mały|Dwór z odc. 1 i 8 thumb|Upamiętnienie serialu na nagrobku Jerzego Janickiego na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie Polskie drogi – polski serial telewizyjny z lat 1976–1977, epicka opowieść o losach Polaków w czasie II wojny światowej. Scenariusz filmu napisał Jerzy Janicki (z wyjątkiem pierwszego odcinka, którego autorem był Bohdan Czeszko), a wyreżyserował Janusz Morgenstern.

Produkcja Realizacja serialu Polskie drogi trwała ponad trzy lata. Zdjęcia do ostatniego odcinka serialu finalizowano w sierpniu 1977. Do produkcji zaangażowano – według różnych źródeł ok. 500-600 aktorów. U kresu prac realizacyjnych serialu kierownik produkcji Jerzy Buchwald przyznał, że tworzenie serialu przysparzało wielu trudności zarówno pod względem deficytu odpowiednich czasom wojny plenerów, jak i kostiumów. W rezultacie prac powstało 11 odcinków o czasie 16,5 godziny.

Jak po latach przyznał scenarzysta Jerzy Janicki, serial stworzyli Kresowiacy, tj. on sam, kompozytor Andrzej Kurylewicz (obaj ze Lwowa) oraz reżyser Janusz Morgenstern (z Mikuliniec pod Tarnopolem).

Odcinek pierwszy serialu został wyemitowany jako pilotowy 1 września 1976 roku. Początek emisji całego serialu został zaplanowany na 12 października 1977. Ostatecznie pierwszy odcinek serialu wyemitowano premierowo 16 października 1977 na antenie TVP1 o godz. 20:30. Do listopada 1977 autor scenariusza Jerzy Janicki udzielił kilkunastu wywiadów na temat serialu.

Serial od początku zyskał pozytywne opinie publiczności i cieszył się dużą popularnością. Był wielokrotnie wznawiany przez TVP. Twórcy serialu otrzymali wiele nagród, między innymi za reżyserię, scenariusz, muzykę, a także za kreacje aktorskie.

W plebiscycie tygodnika „Antena” ogłoszonym w połowie 1984 z okazji 20-lecia polskiego filmu telewizyjnego serial został wybrany najpopularniejszym filmem telewizyjnym.

Plenery Zdjęcia do serialu powstawały m.in.: w budynku dworskim we wsi Lipków (odc. 1, 8). W Fotoplastikonie Warszawskim (odc. 11), Tczew, ul. Krótka, ul. 1 Maja. Warszawa m.in. Cmentarz Powązkowski, ul. Wilcza, Aleje Jerozolimskie. W kościele św. Marcina w Czarnym Potoku (serialowa wieś Owczary – odc. 2, 5 i 7). Pałac w Białej Rawskiej (odc. 10). Kraków, m.in. ul. Grodzka, ul. Loretańska, ul. Poselska, ul. Pijarska, ul. Felicjanek, ul. Podzamcze, Plac Mariacki, Plac św. Ducha, Rynek Główny, Uniwersytet Jagielloński (odc. 2, 3, 9).

Fabuła Akcja serialu rozgrywa się podczas II wojny światowej w latach 1939–1943 – rozpoczyna się od kampanii wrześniowej (14. dzień walk), następnie przedstawia codzienność okupacji niemieckiej na ziemiach polskich. Toczy się głównie w okupowanej Warszawie, jednak niektóre wątki pojawiają się w innych miejscach. Ukazano wszystkie warstwy społeczne ludności polskiej. Według wypowiedzi reżysera serialu, Janusza Morgensterna, fabuła w dużym stopniu uwzględniła problematykę lewicy społecznej.

