzy główne odłamy: Słowian zachodnich – Serbołużyczan, Polaków, Ślązaków, Kaszubów, Czechów i Słowaków, Słowian wschodnich – Białorusinów, Rosjan, Ukraińców i Rusinów, Słowian południowych – Boszniaków, Bułgarów, Chorwatów, Czarnogórców, Macedończyków, Serbów i Słoweńców. Słowian zachodnich i wschodnich łączy się dla celów badawczych w grupę , których odróżnia się od Słowian południowych. Nieistniejący w rzeczywistości odłam Słowian północnych występuje również w tworzonych przez hobbystów-lingwistów światach alternatywnych, np. w Ill Bethisad.
W przeszłości istniały również grupy: Słowian panońskich Słowian połabskich Słowian karantańskich
Języki Słowian thumb|Rozprzestrzenienie języków słowiańskich w Europie
Przynależność używanego języka jest najistotniejszym czynnikiem wyróżniającym Słowian spośród pozostałych ludów indoeuropejskichPojęcie słowiańskości jest pojęciem językowym, a nie pojęciem z zakresu kultury materialnej. Jedyną rzeczą, jaka jest właściwa wszystkim Słowianom i która ich zarazem różni od wszystkich innych ludzi na ziemi, nie jest nic innego jak język. w: Witold Mańczak Etnogeneza Słowian a Etyka w Slavia antiqua (red Witold Hensel) t43, 2002 s. 183.. Współczesne języki słowiańskie są potomkami języka prasłowiańskiego, z którego wyodrębniły się w okresie od przełomu V i VI wieku do XII wieku n.e. – w czasach wielkiej ekspansji Słowian i powstawania pierwszych państw słowiańskich. Wtedy ukształtował się zasadniczy podział języków słowiańskich na zachodniosłowiańskie, wschodniosłowiańskie i południowosłowiańskie.
Mimo podziałów wszystkie języki słowiańskie zachowały wiele wspólnych cech oraz podobnie brzmiących słów i konstrukcji językowych. Dzięki temu w pewnym, choć niewielkim zakresie są wzajemnie zrozumiałe.
Osadnictwo słowiańskie Osadnictwo współczesne Słowianie zasiedlają dziśSłownik historii Polski, Wiedza Powszechna, Warszawa 1973, hasło „Słowianie”, s. 440.: niemal całą Europę wschodnią (od Bałtyku do Uralu i od Morza Białego do Kaukazu) – z wyjątkiem niewielkich enklaw zamieszkanych przez ludy tureckie i ugrofińskie, pas Europy środkowej między Bałtykiem a Sudetami i Karpatami, część Europy południowej w postaci pasa wzdłuż północnej granicy Bałkanów, od Morza Adriatyckiego do Morza Czarnego, w Azji – część Azji Środkowej i pas południowej Syberii wzdłuż granicy rosyjsko-mongolskiej i rosyjsko-chińskiej aż do wybrzeża Oceanu Spokojnego nad Amurem.
Większość Słowian zamieszkuje dziś państwa narodowe, w których z reguły stanowią absolutną większość mieszkańców. Państwa te to: zachodniosłowiańskie: Polska – 94% Polaków, 0,1% Ukraińców, 0,1% Białorusinów, 0,3% Ślązaków Czechy – 94% Czechów, 1,3% Słowaków, 0,5% Polaków, 0,4% Ślązaków Słowacja – 81% Słowaków, 0,6% Czechów wschodniosłowiańskie: Ukraina – 78% Ukraińców, 17% Rosjan, Białoruś – 84% Białorusinów, 8% Rosjan, 4% Polaków południowosłowiańskie: Słowenia – 83% Słoweńców, 2% Serbów, 1,8% Chorwatów, 1,1% Boszniaków Chorwacja – 90,42% Chorwatów, 4,36% Serbów, 0,73% Boszniaków, 0,25% Słoweńców Bośnia i Hercegowina – 48% Boszniaków, 37% Serbów, 16% Chorwatów, Czarnogóra – 45% Czarnogórców, 28% Serbów, 8,6% Boszniaków Serbia (bez Kosowa i Metochii) – 83% Serbów, 2% Boszniaków Macedonia Północna – 64% Macedończyków, 1,8% Serbów Bułgaria – 84% Bułgarów.
Słowiańskie mniejszości narodowe zamieszkują liczne państwa europejskie i azjatyckie, głównie te leżące na terenie dawnego ZSRR: Austria – w kraju związkowym Karyntia ok. 2,3% Słoweńców karynckichAndreas Moritsch: Kärntner Slovenen/Koroški Slovenci 1900-2000. Klagenfurt: Hermagoras/Mohorjeva, 2003. ., w kraju Burgenland ok. 6,1% Chorwatów Litwa – 9% Polaków, 6% Rosjan, 1% Białorusinów Łotwa – 27% Rosjan, 3% Białorusinów, 2% Polaków, 2% Ukraińców Estonia – 26% Rosjan, 2% Ukraińców, 1% Białorusinów Mołdawia – 11% Ukraińców, 9% Rosjan, 2% Bułgarów; w tym Naddniestrze – 29% Ukraińców, 30% Rosjan, 2% Bułgarów, 0,4% Polaków Turkmenistan – 7% Rosjan Kirgistan – 9% Rosjan Uzbekistan – 9% Rosjan Kazachstan – 24% Rosjan, 2% Ukraińców Tadżykistan – 1% Rosjan Niemcy – 1,8–2,5% Polaków, 0,05% Serbołużyczan