Facelia błękitna, facelia wrotyczolistna (Phacelia tanacetifolia Benth.) – gatunek rośliny z rodziny faceliowatych (Hydrophyllaceae). Naturalnie występuje w zachodniej części Ameryki Północnej. Szeroko rozprzestrzeniona i zdziczała w strefie umiarkowanej na półkuli północnej. W Polsce jest uprawiana i przejściowo dziczeje.
Wykorzystywana jest jako roślina miododajna, uprawiana jest na paszę, na nawóz zielony oraz jako roślina ozdobna.
Rozmieszczenie geograficzne Gatunek pochodzi z zachodniej Ameryki Północnej, gdzie występuje w północno-zachodnim Meksyku oraz w stanach: Kalifornia, Arizona i w południowej Nevadzie. Jako gatunek introdukowany rośnie w północnych Stanach Zjednoczonych, w południowo-środkowej Kanadzie, niemal w całej Europie (bez południowych i północnych krańców), w północno-zachodniej Afryce, w północnej i środkowej Azji, na południu po Tadżykistan, Uzbekistan i Kirgistan.
Morfologia Pokrój Roślina zielna pokryta sztywnymi i odstającymi włoskami, poza tym też z drobnymi gruczołkami. Korzenie Wiązkowe, sięgające do 75 cm głębokości. Łodyga Nierozgałęziona lub rozgałęziona, obła, wewnątrz pusta, osiągająca zwykle od 20 do 70 cm wysokości, rzadziej do 100 cm. Liście Skrętoległe, o blaszkach w zarysie jajowato podługowatych do lancetowatych, osiągających do ok. 20 cm długości, pojedynczo lub podwójnie parzystosieczne, o karbowanych odcinkach, końce odcinków ząbkowane. Na obu stronach blaszki występują sztywne ale przylegające włoski wyrastające z brodawek. Kwiaty Wyrastają w gęstych, za młodu silnie skręconych sierpikach, w których kwiaty skierowane są ku górze. Kwiatostan jest zwykle 2–4 razy rozgałęziony. Kwiaty są 5-krotne. Kielich składa się z 5 działek zakończonych ząbkami lancetowatymi do równowąskich; pokryty jest długimi, odstającymi i białawymi włoskami. Kielich osiąga 4–7 mm długości, nieznacznie wydłuża się w czasie owocowania. Korona jest dłuższa od kielicha, lejkowata, zrostopłatkowa, barwy fioletowoniebieskiej. Pręcików jest 5, ich nitki są długie (zwykle ok. 2 × dłuższe od korony, do 15 mm długości), nagie i obłe, a pylniki są purpurowe. Pojedynczy słupek zwieńczony jest głęboko dwudzielną szyjką, krótszą od pręcików. Na dnie kwiatowym znajduje się żółty miodnik w kształcie tarczki, chroniony przed deszczem i niepożądanymi owadami przez 10 osklepek. Osklepki wyrastają w połowie rurki korony i są ułożone po dwie wokół każdego pręcika. Pyłek ciemnoniebieski, obnóże ciemnogranatowe albo czarne. Owoce Pękające, owłosione na szczycie torebki nie dłuższe od działek (osiągają do 4 mm długości). W każdej torebce dojrzewają zwykle 1–2 nasiona, rzadziej do czterech. Nasiona są jajowate, nieco kanciaste, długości 2–3 mm, żółtobrązowe, o powierzchni poprzecznie pofałdowanej.
Biologia thumb|Siewka Rozwój Roślina jednoroczna. Okres wegetacji trwa około 100 dni. Zaczyna kiełkować już na 8 dzień po wysiewie. Zakwita w 6–10 tygodni po wysiewie i kwitnie przez 5 tygodni, przy czym kwitnienie masowe trwa 3 tygodnie. W swoim pierwotnym zasięgu kwitnie od marca do maja. W warunkach środkowoeuropejskich rośliny zdziczałe kwitną od maja do października, natomiast kwitnienie w uprawie zależy od terminu wysiewu.
Siedlisko thumb|Murawa w Kalifornii z facelią błękitną i pozłotką kalifornijską W pierwotnym zasięgu w Ameryce Północnej rośnie w miejscach piaszczystych, żwirowych i skalistych na wysoczyznach i stokach do ok. 2500 m n.p.m. W Europie dziczeje w miejscach uprawy, wyrasta także na przydrożach, łąkach i żwirowiskach.