Fabuła jest skupiona wokół dwóch ról głównych: plutonowego podchorążego (w odc. 11 porucznika) Władysława Niwińskiego (kreacja Karola Strasburgera) i jego podkomendnego – kaprala, a następnie pracodawcy i przyjaciela – Leona Kurasia (odgrywanego przez Kazimierza Kaczora). W tych dwóch postaciach zawarto losy polskich obywateli w czasie wojny. Równolegle przedstawiono przekrój społeczny, postawy Polaków w czasie okupacji, a także poglądy na postępowanie w czasie wojny. Osią rozwojową fabuły są nawiązania do osoby kapitana Tadeusza Miszczyka (ur. 1908), który ginie podczas kampanii wrześniowej 1939, a jego tożsamość przyjmuje Niwiński, co tworzy komplikacje w powiązaniu z faktem, że Niemcy poszukują ładunku przewożonego przez kapitana na początku wojny.

Lista odcinków Misja specjalna Obywatele GG Najspokojniejsze miejsce na świecie Na tropie Lekcja geografii Rocznica Lekcja poloneza Bez przydziału Do broni Himmlerland W obronie własnej

Obsada Role główne Karol Strasburger – podchorąży Władysław Niwiński (1-11) Kazimierz Kaczor – kapral Leon Kuraś (1-2, 4-11) Henryk Talar – Johann (Jan) Heimann vel Jan Nowaczyk (1-3, 6-7, 9, 11)

Role drugoplanowe Franciszek Trzeciak – Wacław / Franciszek Bugajczyk, kierowca Miszczyka (1, 4, 7-8, 10-11) Arkadiusz Bazak – porucznik Józef Zawistowski (1-2, 7-9) Piotr Fronczewski – Stanisław Mrowiński, nauczyciel i działacz komunistyczny (1, 5-9) Andrzej Seweryn – sturmbannführer Kliefhorn (2, 4-11) Stanisław Zaczyk – major Heinckes, oficer Abwehry (2, 4-5, 7-8) Zofia Mrozowska – Zofia Niwińska, matka Władysława (2, 4-5, 9, 11) Piotr Pawłowski – Leopold Niwiński, ojciec Władysława (2, 4-5, 9) Jadwiga Jankowska-Cieślak – Basia Białasówna (2, 3, 4, 9) Jolanta Lothe – Urszula, żona Kurasia, z domu Zawadzka (4-10) Jan Englert – Jerzy, kelner, żołnierz AK (4, 7-8) Beata Tyszkiewicz – Maria/Maryla Miszczyk, wdowa po kapitanie, pianistka (4, 5-8) Maciej Góraj – tramwajarz Mundek Szczubełek, żołnierz komunistyczny (5-9, 11) Monika Goździk – Marta, koleżanka Kasi Kozakiewicz, łączniczka GL, później żona Władysława Niwińskiego (8, 10-11)W trakcie kręcenia serialu Monika Goździk była studentką Wyższej Szkoły Teatralnej, zob. „Nowiny” 189/1977.

