Greta Garbo, KNO (wym. [], właśc. Greta Lovisa Gustafsson; ur. 18 września 1905 w Sztokholmie, zm. 15 kwietnia 1990 w Nowym Jorku) – szwedzko-amerykańska aktorka filmowa i teatralna. Uznawana za jedną z najwybitniejszych gwiazd filmowych w historii kinematografii, legendę „Złotej Ery Hollywood” i ikonę popkultury. Symbol seksu lat 20. i 30. XX wieku.
Na dużym ekranie debiutowała jako statystka w szwedzkich niemych produkcjach En lyckoriddare (1921) i Kärlekens ögon (1922). Karierę rozpoczęła od udziału w melodramacie Gdy zmysły grają (1924), dzięki któremu zyskała status wschodzącej gwiazdy. Jej rola zwróciła uwagę Louisa B. Mayera, szefa amerykańskiej wytwórni Metro-Goldwyn-Mayer, który rok później sprowadził ją do Hollywood. Za oceanem debiutowała w dramacie Słowik hiszpański (1926). Melodramat Symfonia zmysłów (1926), trzeci film, w którym wystąpiła, uczynił z niej międzynarodową gwiazdę. Na przełomie lat 20. i 30. XX wieku była jedną z najbardziej dochodowych aktorek studia MGM. Jej pierwszym filmem dźwiękowym był dramat Anna Christie (1930). W następnych latach coraz aktywniej selekcjonowała wybór kreacji filmowych, a udział w takich produkcjach, jak Mata Hari (1931), Ludzie w hotelu (1932), Królowa Krystyna (1933), Anna Karenina (1935), Dama kameliowa (1936) i Ninoczka (1939), pozwolił na ugruntowanie jej pozycji. Po występie w komedii romantycznej Dwulicowa kobieta (1941) zakończyła karierę w przemyśle filmowym. Pomimo otrzymywania na przestrzeni lat kolejnych ofert ról, nie powróciła na duży ekran. Wycofała się też z życia publicznego.
W trakcie swojej 21-letniej kariery trzykrotnie uzyskiwała nominację do nagrody Akademii Filmowej w kategorii dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej. W latach 30. należała do grona najlepiej opłacanych aktorek na świecie. W 1951 przyjęła obywatelstwo amerykańskie, a cztery lata później została uhonorowana Oscarem za całokształt twórczości. Otrzymała szwedzki Order Gwiazdy Polarnej w klasie Komandora (KNO).
Do innych ważnych produkcji w dorobku Garbo zalicza się takie tytuły, jak Kusicielka (1926), Anna Karenina (1927) i Władczyni miłości (1928). Wystąpiła w 29 filmach fabularnych. W 1999 American Film Institute (AFI) umieścił jej nazwisko na 5. miejscu w rankingu „50 największych legend amerykańskiego ekranu”.
Życiorys Rodzina i młodość thumb|Gustafsson (w środku, 1914) „Nie chcę, żeby pisano, że urodziłam się w takim czy innym domu, że moja matka była taka, a ojciec taki. Miałam matkę i ojca. To wystarczy. Dlaczego świat miałby o nich mówić?”– Greta Garbo Greta Lovisa Gustafsson urodziła się 18 września 1905 o wpół do ósmej wieczorem w szpitalu Gamla Södra BB w Södermalm, dzielnicy położonej w południowej części centrum Sztokholmu; .. Została ochrzczona w obrządku luterańskim – jedynej oficjalnej religii obowiązującej w Szwecji w owych czasach – a ceremonii przewodniczył pastor Hildebrand. Jej rodzice pobrali się 8 maja 1898. Przodkowie Gustafsson od wieków zamieszkiwali Szwecję, zajmując się hodowlą i wypasem bydła. Szybkie tempo rewolucji przemysłowej w XIX wieku spowodowało, że Szwecja, podobnie jak i jej sąsiedzi, popadła w zamęt gospodarczy; tamtejsze rolnictwo podupadło, podczas kiedy różne klasy społeczne walczyły o utrzymanie władzy i wpływów. Seria złych zbiorów, szczególnie w południowo-wschodnim regionie Smalandia, zwiększyła ubóstwo wśród rolników, utwierdzając wielu z nich w przekonaniu o emigracji. Pradziadkowie Gustafsson podjęli dwie nieudane próby wyjazdu do Stanów Zjednoczonych: w 1864 Karl Johan Nilsson i w 1882 jego syn Johan August.