Zastosowanie thumb|Pole z facelią błękitną w czasie jej kwitnienia Jest rośliną wykorzystywaną jako miododajna, uprawiana jest na paszę, na nawóz zielony oraz jako roślina ozdobna.
Roślina miododajna Ze względu na wydajność i łatwość uprawy nazywana jest królową roślin miododajnych.
Przy pasiece uprawia się facelię jako bogate źródło nektaru. Z punktu widzenia pożytków pszczelich jest dobra zarówno dla powiększenia pożytku głównego, jak i dla wypełniania okresów bezwziątkowych w ciągu całego lata. Siana jako międzyplon, zakwita we wrześniu i daje cenny pożytek jesienny.
Pszczoły chętnie odwiedzają facelię przez cały dzień, czasem można je obserwować na facelii nawet po zachodzie słońca. Natomiast najsilniej oblatywana jest przez pszczoły w godzinach południowych, dokładniej od 11 do 16, przy maksimum odwiedzin (około 38 pszczół na 1 m²) ok. godziny 15. Jeden kwiat średnio wydziela od 0,5 do 5 mg nektaru. Facelia dobrze nektaruje bez względu na pogodę. Wydajność miodowa na dobrych glebach dochodzi do 300–400 kg miodu/ha, a pyłkowa od 200 do 300 kg/ha. W zależności od rodzaju gleby, nawożenia i warunków atmosferycznych w czasie wzrostu i kwitnienia wydajność ta może się różnić. Wydajność może sięgać nawet 1100 kg z ha na bardzo dobrych glebach i w optymalnych warunkach pogodowych. Im później zostanie wysiana facelia, tym mniejsza będzie wydajność miodowa, dlatego rośliny wysiane w sierpniu już nie w każdym roku zakwitają.
Miód faceliowy jest jasnożółtawy, ma delikatny zapach i przyjemny smak.
Roślina pastewna i uprawiana na nawóz zielony Facelia jest stosowana w zasiewach jako międzyplon ze względu na szybki wzrost, małe wymagania i walory pastewne. Stosowana jest zwykle w mieszankach z roślinami motylkowymi. Jej walorem jest duża zawartość soli mineralnych, zwłaszcza wapnia. Z powodu owłosienia pędów jest jednak początkowo niechętnie zjadana przez bydło, które jednak można przyzwyczaić do jej spożywania.
Uprawa Rozmnażanie Gatunek rozmnażany jest z nasion. Ponieważ źle kiełkują na świetle, istotne jest przykrywanie nasion warstwą 1–2 cm ziemi. Na glebach urodzajnych i odchwaszczonych wystarczy 2–3 kg dobrze kiełkujących nasion na hektar. Facelia rośnie bujnie, rozkrzewiając się i wytwarzając dużą liczbę kwiatów, ale taka plantacja dojrzewa nierównomiernie i może zostać mocno zachwaszczona. Dlatego w uprawach przeznaczonych na nasiona najlepiej stosować siew gęstszy. Aby osiągnąć odpowiednie zagęszczenie zasiewu na żyznych, dobrze odchwaszczonych i odpowiednio wilgotnych glebach, wysiewa się 5–7 kg nasion na hektar, na glebach średnich – 8–12 kg, a na słabych – 14–16 kg. Przy wysiewie na międzyplon w mieszankach z roślinami motylkowatymi stosuje się mniej nasion (3–4 kg na ha). Z powodu krótkiego okresu wegetacji, facelia może być wysiewana w różnych terminach, tak, żeby zakwitła w pożądanym czasie. Wysiana tuż przed mrozami, zakwita w maju następnego roku, chociaż skuteczność takiego siewu w warunkach klimatycznych w Polsce nie jest zbyt pewna. Rośliny uprawiane na nasiona dają zwykle plon w wysokości 300–400 kg z ha. Wymagania siedliskowe Facelia ma małe wymagania w stosunku do gleby i wilgotności; jest odporna na susze. Na nasiona najlepiej ją uprawiać w drugim roku po nawożeniu. Przy niskiej zawartości azotu roślina rośnie słabo, wcześniej kwitnie i drewnieje, natomiast przy nadmiarze może zacząć gnić. Dobrze znosi jesienne chłody i przymrozki.
Przypisy
Kategoria:Ogórecznikowate Kategoria:Ozdobne byliny ogrodowe Kategoria:Rośliny pastewne