Role epizodyczne Krzysztof Kowalewski – ułan Waligórski (1) Marian Łącz – ułan Iwaniuk (1) Leszek Herdegen – major Leon Korwin (1) Stanisław Mikulski – kapitan Rogalski (1) Ryszard Barycz – porucznik Bojanowski (1) Andrzej Grąziewicz – żołnierz (1) Ryszarda Hanin – Ewelina Heimann, matka Johana (1, 6, 9) Tatiana Sosna-Sarno – Ania Heimann, siostra Johana (1, 9, 11) Andrzej Krasicki – mąż Eweliny, ojciec Johana (1) Teresa Lipowska – kierowniczka szkoły podstawowej w Porytem (1) Roman Stankiewicz – Jan Karol Zygadlewicz, profesor archeologii-egiptologii UJ (1-2) Anna Nehrebecka – Justyna, córka prof. Zygadlewicza (1, 2-3) Maria Homerska – Bronisława Zygadlewicz, żona profesora (2-3) Jan Krzyżanowski – kapitan Tadeusz Miszczyk (1) Tadeusz Włudarski – policjant (1) Irena Laskowska – pani Maria (1) / Irena (8), właścicielka dworku Jan Adamski – ksiądz Pycnik, proboszcz w Owczarach (2, 5) Włodzimierz Boruński – Żyd Sommer, właściciel kamienicy Niwińskich (2, 4, 8) Wacław Kowalski – kościelny Wawrzyniec Kulpiński (2, 4-5) Saturnin Żórawski – major Linowski (2) Bronisław Pawlik – Jedliński, nauczyciel geografii (2, 4-5) Konrad Morawski – Tosiek Szczubełek, dozorca w kamienicy Niwińskich (2, 5-6) Aleksander Bardini – Stefan, naczelnik poczty (2, 4-6, 11) Marek Walczewski – Henryk Gorączko, konfident (2, 4, 7) Jolanta Skowrońska – Rysińska, ciotka Władka (2, 9) Jan Orsza – dwie role: profesor UJ (2) / naczelnik poczty (4) Karol Podgórski – profesor UJ (2) Marian Friedmann – dozorca kamienicy w której mieszkał Marek Ruciński (2) Jerzy Nowak – fotograf Tadeusz Białas, ojciec Basi (2) Jan Himilsbach – klient u fotografa (3) Zygmunt Maciejewski – prof. Gleibnitz, znajomy Zygadlewiczów (3-4) Zygmunt Kęstowicz – kolejarz Józef Białas, stryj Basi (3-4, 9) Henryk Bąk – Antoni Siemiński, wuj Basi (3-4) Tomasz Zaliwski – Grządziela, kolejarz, komunista (3, 6-7) Joanna Kasperska – Helena Kwapik, służąca doktora Wimmera (3) Lech Ordon – doktor Wimmer, niemiecki lekarz rentgenolog (3) Alina Szpak – Truda Lipowski, sekretarka Wimmera (3) Żelisława Malska – Elza Wimmer, żona doktora (3) Joachim Lamża – oficer SS prowadzący śledztwo w sprawie włamania do gabinetu Wimmera (3) Juliusz Kalinowski – dwie role: starzec w dworku (1) / staruszek z pieskiem u fotografa (3) Marek Kępiński – Wacek, szwagier dorożkarza Szkudlarka (4-5) Barbara Sołtysik – Maria, żona Henryka Gorączki (4-5) Jerzy Januszewicz – dorożkarz Szkudlarek (4-6) Jerzy Michotek – Adaśko Horoszewski, dawny furman Leona Kurasia, rikszarz Gorączki (4, 5, 7) Jerzy Kaliszewski – aptekarz Kudliński, szef komórki AK (5-6, 8-9) Czesław Mroczek – dozorca kamienicy Jedlińskiego (5) Bohdan Ejmont – Bolesław Olczak, szwagier Kurasia (5, 6) Kazimiera Utrata – żona Bolesława Olczaka, szwagierka Kurasia (5) Barbara Drapińska – Żychlińska, ciotka Władka, jego matka chrzestna (5) Jacek Nieżychowski – dziedzic Korab-Makomaski (5) Hanna Orsztynowicz – Zofia Szczubełkowa, żona Mundka (5-8) Edmund Karwański – gestapowiec w mieszkaniu Żychlińskiej (5) Zbigniew Zapasiewicz – Paweł Krajewski, antykwariusz, nauczyciel na tajnych kompletach, członek AK, przedwojenny nauczyciel Władysława Niwińskiego (6-7, 9) Józef Duriasz – ksiądz Andrzej (6) Szczepan Baczyński – proboszcz parafii księdza Andrzeja (6) Kazimierz Dejunowicz – kościelny w parafii księdza Andrzeja (6) Tadeusz Jastrzębowski – Grolnitz, oficer niemiecki handlujący z Kurasiem (6) Stanisław Gawlik – Franciszek Bolkowski, właściciel zakładu pogrzebowego, wspólnik Kurasia (6-7) Andrzej Makowiecki – Michał vel Michel, kolega Mundka (6) Łucja Kowolik – Hanna Walkiewicz, pracownica piekarni dostarczająca Mundkowi list Michela (6) Janusz Bylczyński – majster pomagający Michelowi w ucieczce (6) Stefan Śródka – robotnik Frączak pomagający Michelowi w ucieczce (6) Anna Szczepaniak – Zosia, kobieta pomagająca Michelowi w ucieczce (6) Eugeniusz Priwieziencew – Waldek Borkiewicz, brat Hanny Szczubełkowej (6, 7) Stefan Friedmann – fotograf, członek komórki AK (6) Wanda Stanisławska-Lothe – wróżka Honorata, współpracowniczka gestapo (6) Marcel Novek – untersturmführer, przełożony Heimanna (6) Mieczysław Milecki – doktor Jan Szymkowski, ojciec Lutka (7) Adam Ferency – Lutek Szymkowski, kolega szkolny Władka (7) Jacek Chmielnik – Mureńko, kolega szkolny Władka (7) Maria Pakulnis – Basia, dziewczyna na przyjęciu kolegów szkolnych (7) Bronisław Surmiak – dozorca kamienicy, w której mieszka Johan Heimann jako Jan Nowaczek (7, 9) Włodzimierz Bednarski – granatowy policjant (7) Zdzisław Maklakiewicz – Karol Maria Fabiankiewicz, „Loluś”, nauczyciel tańca (7) Zofia Grabińska – żona Fabiankiewicza (7) Zdzisław Salaburski – gestapowiec przesłuchujący Fabiankiewicza (7) Maria Czubasiewicz – barmanka Jadzia (7, 8) Jerzy Moes – gestapowiec, podwładny Kliefhorna (7-9) Patrycja Piętkowska – Noemi, wnuczka Sommera (8-9) Daria Trafankowska – Kasia Kozakiewicz, córka mecenasa (8-9) Jan Machulski – mecenas Stefan Kozakiewicz, komunista (8-9, 11) Kazimierz Zarzycki – Dziuba, dozorca domu, w którym pracuje i mieszka Kuraś (8-9) Michał Kula – wykonawca wyroku na majora Heynckessa (8) Jerzy Pożarowski – wykonawca wyroku na majora Heynckessa (8) Szymon Pawlicki – motorniczy Szymusik (8) Robert Rogalski – dyspozytor w zajezdni tramwajowej (8) Maria Gładkowska – łączniczka kontaktująca się z Mundkiem (8) Andrzej Prus – radiotelegrafista (8) Stanisław Bieliński – leśnik przy zrzucie spadochroniarzy PPR (8) Maciej Staniewicz – Sylwek, dowódca oddziału GL (8-10) Andrzej Precigs – Marian, partyzant GL (9-10) August Kowalczyk – gestapowiec Schröder (9-11) Wiesław Drzewicz – szewc Stanisław Drabik vel Drobniak, komunista (9-11) Zbigniew Koczanowicz – stolarz Józef Przyłuski (9) Elżbieta Wieczorkowska – Przyłuska, żona stolarza (9) Piotr Pręgowski – partyzant GL przyjmujący przysięgę oddziału (9) Andrzej Mirecki – partyzant GL (9) Jan Piechociński – Darek, partyzant GL (9) Leonard Andrzejewski – strażnik więzienny na Szucha (9) Wojciech Szymański – Zbyszek, żołnierz AK, uczestnik planowanej akcji na dworcu krakowskim, szkolny kolega Władka (9) Marek Obertyn – Rafał, żołnierz AK, uczestnik planowanej akcji na krakowskim dworcu, szkolny kolega Władka (9) Zdzisław Szymborski – współwięzień Krajewskiego na Szucha (9) Stefan Knothe – lekarz opatrujący Krajewskiego na Szucha (9) Zygmunt Fok – Niemiec współpracujący z AK (9) Izabella Dziarska – manicurzystka Mirka, koleżanka Basi Białasówny (9) Stanisław Bieliński – leśnik (9) Edward Wnuk – żandarm sprawdzający dokumenty Basi Białasówny (9) Maria Przybylska – karmicielka wszy (9) Iwona Świda – karmicielka wszy (9) Tadeusz Bogucki – naczelnik w banku, współpracownik AK (9)