Jej ojciec, Karl Alfred Gustafsson (1871–1920), urodzony jako Karl Alfrid Johansson, był drugim z siedmiorga dzieci (troje jego młodszych braci i siostra zmarli, nim ukończyli 5. rok życia) i najstarszym synem Johana Agathona Gustafssona (1846–1922) oraz Lovisy Andersdotter (1845–1881). Matka zmarła w wieku 35 lat w wyniku powikłań po trudnym porodzie. Pochodził z rolniczej miejscowości Frinnaryd i był niewykwalifikowanym robotnikiem. Wraz ze wzrostem populacji w Szwecji i upadkiem wielu gospodarstw rolnych, życie rodzin z klasy robotniczej stało się ciężkie. Trudna sytuacja rodzinna spowodowała, że był zmuszony porzucić szkołę i znaleźć zatrudnienie. Imał się dorywczych zajęć, pracował m.in. jako pomocnik w rzeźni. Z czasem przyjął nazwisko ojca i bardziej powszechną pisownię drugiego imienia. Powróciwszy w 1891 z Gotlandii – wyspy, na którą przeniósł się z ojcem i jego drugą żoną w 1887 i gdzie pracowali w lokalnym przemyśle – znalazł zatrudnienie w Sztokholmie. Był nazywany „Kalle”.
thumb|Gustafsson w dzieciństwie (1916) Matka, Anna Lovisa (z domu Karlsson; 1872–1944), była trzecim z ośmiorga dzieci i najstarszą córką Johana Augusta Karlssona (1848–1938) oraz Emmy Kristiny Adamsdotter (1849–1918). Miała lapońskie korzenie; urodziła się w Högsby. Przez większą część tygodnia pracowała jako sprzątaczka w domach położonych w zamożniejszej części miasta. Wiosną 1898 zamieszkała z Gustafssonem przy Gotlandsgatan 4. Po narodzinach dwójki dzieci – Svena Alfreda (1898–1967) i Alvy Marii (1903–1926) – rodzina przeniosła się do kamienicy przy Blekingegatan 32. Zamieszkali na trzecim lub czwartym piętrze w dwu-, trzy- bądź czteropokojowym mieszkaniu. Ze względu na trudną sytuację ekonomiczną rodziny, pracodawca Gustafssona zaproponował mu, że adoptuje ich najmłodszą córkę, Gretę, lecz jego ofertę odrzucono. Szczególnie bliską więź nawiązała z matką, uważając ją za „centrum mojego życia”. Ojciec posiadał ogródek z owocami i warzywami nad jeziorem Årsta na przedmieściach, gdzie rodzina co tydzień jeździła trolejbusem, by hodować kwiatki, nawozić ziemię, pielić grządki i uprawiać warzywa. Nastoletnia Gustafsson zajmowała się hodowaniem i pielęgnowaniem truskawek, po czym sprzedawała je na pobliskim rynku i ulicach Sztokholmu.
Rzadko wspominała swoją młodość, lecz mówiła, że największą radość czerpała z dziecięcych marzeń. Cieszyła się sympatią sąsiadów i wszystkich dzieci zamieszkujących kamienicę. Odwiedzała trafikę prowadzoną przez przyjaciółkę i sąsiadkę Agnes Lind, w której oglądała fotografie ówczesnych gwiazd skandynawskiego teatru: Kalle Pedersena (od 1923 znanego jako Carl Brisson) i Naimy Wifstrand; .. Do 10. roku życia nazywano ją Katha (Kata) – tak sama wymawiała swoje imię.
Edukacja i zainteresowanie aktorstwem thumb|left|13-letnia Gustafsson (1919) 22 sierpnia 1912 została zapisana do szkoły podstawowej Katarina södra skola. Do jej ulubionych przedmiotów należała historia, dzięki której, jak twierdziła, wypełniała swoją głowę najróżniejszymi marzeniami. Nie lubiła geografii i matematyki. David Bret uważał, że była „zdolną, choć niekiedy leniwą uczennicą”. Z większości przedmiotów oceniano ją znacznie powyżej średniej. Mimo to nienawidziła szkoły oraz ograniczeń, jakie na niej wywierała. Często wagarowała i była nieobecna z powodu kłopotów z zatokami. Karen Swenson pisała, że „zamiast rozkoszować się tym nowym światem, zdawała się wycofywać jeszcze bardziej”.
W wolnym czasie bawiła się ołowianymi żołnierzykami brata i grała w kulki. Z uwagi na usposobienie chłopczycy przewodziła podwórkowej gromadce dzieci, z którą to wałęsała się ulicami Södermalm, chociaż najbardziej lubiła bawić się w samotności. Trudna sytuacja materialna rodziny wymuszała na niej noszenie ubrań po starszym bracie i korzystanie z miejscowej jadłodajni dla ubogich. W stosunku do nieznajomych – odwiedzających dom rodzinny Gustafssonów – przejawiała daleko idącą nieśmiałość; najczęściej chowała się za kotarami bądź ukrywała pod stołem.
Gdy miała 6 lub 7 lat, zainteresowała się aktorstwem. Odwiedzała teatry Södra oraz Mosebacke, znajdujące się po przeciwnych stronach tej samej ulicy. Nie mając pieniędzy na bilet, niekiedy wykorzystywała nieuwagę ochrony i zakradała się do środka, oglądając spektakle zza kulis. Oszczędności wydawała na nickelodeon, podziwiając na ekranie Charliego Chaplina, Douglasa Fairbanksa, Mabel Normand i Mary Pickford oraz oglądając m.in. Terje Vigen (1917, reż. Victor Sjöström) czy Skarb rodu Arne (1919, reż. Mauritz Stiller).
thumb|Zdjęcie Gustafsson z konfirmacji, 18 kwietnia 1920 Posiadając aktorskie ambicje wystawiała przedstawienia, angażując do nich dwójkę rodzeństwa i dzieci z sąsiedztwa. Przydzielała im role oraz instruowała jak mają grać; sama zwykle wcielała się w męskie role. „Greta była oczarowana sceną na długo przed tym, zanim ją zobaczyła i dowiedziała się o istnieniu jakichkolwiek aktorek” – twierdził jej brat Sven. Dobrze orientowała się też w życiu amerykańskich gwiazd filmowych, o których czytała w artykułach zamieszczanych w lokalnych czasopismach. W 1913 ojciec zabrał ją na lotnisko Bromma, gdzie po raz pierwszy zobaczyła na żywo Douglasa Fairbanksa i Mary Pickford.
Gdy wybuchła I wojna światowa, sytuacja materialna rodziny Gustafsson uległa pogorszeniu – mimo że Szwecja zajęła stanowisko neutralne. Codzienny jadłospis wypełniały ziemniaki i chleb, co nie wpłynęło negatywnie na stan jej zdrowia, w odróżnieniu od pozostałych członków rodziny. Z koleżanką Elizabeth Malcolm odwiedzała lokalne jadłodajnie dla ubogich. Aby urozmaicić ludziom czas spędzany w kolejkach, wystawiały tzw. „uliczny kabarecik”, na który składały się skecze i przedstawienia rewiowe, protestując przeciwko wojnie – dzięki temu często dostawały darmowe posiłki. Dla tych występów niejednokrotnie zaniedbywała szkołę, a brat i ojciec byli zmuszeni jej szukać. Raz została za to surowo ukarana przez nauczycielkę na oczach całej klasy, co miało z kolei istotny wpływ na jej nieśmiałość. „Upokorzenie związane z tą publiczną chłostą zraniło ją bardziej niż cokolwiek innego. Od tamtego dnia coraz bardziej zamykała się w sobie. To był koniec jej dzieciństwa” – wspominała przyjaciółka Kaj Gynt.
W okresie wojennym występowała też w programach organizowanych przez Armię Zbawienia (TSA) i śpiewała w chórze kościoła Zofii; jej wyróżniająca się działalność zwróciła uwagę urzędnika lokalnego oddziału, dzięki któremu sprzedawała na ulicach Sztokholmu egzemplarze „Stridsropet”. W 1918, mając 13 lat, utworzyła własną grupę teatralną The Attic Theater, stanowioną przez towarzyszy jej zabaw, a jako rekwizyty służyły im stare meble. W tym samym roku stan zdrowia jej ojca uległ pogorszeniu – od dłuższego czasu zmagał się z kamicą nerkową, lecz nie miał pieniędzy na wizytę u specjalisty, a przebyty w czasie pandemii grypy hiszpanki wirus całkowicie pozbawił go sił. Z tego powodu coraz rzadziej był w stanie pracować, przez co w rodzinie piętrzyły się problemy związane z finansami.
14 czerwca 1919 zakończyła edukację na etapie szkoły podstawowej (w późniejszych latach wiele razy żałowała decyzji o przedwczesnym przerwaniu nauki). Po zaniechaniu edukacji pomagała w pracach domowych matce i obchodziła miejscowe teatry. Do jej ulubionych śpiewających aktorów należeli Joseph Fischer i Sigurd Wallén. Podjęła też pracę dziewczyny do namydlania w zakładzie fryzjerskim, by mieć pieniądze na opiekę medyczną dla ojca, którym się opiekowała (część źródeł informowała, że pracę podjęła po jego śmierci). Zarabiała 7 koron tygodniowo. 18 kwietnia 1920 przystąpiła do konfirmacji. Uroczystość miała miejsce w kościele Katarzyny (zdjęcia z obrzędu są błędnie datowane na czerwiec). Gustafsson zmarł 1 czerwca na zapalenie nerek; .. W przeciwieństwie do rodziny, żałobę po ojcu przeżywała wewnętrznie. Jej upublicznianie uważała za pozbawienie prywatności i godności.
Dorywcze zajęcie dziewczyny do namydlania przerodziło się w pracę na pełen etat, kiedy przyjęła praktykę u drugiego fryzjera, Einera Widebacke, a następnie u trzeciego, Arthura Ekengrena w zakładzie mieszczącym się przy Götgatan. Otrzymywała napiwki równe stałej pensji, wynoszącej 7 koron, którą dzieliła się z matką. Uchodziła za ulubienicę zakładu, pozyskując wielu stałych klientów.
Lata 20. Praca i początki kariery